కపిల ఉవాచ
అథ యో గృహమేధీయాన్ధర్మానేవావసన్గృహే ।
కామమర్థం చ ధర్మాన్స్వాన్దోగ్ధి భూయః పిపర్తి తాన్ ॥ ౧ ॥
అథ యో గృహమేధీయాన్ధర్మానేవావసన్గృహే ।
కామమర్థం చ ధర్మాన్స్వాన్దోగ్ధి భూయః పిపర్తి తాన్ ॥ ౧ ॥
స చాపి భగవద్ధర్మాత్కామమూఢః పరాఙ్ముఖః ।
యజతే క్రతుభిర్దేవాన్పితృంశ్చ శ్రద్ధయాన్వితః ॥ ౨ ॥
యజతే క్రతుభిర్దేవాన్పితృంశ్చ శ్రద్ధయాన్వితః ॥ ౨ ॥
తచ్ఛ్రద్ధయాక్రాన్తమతిః పితృదేవవ్రతః పుమాన్ ।
గత్వా చాన్ద్రమసం లోకం సోమపాః పునరేష్యతి ॥ ౩ ॥
గత్వా చాన్ద్రమసం లోకం సోమపాః పునరేష్యతి ॥ ౩ ॥
యదా చాహీన్ద్రశయ్యాయాం శేతేఽనన్తాసనో హరిః ।
తదా లోకా లయం యాన్తి త ఏతే గృహమేధినామ్ ॥ ౪ ॥
తదా లోకా లయం యాన్తి త ఏతే గృహమేధినామ్ ॥ ౪ ॥
యే స్వధర్మాన్న దుహ్యన్తి ధీరాః కామార్థహేతవే ।
నిఃసఙ్గా న్యస్తకర్మాణః ప్రశాన్తాః శుద్ధచేతసః ॥ ౫ ॥
నిఃసఙ్గా న్యస్తకర్మాణః ప్రశాన్తాః శుద్ధచేతసః ॥ ౫ ॥
నివృత్తిధర్మనిరతా నిర్మమా నిరహఙ్కృతాః ।
స్వధర్మాప్తేన సత్త్వేన పరిశుద్ధేన చేతసా ॥ ౬ ॥
స్వధర్మాప్తేన సత్త్వేన పరిశుద్ధేన చేతసా ॥ ౬ ॥
సూర్యద్వారేణ తే యాన్తి పురుషం విశ్వతోముఖమ్ ।
పరావరేశం ప్రకృతిమస్యోత్పత్త్యన్తభావనమ్ ॥ ౭ ॥
పరావరేశం ప్రకృతిమస్యోత్పత్త్యన్తభావనమ్ ॥ ౭ ॥
ద్విపరార్ధావసానే యః ప్రలయో బ్రహ్మణస్తు తే ।
తావదధ్యాసతే లోకం పరస్య పరచిన్తకాః ॥ ౮ ॥
తావదధ్యాసతే లోకం పరస్య పరచిన్తకాః ॥ ౮ ॥
క్ష్మామ్భోఽనలానిలవియన్మనఇన్ద్రియార్థ-
భూతాదిభిః పరివృతం ప్రతిసఞ్జిహీర్షుః ।
అవ్యాకృతం విశతి యర్హి గుణత్రయాత్మా
కాలం పరాఖ్యమనుభూయ పరః స్వయమ్భూః ॥ ౯ ॥
భూతాదిభిః పరివృతం ప్రతిసఞ్జిహీర్షుః ।
అవ్యాకృతం విశతి యర్హి గుణత్రయాత్మా
కాలం పరాఖ్యమనుభూయ పరః స్వయమ్భూః ॥ ౯ ॥
ఏవం పరేత్య భగవన్తమనుప్రవిష్టా
యే యోగినో జితమరున్మనసో విరాగాః ।
తేనైవ సాకమమృతం పురుషం పురాణం
బ్రహ్మ ప్రధానముపయాన్త్యగతాభిమానాః ॥ ౧౦ ॥
యే యోగినో జితమరున్మనసో విరాగాః ।
తేనైవ సాకమమృతం పురుషం పురాణం
బ్రహ్మ ప్రధానముపయాన్త్యగతాభిమానాః ॥ ౧౦ ॥
అథ తం సర్వభూతానాం హృత్పద్మేషు కృతాలయమ్ ।
శ్రుతానుభావం శరణం వ్రజ భావేన భామిని ॥ ౧౧ ॥
శ్రుతానుభావం శరణం వ్రజ భావేన భామిని ॥ ౧౧ ॥
ఆద్యః స్థిరచరాణాం యో వేదగర్భః సహర్షిభిః ।
యోగేశ్వరైః కుమారాద్యైః సిద్ధైర్యోగప్రవర్తకైః ॥ ౧౨ ॥
యోగేశ్వరైః కుమారాద్యైః సిద్ధైర్యోగప్రవర్తకైః ॥ ౧౨ ॥
భేదదృష్టయాభిమానేన నిఃసఙ్గేనాపి కర్మణా ।
కర్తృత్వాత్సగుణం బ్రహ్మ పురుషం పురుషర్షభమ్ ॥ ౧౩ ॥
కర్తృత్వాత్సగుణం బ్రహ్మ పురుషం పురుషర్షభమ్ ॥ ౧౩ ॥
స సంసృత్య పునః కాలే కాలేనేశ్వరమూర్తినా ।
జాతే గుణవ్యతికరే యథాపూర్వం ప్రజాయతే ॥ ౧౪ ॥
జాతే గుణవ్యతికరే యథాపూర్వం ప్రజాయతే ॥ ౧౪ ॥
ఐశ్వర్యం పారమేష్ఠ్యం చ తేఽపి ధర్మవినిర్మితమ్ ।
నిషేవ్య పునరాయాన్తి గుణవ్యతికరే సతి ॥ ౧౫ ॥
నిషేవ్య పునరాయాన్తి గుణవ్యతికరే సతి ॥ ౧౫ ॥
యే త్విహాసక్తమనసః కర్మసు శ్రద్ధయాన్వితాః ।
కుర్వన్త్యప్రతిషిద్ధాని నిత్యాన్యపి చ కృత్స్నశః ॥ ౧౬ ॥
కుర్వన్త్యప్రతిషిద్ధాని నిత్యాన్యపి చ కృత్స్నశః ॥ ౧౬ ॥
రజసా కుణ్ఠమనసః కామాత్మానోఽజితేన్ద్రియాః ।
పితృన్ యజన్త్యనుదినం గృహేష్వభిరతాశయాః ॥ ౧౭ ॥
పితృన్ యజన్త్యనుదినం గృహేష్వభిరతాశయాః ॥ ౧౭ ॥
త్రైవర్గికాస్తే పురుషా విముఖా హరిమేధసః ।
కథాయాం కథనీయోరువిక్రమస్య మధుద్విషః ॥ ౧౮ ॥
కథాయాం కథనీయోరువిక్రమస్య మధుద్విషః ॥ ౧౮ ॥
నూనం దైవేన విహతా యే చాచ్యుతకథాసుధామ్ ।
హిత్వా శృణ్వన్త్యసద్గాథాః పురీషమివ విడ్భుజః ॥ ౧౯ ॥
హిత్వా శృణ్వన్త్యసద్గాథాః పురీషమివ విడ్భుజః ॥ ౧౯ ॥
దక్షిణేన పథార్యమ్ణః పితృలోకం వ్రజన్తి తే ।
ప్రజామను ప్రజాయన్తే శ్మశానాన్తక్రియాకృతః ॥ ౨౦ ॥
ప్రజామను ప్రజాయన్తే శ్మశానాన్తక్రియాకృతః ॥ ౨౦ ॥
తతస్తే క్షీణసుకృతాః పునర్లోకమిమం సతి ।
పతన్తి వివశా దేవైః సద్యో విభ్రంశితోదయాః ॥ ౨౧ ॥
పతన్తి వివశా దేవైః సద్యో విభ్రంశితోదయాః ॥ ౨౧ ॥
తస్మాత్త్వం సర్వభావేన భజస్వ పరమేష్ఠినమ్ ।
తద్గుణాశ్రయయా భక్త్యా భజనీయపదామ్బుజమ్ ॥ ౨౨ ॥
తద్గుణాశ్రయయా భక్త్యా భజనీయపదామ్బుజమ్ ॥ ౨౨ ॥
వాసుదేవే భగవతి భక్తియోగః ప్రయోజితః ।
జనయత్యాశు వైరాగ్యం జ్ఞానం యద్బ్రహ్మదర్శనమ్ ॥ ౨౩ ॥
జనయత్యాశు వైరాగ్యం జ్ఞానం యద్బ్రహ్మదర్శనమ్ ॥ ౨౩ ॥
యదాస్య చిత్తమర్థేషు సమేష్విన్ద్రియవృత్తిభిః ।
న విగృహ్ణాతి వైషమ్యం ప్రియమప్రియమిత్యుత ॥ ౨౪ ॥
న విగృహ్ణాతి వైషమ్యం ప్రియమప్రియమిత్యుత ॥ ౨౪ ॥
స తదైవాత్మనాత్మానం నిఃసఙ్గం సమదర్శనమ్ ।
హేయోపాదేయరహితమారూఢం పదమీక్షతే ॥ ౨౫ ॥
హేయోపాదేయరహితమారూఢం పదమీక్షతే ॥ ౨౫ ॥
జ్ఞానమాత్రం పరం బ్రహ్మ పరమాత్మేశ్వరః పుమాన్ ।
దృశ్యాదిభిః పృథగ్భావైర్భగవానేక ఈయతే ॥ ౨౬ ॥
దృశ్యాదిభిః పృథగ్భావైర్భగవానేక ఈయతే ॥ ౨౬ ॥
ఏతావానేవ యోగేన సమగ్రేణేహ యోగినః ।
యుజ్యతేఽభిమతో హ్యర్థో యదసఙ్గస్తు కృత్స్నశః ॥ ౨౭ ॥
యుజ్యతేఽభిమతో హ్యర్థో యదసఙ్గస్తు కృత్స్నశః ॥ ౨౭ ॥
జ్ఞానమేకం పరాచీనైరిన్ద్రియైర్బ్రహ్మ నిర్గుణమ్ ।
అవభాత్యర్థరూపేణ భ్రాన్త్యా శబ్దాదిధర్మిణా ॥ ౨౮ ॥
అవభాత్యర్థరూపేణ భ్రాన్త్యా శబ్దాదిధర్మిణా ॥ ౨౮ ॥
యథా మహానహంరూపస్త్రివృత్పఞ్చవిధః స్వరాట్ ।
ఏకాదశవిధస్తస్య వపురణ్డం జగద్యతః ॥ ౨౯ ॥
ఏకాదశవిధస్తస్య వపురణ్డం జగద్యతః ॥ ౨౯ ॥
ఏతద్వై శ్రద్ధయా భక్త్యా యోగాభ్యాసేన నిత్యశః ।
సమాహితాత్మా నిఃసఙ్గో విరక్త్యా పరిపశ్యతి ॥ ౩౦ ॥
సమాహితాత్మా నిఃసఙ్గో విరక్త్యా పరిపశ్యతి ॥ ౩౦ ॥
ఇత్యేతత్కథితం గుర్వి జ్ఞానం తద్బ్రహ్మ-దర్శనమ్ ।
యేనానుబుద్ధ్యతే తత్త్వం ప్రకృతేః పురుషస్య చ ॥ ౩౧ ॥
యేనానుబుద్ధ్యతే తత్త్వం ప్రకృతేః పురుషస్య చ ॥ ౩౧ ॥
జ్ఞానయోగశ్చ మన్నిష్ఠో నైర్గుణ్యో భక్తిలక్షణః ।
ద్వయోరప్యేక ఏవార్థో భగవచ్ఛబ్దలక్షణః ॥ ౩౨ ॥
ద్వయోరప్యేక ఏవార్థో భగవచ్ఛబ్దలక్షణః ॥ ౩౨ ॥
యథేన్ద్రియైః పృథగ్ద్వారైరర్థో బహుగుణాశ్రయః ।
ఏకో నానేయతే తద్వద్భగవాన్శాస్త్రవర్త్మభిః ॥ ౩౩ ॥
ఏకో నానేయతే తద్వద్భగవాన్శాస్త్రవర్త్మభిః ॥ ౩౩ ॥
క్రియయా క్రతుభిర్దానైస్తపఃస్వాధ్యాయమర్శనైః ।
ఆత్మేన్ద్రియజయేనాపి సంన్యాసేన చ కర్మణామ్ ॥ ౩౪ ॥
ఆత్మేన్ద్రియజయేనాపి సంన్యాసేన చ కర్మణామ్ ॥ ౩౪ ॥
యోగేన వివిధాఙ్గేన భక్తియోగేన చైవ హి ।
ధర్మేణోభయచిహ్నేన యః ప్రవృత్తినివృత్తిమాన్ ॥ ౩౫ ॥
ధర్మేణోభయచిహ్నేన యః ప్రవృత్తినివృత్తిమాన్ ॥ ౩౫ ॥
ఆత్మతత్త్వావబోధేన వైరాగ్యేణ దృఢేన చ ।
ఈయతే భగవానేభిః సగుణో నిర్గుణః స్వదృక్ ॥ ౩౬ ॥
ఈయతే భగవానేభిః సగుణో నిర్గుణః స్వదృక్ ॥ ౩౬ ॥
ప్రావోచం భక్తియోగస్య స్వరూపం తే చతుర్విధమ్ ।
కాలస్య చావ్యక్తగతేర్యోఽన్తర్ధావతి జన్తుషు ॥ ౩౭ ॥
కాలస్య చావ్యక్తగతేర్యోఽన్తర్ధావతి జన్తుషు ॥ ౩౭ ॥
జీవస్య సంసృతీర్బహ్వీరవిద్యాకర్మనిర్మితాః ।
యాస్వఙ్గ ప్రవిశన్నాత్మా న వేద గతిమాత్మనః ॥ ౩౮ ॥
యాస్వఙ్గ ప్రవిశన్నాత్మా న వేద గతిమాత్మనః ॥ ౩౮ ॥
నైతత్ఖలాయోపదిశేన్నావినీతాయ కర్హిచిత్ ।
న స్తబ్ధాయ న భిన్నాయ నైవ ధర్మధ్వజాయ చ ॥ ౩౯ ॥
న స్తబ్ధాయ న భిన్నాయ నైవ ధర్మధ్వజాయ చ ॥ ౩౯ ॥
న లోలుపాయోపదిశేన్న గృహారూఢచేతసే ।
నాభక్తాయ చ మే జాతు న మద్భక్తద్విషామపి ॥ ౪౦ ॥
నాభక్తాయ చ మే జాతు న మద్భక్తద్విషామపి ॥ ౪౦ ॥
శ్రద్దధానాయ భక్తాయ వినీతాయానసూయవే ।
భూతేషు కృతమైత్రాయ శుశ్రూషాభిరతాయ చ ॥ ౪౧ ॥
భూతేషు కృతమైత్రాయ శుశ్రూషాభిరతాయ చ ॥ ౪౧ ॥
బహిర్జాతవిరాగాయ శాన్తచిత్తాయ దీయతామ్ ।
నిర్మత్సరాయ శుచయే యస్యాహం ప్రేయసాం ప్రియః ॥ ౪౨ ॥
నిర్మత్సరాయ శుచయే యస్యాహం ప్రేయసాం ప్రియః ॥ ౪౨ ॥
య ఇదం శృణుయాదమ్బ శ్రద్ధయా పురుషః సకృత్ ।
యో వాభిధత్తే మచ్చిత్తః స హ్యేతి పదవీం చ మే ॥ ౪౩ ॥
యో వాభిధత్తే మచ్చిత్తః స హ్యేతి పదవీం చ మే ॥ ౪౩ ॥