મૈત્રેય ઉવાચ।
ભગવાનપિ વૈકુણ્ઠઃ સાકં મઘવતા વિભુઃ ।
યજ્ઞૈર્યજ્ઞપતિસ્તુષ્ટો યજ્ઞભુક્ તમભાષત
ભગવાનપિ વૈકુણ્ઠઃ સાકં મઘવતા વિભુઃ ।
યજ્ઞૈર્યજ્ઞપતિસ્તુષ્ટો યજ્ઞભુક્ તમભાષત
શ્રીભગવાનુવાચ
એષ તેઽકાર્ષીદ્ભઙ્ગં હયમેધશતસ્ય હ ।
ક્ષમાપયત આત્માનમમુષ્ય ક્ષન્તુમર્હસિ ॥ ૨ ॥
એષ તેઽકાર્ષીદ્ભઙ્ગં હયમેધશતસ્ય હ ।
ક્ષમાપયત આત્માનમમુષ્ય ક્ષન્તુમર્હસિ ॥ ૨ ॥
સુધિયઃ સાધવો લોકે નરદેવ નરોત્તમાઃ ।
નાભિદ્રુહ્યન્તિ ભૂતેભ્યો યર્હિ નાત્મા કલેવરમ્ ॥ ૩ ॥
નાભિદ્રુહ્યન્તિ ભૂતેભ્યો યર્હિ નાત્મા કલેવરમ્ ॥ ૩ ॥
પુરુષા યદિ મુહ્યન્તિ ત્વાદૃશા દેવમાયયા ।
શ્રમ એવ પરં જાતો દીર્ઘયા વૃદ્ધસેવયા ॥ ૪ ॥
શ્રમ એવ પરં જાતો દીર્ઘયા વૃદ્ધસેવયા ॥ ૪ ॥
અતઃ કાયમિમં વિદ્વાનવિદ્યાકામકર્મભિઃ ।
આરબ્ધ ઇતિ નૈવાસ્મિન્પ્રતિબુદ્ધોઽનુષજ્જતે ॥ ૫ ॥
આરબ્ધ ઇતિ નૈવાસ્મિન્પ્રતિબુદ્ધોઽનુષજ્જતે ॥ ૫ ॥
અસંસક્તઃ શરીરેઽસ્મિન્નમુનોત્પાદિતે ગૃહે ।
અપત્યે દ્રવિણે વાપિ કઃ કુર્યાન્મમતાં બુધઃ ॥ ૬ ॥
અપત્યે દ્રવિણે વાપિ કઃ કુર્યાન્મમતાં બુધઃ ॥ ૬ ॥
એકઃ શુદ્ધઃ સ્વયંજ્યોતિર્નિર્ગુણોઽસૌ ગુણાશ્રયઃ ।
સર્વગોઽનાવૃતઃ સાક્ષી નિરાત્માત્માત્મનઃ પરઃ ॥ ૭ ॥
સર્વગોઽનાવૃતઃ સાક્ષી નિરાત્માત્માત્મનઃ પરઃ ॥ ૭ ॥
ય એવં સન્તમાત્માનમાત્મસ્થં વેદ પૂરુષઃ ।
નાજ્યતે પ્રકૃતિસ્થોઽપિ તદ્ગુણૈઃ સ મયિ સ્થિતઃ ॥ ૮ ॥
નાજ્યતે પ્રકૃતિસ્થોઽપિ તદ્ગુણૈઃ સ મયિ સ્થિતઃ ॥ ૮ ॥
યઃ સ્વધર્મેણ માં નિત્યં નિરાશીઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।
ભજતે શનકૈસ્તસ્ય મનો રાજન્ પ્રસીદતિ ॥ ૯ ॥
ભજતે શનકૈસ્તસ્ય મનો રાજન્ પ્રસીદતિ ॥ ૯ ॥
પરિત્યક્તગુણઃ સમ્યગ્દર્શનો વિશદાશયઃ ।
શાન્તિં મે સમવસ્થાનં બ્રહ્મ કૈવલ્યમશ્નુતે ॥ ૧૦ ॥
શાન્તિં મે સમવસ્થાનં બ્રહ્મ કૈવલ્યમશ્નુતે ॥ ૧૦ ॥
ઉદાસીનમિવાધ્યક્ષં દ્રવ્યજ્ઞાનક્રિયાત્મનામ્ ।
કૂટસ્થમિમમાત્માનં યો વેદાપ્નોતિ શોભનમ્ ॥ ૧૧ ॥
કૂટસ્થમિમમાત્માનં યો વેદાપ્નોતિ શોભનમ્ ॥ ૧૧ ॥
ભિન્નસ્ય લિઙ્ગસ્ય ગુણપ્રવાહો
દ્રવ્યક્રિયાકારકચેતનાત્મનઃ ।
દૃષ્ટાસુ સમ્પત્સુ વિપત્સુ સૂરયો
ન વિક્રિયન્તે મયિ બદ્ધસૌહૃદાઃ ॥ ૧૨ ॥
દ્રવ્યક્રિયાકારકચેતનાત્મનઃ ।
દૃષ્ટાસુ સમ્પત્સુ વિપત્સુ સૂરયો
ન વિક્રિયન્તે મયિ બદ્ધસૌહૃદાઃ ॥ ૧૨ ॥
સમઃ સમાનોત્તમમધ્યમાધમઃ
સુખે ચ દુઃખે ચ જિતેન્દ્રિયાશયઃ ।
મયોપક્લૃપ્તાખિલલોકસંયુતો
વિધત્સ્વ વીરાખિલલોકરક્ષણમ્ ॥ ૧૩ ॥
સુખે ચ દુઃખે ચ જિતેન્દ્રિયાશયઃ ।
મયોપક્લૃપ્તાખિલલોકસંયુતો
વિધત્સ્વ વીરાખિલલોકરક્ષણમ્ ॥ ૧૩ ॥
શ્રેયઃ પ્રજાપાલનમેવ રાજ્ઞો
યત્સામ્પરાયે સુકૃતાત્ ષષ્ઠમંશમ્ ।
હર્તાન્યથા હૃતપુણ્યઃ પ્રજાના-
મરક્ષિતા કરહારોઽઘમત્તિ ॥ ૧૪ ॥
યત્સામ્પરાયે સુકૃતાત્ ષષ્ઠમંશમ્ ।
હર્તાન્યથા હૃતપુણ્યઃ પ્રજાના-
મરક્ષિતા કરહારોઽઘમત્તિ ॥ ૧૪ ॥
એવં દ્વિજાગ્ર્યાનુમતાનુવૃત્ત
ધર્મપ્રધાનોઽન્યતમોઽવિતાસ્યાઃ ।
હ્રસ્વેન કાલેન ગૃહોપયાતાન્
દ્રષ્ટાસિ સિદ્ધાનનુરક્તલોકઃ ॥ ૧૫ ॥
ધર્મપ્રધાનોઽન્યતમોઽવિતાસ્યાઃ ।
હ્રસ્વેન કાલેન ગૃહોપયાતાન્
દ્રષ્ટાસિ સિદ્ધાનનુરક્તલોકઃ ॥ ૧૫ ॥
વરં ચ મત્કઞ્ચન માનવેન્દ્ર
વૃણીષ્વ તેઽહં ગુણશીલયન્ત્રિતઃ ।
નાહં મખૈર્વૈ સુલભસ્તપોભિ-
ર્યોગેન વા યત્સમચિત્તવર્તી ॥ ૧૬ ॥
વૃણીષ્વ તેઽહં ગુણશીલયન્ત્રિતઃ ।
નાહં મખૈર્વૈ સુલભસ્તપોભિ-
ર્યોગેન વા યત્સમચિત્તવર્તી ॥ ૧૬ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
સ ઇત્થં લોકગુરુણા વિષ્વક્સેનેન વિશ્વજિત્ ।
અનુશાસિત આદેશં શિરસા જગૃહે હરેઃ ॥ ૧૭ ॥
સ ઇત્થં લોકગુરુણા વિષ્વક્સેનેન વિશ્વજિત્ ।
અનુશાસિત આદેશં શિરસા જગૃહે હરેઃ ॥ ૧૭ ॥
સ્પૃશન્તં પાદયોઃ પ્રેમ્ણા વ્રીડિતં સ્વેન કર્મણા ।
શતક્રતું પરિષ્વજ્ય વિદ્વેષં વિસસર્જ હ ॥ ૧૮ ॥
શતક્રતું પરિષ્વજ્ય વિદ્વેષં વિસસર્જ હ ॥ ૧૮ ॥
ભગવાનથ વિશ્વાત્મા પૃથુનોપહૃતાર્હણઃ ।
સમુજ્જિહાનયા ભક્ત્યા ગૃહીતચરણામ્બુજઃ ॥ ૧૯ ॥
સમુજ્જિહાનયા ભક્ત્યા ગૃહીતચરણામ્બુજઃ ॥ ૧૯ ॥
પ્રસ્થાનાભિમુખોઽપ્યેનમનુગ્રહવિલમ્બિતઃ ।
પશ્યન્ પદ્મપલાશાક્ષો ન પ્રતસ્થે સુહૃત્સતામ્ ॥ ૨૦ ॥
પશ્યન્ પદ્મપલાશાક્ષો ન પ્રતસ્થે સુહૃત્સતામ્ ॥ ૨૦ ॥
સ આદિરાજો રચિતાઞ્જલિર્હરિં
વિલોકિતું નાશકદશ્રુલોચનઃ ।
ન કિઞ્ચનોવાચ સ બાષ્પવિક્લવો
હૃદોપગુહ્યામુમધાદવસ્થિતઃ ॥ ૨૧ ॥
વિલોકિતું નાશકદશ્રુલોચનઃ ।
ન કિઞ્ચનોવાચ સ બાષ્પવિક્લવો
હૃદોપગુહ્યામુમધાદવસ્થિતઃ ॥ ૨૧ ॥
અથાવમૃજ્યાશ્રુકલા વિલોકયન્-
નતૃપ્તદૃગ્ગોચરમાહ પૂરુષમ્ ।
પદા સ્પૃશન્તં ક્ષિતિમંસ ઉન્નતે
વિન્યસ્તહસ્તાગ્રમુરઙ્ગવિદ્વિષઃ ॥ ૨૨ ॥
નતૃપ્તદૃગ્ગોચરમાહ પૂરુષમ્ ।
પદા સ્પૃશન્તં ક્ષિતિમંસ ઉન્નતે
વિન્યસ્તહસ્તાગ્રમુરઙ્ગવિદ્વિષઃ ॥ ૨૨ ॥
પૃથુરુવાચ
વરાન્વિભો ત્વદ્વરદેશ્વરાદ્ બુધઃ
કથં વૃણીતે ગુણવિક્રિયાત્મનામ્ ।
યે નારકાણામપિ સન્તિ દેહિનાં
તાનીશ કૈવલ્યપતે વૃણે ન ચ ॥ ૨૩ ॥
વરાન્વિભો ત્વદ્વરદેશ્વરાદ્ બુધઃ
કથં વૃણીતે ગુણવિક્રિયાત્મનામ્ ।
યે નારકાણામપિ સન્તિ દેહિનાં
તાનીશ કૈવલ્યપતે વૃણે ન ચ ॥ ૨૩ ॥
ન કામયે નાથ તદપ્યહં ક્વચિન્
ન યત્ર યુષ્મચ્ચરણામ્બુજાસવઃ ।
મહત્તમાન્તર્હૃદયાન્મુખચ્યુતો
વિધત્સ્વ કર્ણાયુતમેષ મે વરઃ ॥ ૨૪ ॥
ન યત્ર યુષ્મચ્ચરણામ્બુજાસવઃ ।
મહત્તમાન્તર્હૃદયાન્મુખચ્યુતો
વિધત્સ્વ કર્ણાયુતમેષ મે વરઃ ॥ ૨૪ ॥
સ ઉત્તમશ્લોક મહન્મુખચ્યુતો
ભવત્પદામ્ભોજસુધા કણાનિલઃ ।
સ્મૃતિં પુનર્વિસ્મૃતતત્ત્વવર્ત્મનાં
કુયોગિનાં નો વિતરત્યલં વરૈઃ ॥ ૨૫ ॥
ભવત્પદામ્ભોજસુધા કણાનિલઃ ।
સ્મૃતિં પુનર્વિસ્મૃતતત્ત્વવર્ત્મનાં
કુયોગિનાં નો વિતરત્યલં વરૈઃ ॥ ૨૫ ॥
યશઃ શિવં સુશ્રવ આર્યસઙ્ગમે
યદૃચ્છયા ચોપશૃણોતિ તે સકૃત્ ।
કથં ગુણજ્ઞો વિરમેદ્વિના પશું
શ્રીર્યત્પ્રવવ્રે ગુણસઙ્ગ્રહેચ્છયા ॥ ૨૬ ॥
યદૃચ્છયા ચોપશૃણોતિ તે સકૃત્ ।
કથં ગુણજ્ઞો વિરમેદ્વિના પશું
શ્રીર્યત્પ્રવવ્રે ગુણસઙ્ગ્રહેચ્છયા ॥ ૨૬ ॥
અથાભજે ત્વાખિલપૂરુષોત્તમં
ગુણાલયં પદ્મકરેવ લાલસઃ ।
અપ્યાવયોરેકપતિસ્પૃધોઃ કલિ-
ર્ન સ્યાત્કૃતત્વચ્ચરણૈકતાનયોઃ ॥ ૨૭ ॥
ગુણાલયં પદ્મકરેવ લાલસઃ ।
અપ્યાવયોરેકપતિસ્પૃધોઃ કલિ-
ર્ન સ્યાત્કૃતત્વચ્ચરણૈકતાનયોઃ ॥ ૨૭ ॥
જગજ્જનન્યાં જગદીશ વૈશસં
સ્યાદેવ યત્કર્મણિ નઃ સમીહિતમ્ ।
કરોષિ ફલ્ગ્વપ્યુરુ દીનવત્સલઃ
સ્વ એવ ધિષ્ણ્યેઽભિરતસ્ય કિં તયા ॥ ૨૮ ॥
સ્યાદેવ યત્કર્મણિ નઃ સમીહિતમ્ ।
કરોષિ ફલ્ગ્વપ્યુરુ દીનવત્સલઃ
સ્વ એવ ધિષ્ણ્યેઽભિરતસ્ય કિં તયા ॥ ૨૮ ॥
ભજન્ત્યથ ત્વામત એવ સાધવો
વ્યુદસ્તમાયાગુણવિભ્રમોદયમ્ ।
ભવત્પદાનુસ્મરણાદૃતે સતાં
નિમિત્તમન્યદ્ભગવન્ન વિદ્મહે ॥ ૨૯ ॥
વ્યુદસ્તમાયાગુણવિભ્રમોદયમ્ ।
ભવત્પદાનુસ્મરણાદૃતે સતાં
નિમિત્તમન્યદ્ભગવન્ન વિદ્મહે ॥ ૨૯ ॥
મન્યે ગિરં તે જગતાં વિમોહિનીં
વરં વૃણીષ્વેતિ ભજન્તમાત્થ યત્ ।
વાચા નુ તન્ત્યા યદિ તે જનોઽસિતઃ
કથં પુનઃ કર્મ કરોતિ મોહિતઃ ॥ ૩૦ ॥
વરં વૃણીષ્વેતિ ભજન્તમાત્થ યત્ ।
વાચા નુ તન્ત્યા યદિ તે જનોઽસિતઃ
કથં પુનઃ કર્મ કરોતિ મોહિતઃ ॥ ૩૦ ॥
ત્વન્માયયાદ્ધા જન ઈશ ખણ્ડિતો
યદન્યદાશાસ્ત ઋતાત્મનોઽબુધઃ ।
યથા ચરેદ્ બાલહિતં પિતા સ્વયં
તથા ત્વમેવાર્હસિ નઃ સમીહિતુમ્ ॥ ૩૧ ॥
યદન્યદાશાસ્ત ઋતાત્મનોઽબુધઃ ।
યથા ચરેદ્ બાલહિતં પિતા સ્વયં
તથા ત્વમેવાર્હસિ નઃ સમીહિતુમ્ ॥ ૩૧ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઇત્યાદિરાજેન નુતઃ સ વિશ્વદૃક્
તમાહ રાજન્મયિ ભક્તિરસ્તુ તે ।
દિષ્ટ્યેદૃશી ધીર્મયિ તે કૃતા યયા
માયાં મદીયાં તરતિ સ્મ દુસ્ત્યજામ્ ॥ ૩૨ ॥
ઇત્યાદિરાજેન નુતઃ સ વિશ્વદૃક્
તમાહ રાજન્મયિ ભક્તિરસ્તુ તે ।
દિષ્ટ્યેદૃશી ધીર્મયિ તે કૃતા યયા
માયાં મદીયાં તરતિ સ્મ દુસ્ત્યજામ્ ॥ ૩૨ ॥
તત્ત્વં કુરુ મયાદિષ્ટમપ્રમત્તઃ પ્રજાપતે ।
મદાદેશકરો લોકઃ સર્વત્રાપ્નોતિ શોભનમ્ ॥ ૩૩ ॥
મદાદેશકરો લોકઃ સર્વત્રાપ્નોતિ શોભનમ્ ॥ ૩૩ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
ઇતિ વૈન્યસ્ય રાજર્ષેઃ પ્રતિનન્દ્યાર્થવદ્વચઃ ।
પૂજિતોઽનુગૃહીત્વૈનં ગન્તું ચક્રેઽચ્યુતો મતિમ્ ॥ ૩૪ ॥
ઇતિ વૈન્યસ્ય રાજર્ષેઃ પ્રતિનન્દ્યાર્થવદ્વચઃ ।
પૂજિતોઽનુગૃહીત્વૈનં ગન્તું ચક્રેઽચ્યુતો મતિમ્ ॥ ૩૪ ॥
દેવર્ષિપિતૃગન્ધર્વસિદ્ધચારણપન્નગાઃ ।
કિન્નરાપ્સરસો મર્ત્યાઃ ખગા ભૂતાન્યનેકશઃ ॥ ૩૫ ॥
કિન્નરાપ્સરસો મર્ત્યાઃ ખગા ભૂતાન્યનેકશઃ ॥ ૩૫ ॥
યજ્ઞેશ્વરધિયા રાજ્ઞા વાગ્વિત્તાઞ્જલિભક્તિતઃ ।
સભાજિતા યયુઃ સર્વે વૈકુણ્ઠાનુગતાસ્તતઃ ॥ ૩૬ ॥
સભાજિતા યયુઃ સર્વે વૈકુણ્ઠાનુગતાસ્તતઃ ॥ ૩૬ ॥
ભગવાનપિ રાજર્ષેઃ સોપાધ્યાયસ્ય ચાચ્યુતઃ ।
હરન્નિવ મનોઽમુષ્ય સ્વધામ પ્રત્યપદ્યત ॥ ૩૭ ॥
હરન્નિવ મનોઽમુષ્ય સ્વધામ પ્રત્યપદ્યત ॥ ૩૭ ॥
અદૃષ્ટાય નમસ્કૃત્ય નૃપઃ સન્દર્શિતાત્મને ।
અવ્યક્તાય ચ દેવાનાં દેવાય સ્વપુરં યયૌ ॥ ૩૮ ॥
અવ્યક્તાય ચ દેવાનાં દેવાય સ્વપુરં યયૌ ॥ ૩૮ ॥