കപില ഉവാച
അഥ യോ ഗൃഹമേധീയാന്ധര്മാനേവാവസന്ഗൃഹേ ।
കാമമര്ഥം ച ധര്മാന്സ്വാന്ദോഗ്ധി ഭൂയഃ പിപര്തി താന് ॥ ൧ ॥
അഥ യോ ഗൃഹമേധീയാന്ധര്മാനേവാവസന്ഗൃഹേ ।
കാമമര്ഥം ച ധര്മാന്സ്വാന്ദോഗ്ധി ഭൂയഃ പിപര്തി താന് ॥ ൧ ॥
സ ചാപി ഭഗവദ്ധര്മാത്കാമമൂഢഃ പരാങ്മുഖഃ ।
യജതേ ക്രതുഭിര്ദേവാന്പിതൃംശ്ച ശ്രദ്ധയാന്വിതഃ ॥ ൨ ॥
യജതേ ക്രതുഭിര്ദേവാന്പിതൃംശ്ച ശ്രദ്ധയാന്വിതഃ ॥ ൨ ॥
തച്ഛ്രദ്ധയാക്രാന്തമതിഃ പിതൃദേവവ്രതഃ പുമാന് ।
ഗത്വാ ചാന്ദ്രമസം ലോകം സോമപാഃ പുനരേഷ്യതി ॥ ൩ ॥
ഗത്വാ ചാന്ദ്രമസം ലോകം സോമപാഃ പുനരേഷ്യതി ॥ ൩ ॥
യദാ ചാഹീന്ദ്രശയ്യായാം ശേതേഽനന്താസനോ ഹരിഃ ।
തദാ ലോകാ ലയം യാന്തി ത ഏതേ ഗൃഹമേധിനാമ് ॥ ൪ ॥
തദാ ലോകാ ലയം യാന്തി ത ഏതേ ഗൃഹമേധിനാമ് ॥ ൪ ॥
യേ സ്വധര്മാന്ന ദുഹ്യന്തി ധീരാഃ കാമാര്ഥഹേതവേ ।
നിഃസങ്ഗാ ന്യസ്തകര്മാണഃ പ്രശാന്താഃ ശുദ്ധചേതസഃ ॥ ൫ ॥
നിഃസങ്ഗാ ന്യസ്തകര്മാണഃ പ്രശാന്താഃ ശുദ്ധചേതസഃ ॥ ൫ ॥
നിവൃത്തിധര്മനിരതാ നിര്മമാ നിരഹങ്കൃതാഃ ।
സ്വധര്മാപ്തേന സത്ത്വേന പരിശുദ്ധേന ചേതസാ ॥ ൬ ॥
സ്വധര്മാപ്തേന സത്ത്വേന പരിശുദ്ധേന ചേതസാ ॥ ൬ ॥
സൂര്യദ്വാരേണ തേ യാന്തി പുരുഷം വിശ്വതോമുഖമ് ।
പരാവരേശം പ്രകൃതിമസ്യോത്പത്ത്യന്തഭാവനമ് ॥ ൭ ॥
പരാവരേശം പ്രകൃതിമസ്യോത്പത്ത്യന്തഭാവനമ് ॥ ൭ ॥
ദ്വിപരാര്ധാവസാനേ യഃ പ്രലയോ ബ്രഹ്മണസ്തു തേ ।
താവദധ്യാസതേ ലോകം പരസ്യ പരചിന്തകാഃ ॥ ൮ ॥
താവദധ്യാസതേ ലോകം പരസ്യ പരചിന്തകാഃ ॥ ൮ ॥
ക്ഷ്മാമ്ഭോഽനലാനിലവിയന്മനഇന്ദ്രിയാര്ഥ-
ഭൂതാദിഭിഃ പരിവൃതം പ്രതിസഞ്ജിഹീര്ഷുഃ ।
അവ്യാകൃതം വിശതി യര്ഹി ഗുണത്രയാത്മാ
കാലം പരാഖ്യമനുഭൂയ പരഃ സ്വയമ്ഭൂഃ ॥ ൯ ॥
ഭൂതാദിഭിഃ പരിവൃതം പ്രതിസഞ്ജിഹീര്ഷുഃ ।
അവ്യാകൃതം വിശതി യര്ഹി ഗുണത്രയാത്മാ
കാലം പരാഖ്യമനുഭൂയ പരഃ സ്വയമ്ഭൂഃ ॥ ൯ ॥
ഏവം പരേത്യ ഭഗവന്തമനുപ്രവിഷ്ടാ
യേ യോഗിനോ ജിതമരുന്മനസോ വിരാഗാഃ ।
തേനൈവ സാകമമൃതം പുരുഷം പുരാണം
ബ്രഹ്മ പ്രധാനമുപയാന്ത്യഗതാഭിമാനാഃ ॥ ൧൦ ॥
യേ യോഗിനോ ജിതമരുന്മനസോ വിരാഗാഃ ।
തേനൈവ സാകമമൃതം പുരുഷം പുരാണം
ബ്രഹ്മ പ്രധാനമുപയാന്ത്യഗതാഭിമാനാഃ ॥ ൧൦ ॥
അഥ തം സര്വഭൂതാനാം ഹൃത്പദ്മേഷു കൃതാലയമ് ।
ശ്രുതാനുഭാവം ശരണം വ്രജ ഭാവേന ഭാമിനി ॥ ൧൧ ॥
ശ്രുതാനുഭാവം ശരണം വ്രജ ഭാവേന ഭാമിനി ॥ ൧൧ ॥
ആദ്യഃ സ്ഥിരചരാണാം യോ വേദഗര്ഭഃ സഹര്ഷിഭിഃ ।
യോഗേശ്വരൈഃ കുമാരാദ്യൈഃ സിദ്ധൈര്യോഗപ്രവര്തകൈഃ ॥ ൧൨ ॥
യോഗേശ്വരൈഃ കുമാരാദ്യൈഃ സിദ്ധൈര്യോഗപ്രവര്തകൈഃ ॥ ൧൨ ॥
ഭേദദൃഷ്ടയാഭിമാനേന നിഃസങ്ഗേനാപി കര്മണാ ।
കര്തൃത്വാത്സഗുണം ബ്രഹ്മ പുരുഷം പുരുഷര്ഷഭമ് ॥ ൧൩ ॥
കര്തൃത്വാത്സഗുണം ബ്രഹ്മ പുരുഷം പുരുഷര്ഷഭമ് ॥ ൧൩ ॥
സ സംസൃത്യ പുനഃ കാലേ കാലേനേശ്വരമൂര്തിനാ ।
ജാതേ ഗുണവ്യതികരേ യഥാപൂര്വം പ്രജായതേ ॥ ൧൪ ॥
ജാതേ ഗുണവ്യതികരേ യഥാപൂര്വം പ്രജായതേ ॥ ൧൪ ॥
ഐശ്വര്യം പാരമേഷ്ഠ്യം ച തേഽപി ധര്മവിനിര്മിതമ് ।
നിഷേവ്യ പുനരായാന്തി ഗുണവ്യതികരേ സതി ॥ ൧൫ ॥
നിഷേവ്യ പുനരായാന്തി ഗുണവ്യതികരേ സതി ॥ ൧൫ ॥
യേ ത്വിഹാസക്തമനസഃ കര്മസു ശ്രദ്ധയാന്വിതാഃ ।
കുര്വന്ത്യപ്രതിഷിദ്ധാനി നിത്യാന്യപി ച കൃത്സ്നശഃ ॥ ൧൬ ॥
കുര്വന്ത്യപ്രതിഷിദ്ധാനി നിത്യാന്യപി ച കൃത്സ്നശഃ ॥ ൧൬ ॥
രജസാ കുണ്ഠമനസഃ കാമാത്മാനോഽജിതേന്ദ്രിയാഃ ।
പിതൃന് യജന്ത്യനുദിനം ഗൃഹേഷ്വഭിരതാശയാഃ ॥ ൧൭ ॥
പിതൃന് യജന്ത്യനുദിനം ഗൃഹേഷ്വഭിരതാശയാഃ ॥ ൧൭ ॥
ത്രൈവര്ഗികാസ്തേ പുരുഷാ വിമുഖാ ഹരിമേധസഃ ।
കഥായാം കഥനീയോരുവിക്രമസ്യ മധുദ്വിഷഃ ॥ ൧൮ ॥
കഥായാം കഥനീയോരുവിക്രമസ്യ മധുദ്വിഷഃ ॥ ൧൮ ॥
നൂനം ദൈവേന വിഹതാ യേ ചാച്യുതകഥാസുധാമ് ।
ഹിത്വാ ശൃണ്വന്ത്യസദ്ഗാഥാഃ പുരീഷമിവ വിഡ്ഭുജഃ ॥ ൧൯ ॥
ഹിത്വാ ശൃണ്വന്ത്യസദ്ഗാഥാഃ പുരീഷമിവ വിഡ്ഭുജഃ ॥ ൧൯ ॥
ദക്ഷിണേന പഥാര്യമ്ണഃ പിതൃലോകം വ്രജന്തി തേ ।
പ്രജാമനു പ്രജായന്തേ ശ്മശാനാന്തക്രിയാകൃതഃ ॥ ൨൦ ॥
പ്രജാമനു പ്രജായന്തേ ശ്മശാനാന്തക്രിയാകൃതഃ ॥ ൨൦ ॥
തതസ്തേ ക്ഷീണസുകൃതാഃ പുനര്ലോകമിമം സതി ।
പതന്തി വിവശാ ദേവൈഃ സദ്യോ വിഭ്രംശിതോദയാഃ ॥ ൨൧ ॥
പതന്തി വിവശാ ദേവൈഃ സദ്യോ വിഭ്രംശിതോദയാഃ ॥ ൨൧ ॥
തസ്മാത്ത്വം സര്വഭാവേന ഭജസ്വ പരമേഷ്ഠിനമ് ।
തദ്ഗുണാശ്രയയാ ഭക്ത്യാ ഭജനീയപദാമ്ബുജമ് ॥ ൨൨ ॥
തദ്ഗുണാശ്രയയാ ഭക്ത്യാ ഭജനീയപദാമ്ബുജമ് ॥ ൨൨ ॥
വാസുദേവേ ഭഗവതി ഭക്തിയോഗഃ പ്രയോജിതഃ ।
ജനയത്യാശു വൈരാഗ്യം ജ്ഞാനം യദ്ബ്രഹ്മദര്ശനമ് ॥ ൨൩ ॥
ജനയത്യാശു വൈരാഗ്യം ജ്ഞാനം യദ്ബ്രഹ്മദര്ശനമ് ॥ ൨൩ ॥
യദാസ്യ ചിത്തമര്ഥേഷു സമേഷ്വിന്ദ്രിയവൃത്തിഭിഃ ।
ന വിഗൃഹ്ണാതി വൈഷമ്യം പ്രിയമപ്രിയമിത്യുത ॥ ൨൪ ॥
ന വിഗൃഹ്ണാതി വൈഷമ്യം പ്രിയമപ്രിയമിത്യുത ॥ ൨൪ ॥
സ തദൈവാത്മനാത്മാനം നിഃസങ്ഗം സമദര്ശനമ് ।
ഹേയോപാദേയരഹിതമാരൂഢം പദമീക്ഷതേ ॥ ൨൫ ॥
ഹേയോപാദേയരഹിതമാരൂഢം പദമീക്ഷതേ ॥ ൨൫ ॥
ജ്ഞാനമാത്രം പരം ബ്രഹ്മ പരമാത്മേശ്വരഃ പുമാന് ।
ദൃശ്യാദിഭിഃ പൃഥഗ്ഭാവൈര്ഭഗവാനേക ഈയതേ ॥ ൨൬ ॥
ദൃശ്യാദിഭിഃ പൃഥഗ്ഭാവൈര്ഭഗവാനേക ഈയതേ ॥ ൨൬ ॥
ഏതാവാനേവ യോഗേന സമഗ്രേണേഹ യോഗിനഃ ।
യുജ്യതേഽഭിമതോ ഹ്യര്ഥോ യദസങ്ഗസ്തു കൃത്സ്നശഃ ॥ ൨൭ ॥
യുജ്യതേഽഭിമതോ ഹ്യര്ഥോ യദസങ്ഗസ്തു കൃത്സ്നശഃ ॥ ൨൭ ॥
ജ്ഞാനമേകം പരാചീനൈരിന്ദ്രിയൈര്ബ്രഹ്മ നിര്ഗുണമ് ।
അവഭാത്യര്ഥരൂപേണ ഭ്രാന്ത്യാ ശബ്ദാദിധര്മിണാ ॥ ൨൮ ॥
അവഭാത്യര്ഥരൂപേണ ഭ്രാന്ത്യാ ശബ്ദാദിധര്മിണാ ॥ ൨൮ ॥
യഥാ മഹാനഹംരൂപസ്ത്രിവൃത്പഞ്ചവിധഃ സ്വരാട് ।
ഏകാദശവിധസ്തസ്യ വപുരണ്ഡം ജഗദ്യതഃ ॥ ൨൯ ॥
ഏകാദശവിധസ്തസ്യ വപുരണ്ഡം ജഗദ്യതഃ ॥ ൨൯ ॥
ഏതദ്വൈ ശ്രദ്ധയാ ഭക്ത്യാ യോഗാഭ്യാസേന നിത്യശഃ ।
സമാഹിതാത്മാ നിഃസങ്ഗോ വിരക്ത്യാ പരിപശ്യതി ॥ ൩൦ ॥
സമാഹിതാത്മാ നിഃസങ്ഗോ വിരക്ത്യാ പരിപശ്യതി ॥ ൩൦ ॥
ഇത്യേതത്കഥിതം ഗുര്വി ജ്ഞാനം തദ്ബ്രഹ്മ-ദര്ശനമ് ।
യേനാനുബുദ്ധ്യതേ തത്ത്വം പ്രകൃതേഃ പുരുഷസ്യ ച ॥ ൩൧ ॥
യേനാനുബുദ്ധ്യതേ തത്ത്വം പ്രകൃതേഃ പുരുഷസ്യ ച ॥ ൩൧ ॥
ജ്ഞാനയോഗശ്ച മന്നിഷ്ഠോ നൈര്ഗുണ്യോ ഭക്തിലക്ഷണഃ ।
ദ്വയോരപ്യേക ഏവാര്ഥോ ഭഗവച്ഛബ്ദലക്ഷണഃ ॥ ൩൨ ॥
ദ്വയോരപ്യേക ഏവാര്ഥോ ഭഗവച്ഛബ്ദലക്ഷണഃ ॥ ൩൨ ॥
യഥേന്ദ്രിയൈഃ പൃഥഗ്ദ്വാരൈരര്ഥോ ബഹുഗുണാശ്രയഃ ।
ഏകോ നാനേയതേ തദ്വദ്ഭഗവാന്ശാസ്ത്രവര്ത്മഭിഃ ॥ ൩൩ ॥
ഏകോ നാനേയതേ തദ്വദ്ഭഗവാന്ശാസ്ത്രവര്ത്മഭിഃ ॥ ൩൩ ॥
ക്രിയയാ ക്രതുഭിര്ദാനൈസ്തപഃസ്വാധ്യായമര്ശനൈഃ ।
ആത്മേന്ദ്രിയജയേനാപി സംന്യാസേന ച കര്മണാമ് ॥ ൩൪ ॥
ആത്മേന്ദ്രിയജയേനാപി സംന്യാസേന ച കര്മണാമ് ॥ ൩൪ ॥
യോഗേന വിവിധാങ്ഗേന ഭക്തിയോഗേന ചൈവ ഹി ।
ധര്മേണോഭയചിഹ്നേന യഃ പ്രവൃത്തിനിവൃത്തിമാന് ॥ ൩൫ ॥
ധര്മേണോഭയചിഹ്നേന യഃ പ്രവൃത്തിനിവൃത്തിമാന് ॥ ൩൫ ॥
ആത്മതത്ത്വാവബോധേന വൈരാഗ്യേണ ദൃഢേന ച ।
ഈയതേ ഭഗവാനേഭിഃ സഗുണോ നിര്ഗുണഃ സ്വദൃക് ॥ ൩൬ ॥
ഈയതേ ഭഗവാനേഭിഃ സഗുണോ നിര്ഗുണഃ സ്വദൃക് ॥ ൩൬ ॥
പ്രാവോചം ഭക്തിയോഗസ്യ സ്വരൂപം തേ ചതുര്വിധമ് ।
കാലസ്യ ചാവ്യക്തഗതേര്യോഽന്തര്ധാവതി ജന്തുഷു ॥ ൩൭ ॥
കാലസ്യ ചാവ്യക്തഗതേര്യോഽന്തര്ധാവതി ജന്തുഷു ॥ ൩൭ ॥
ജീവസ്യ സംസൃതീര്ബഹ്വീരവിദ്യാകര്മനിര്മിതാഃ ।
യാസ്വങ്ഗ പ്രവിശന്നാത്മാ ന വേദ ഗതിമാത്മനഃ ॥ ൩൮ ॥
യാസ്വങ്ഗ പ്രവിശന്നാത്മാ ന വേദ ഗതിമാത്മനഃ ॥ ൩൮ ॥
നൈതത്ഖലായോപദിശേന്നാവിനീതായ കര്ഹിചിത് ।
ന സ്തബ്ധായ ന ഭിന്നായ നൈവ ധര്മധ്വജായ ച ॥ ൩൯ ॥
ന സ്തബ്ധായ ന ഭിന്നായ നൈവ ധര്മധ്വജായ ച ॥ ൩൯ ॥
ന ലോലുപായോപദിശേന്ന ഗൃഹാരൂഢചേതസേ ।
നാഭക്തായ ച മേ ജാതു ന മദ്ഭക്തദ്വിഷാമപി ॥ ൪൦ ॥
നാഭക്തായ ച മേ ജാതു ന മദ്ഭക്തദ്വിഷാമപി ॥ ൪൦ ॥
ശ്രദ്ദധാനായ ഭക്തായ വിനീതായാനസൂയവേ ।
ഭൂതേഷു കൃതമൈത്രായ ശുശ്രൂഷാഭിരതായ ച ॥ ൪൧ ॥
ഭൂതേഷു കൃതമൈത്രായ ശുശ്രൂഷാഭിരതായ ച ॥ ൪൧ ॥
ബഹിര്ജാതവിരാഗായ ശാന്തചിത്തായ ദീയതാമ് ।
നിര്മത്സരായ ശുചയേ യസ്യാഹം പ്രേയസാം പ്രിയഃ ॥ ൪൨ ॥
നിര്മത്സരായ ശുചയേ യസ്യാഹം പ്രേയസാം പ്രിയഃ ॥ ൪൨ ॥
യ ഇദം ശൃണുയാദമ്ബ ശ്രദ്ധയാ പുരുഷഃ സകൃത് ।
യോ വാഭിധത്തേ മച്ചിത്തഃ സ ഹ്യേതി പദവീം ച മേ ॥ ൪൩ ॥
യോ വാഭിധത്തേ മച്ചിത്തഃ സ ഹ്യേതി പദവീം ച മേ ॥ ൪൩ ॥