മൈത്രേയ ഉവാച।
ഭഗവാനപി വൈകുണ്ഠഃ സാകം മഘവതാ വിഭുഃ ।
യജ്ഞൈര്യജ്ഞപതിസ്തുഷ്ടോ യജ്ഞഭുക് തമഭാഷത
ഭഗവാനപി വൈകുണ്ഠഃ സാകം മഘവതാ വിഭുഃ ।
യജ്ഞൈര്യജ്ഞപതിസ്തുഷ്ടോ യജ്ഞഭുക് തമഭാഷത
ശ്രീഭഗവാനുവാച
ഏഷ തേഽകാര്ഷീദ്ഭങ്ഗം ഹയമേധശതസ്യ ഹ ।
ക്ഷമാപയത ആത്മാനമമുഷ്യ ക്ഷന്തുമര്ഹസി ॥ ൨ ॥
ഏഷ തേഽകാര്ഷീദ്ഭങ്ഗം ഹയമേധശതസ്യ ഹ ।
ക്ഷമാപയത ആത്മാനമമുഷ്യ ക്ഷന്തുമര്ഹസി ॥ ൨ ॥
സുധിയഃ സാധവോ ലോകേ നരദേവ നരോത്തമാഃ ।
നാഭിദ്രുഹ്യന്തി ഭൂതേഭ്യോ യര്ഹി നാത്മാ കലേവരമ് ॥ ൩ ॥
നാഭിദ്രുഹ്യന്തി ഭൂതേഭ്യോ യര്ഹി നാത്മാ കലേവരമ് ॥ ൩ ॥
പുരുഷാ യദി മുഹ്യന്തി ത്വാദൃശാ ദേവമായയാ ।
ശ്രമ ഏവ പരം ജാതോ ദീര്ഘയാ വൃദ്ധസേവയാ ॥ ൪ ॥
ശ്രമ ഏവ പരം ജാതോ ദീര്ഘയാ വൃദ്ധസേവയാ ॥ ൪ ॥
അതഃ കായമിമം വിദ്വാനവിദ്യാകാമകര്മഭിഃ ।
ആരബ്ധ ഇതി നൈവാസ്മിന്പ്രതിബുദ്ധോഽനുഷജ്ജതേ ॥ ൫ ॥
ആരബ്ധ ഇതി നൈവാസ്മിന്പ്രതിബുദ്ധോഽനുഷജ്ജതേ ॥ ൫ ॥
അസംസക്തഃ ശരീരേഽസ്മിന്നമുനോത്പാദിതേ ഗൃഹേ ।
അപത്യേ ദ്രവിണേ വാപി കഃ കുര്യാന്മമതാം ബുധഃ ॥ ൬ ॥
അപത്യേ ദ്രവിണേ വാപി കഃ കുര്യാന്മമതാം ബുധഃ ॥ ൬ ॥
ഏകഃ ശുദ്ധഃ സ്വയംജ്യോതിര്നിര്ഗുണോഽസൌ ഗുണാശ്രയഃ ।
സര്വഗോഽനാവൃതഃ സാക്ഷീ നിരാത്മാത്മാത്മനഃ പരഃ ॥ ൭ ॥
സര്വഗോഽനാവൃതഃ സാക്ഷീ നിരാത്മാത്മാത്മനഃ പരഃ ॥ ൭ ॥
യ ഏവം സന്തമാത്മാനമാത്മസ്ഥം വേദ പൂരുഷഃ ।
നാജ്യതേ പ്രകൃതിസ്ഥോഽപി തദ്ഗുണൈഃ സ മയി സ്ഥിതഃ ॥ ൮ ॥
നാജ്യതേ പ്രകൃതിസ്ഥോഽപി തദ്ഗുണൈഃ സ മയി സ്ഥിതഃ ॥ ൮ ॥
യഃ സ്വധര്മേണ മാം നിത്യം നിരാശീഃ ശ്രദ്ധയാന്വിതഃ ।
ഭജതേ ശനകൈസ്തസ്യ മനോ രാജന് പ്രസീദതി ॥ ൯ ॥
ഭജതേ ശനകൈസ്തസ്യ മനോ രാജന് പ്രസീദതി ॥ ൯ ॥
പരിത്യക്തഗുണഃ സമ്യഗ്ദര്ശനോ വിശദാശയഃ ।
ശാന്തിം മേ സമവസ്ഥാനം ബ്രഹ്മ കൈവല്യമശ്നുതേ ॥ ൧൦ ॥
ശാന്തിം മേ സമവസ്ഥാനം ബ്രഹ്മ കൈവല്യമശ്നുതേ ॥ ൧൦ ॥
ഉദാസീനമിവാധ്യക്ഷം ദ്രവ്യജ്ഞാനക്രിയാത്മനാമ് ।
കൂടസ്ഥമിമമാത്മാനം യോ വേദാപ്നോതി ശോഭനമ് ॥ ൧൧ ॥
കൂടസ്ഥമിമമാത്മാനം യോ വേദാപ്നോതി ശോഭനമ് ॥ ൧൧ ॥
ഭിന്നസ്യ ലിങ്ഗസ്യ ഗുണപ്രവാഹോ
ദ്രവ്യക്രിയാകാരകചേതനാത്മനഃ ।
ദൃഷ്ടാസു സമ്പത്സു വിപത്സു സൂരയോ
ന വിക്രിയന്തേ മയി ബദ്ധസൌഹൃദാഃ ॥ ൧൨ ॥
ദ്രവ്യക്രിയാകാരകചേതനാത്മനഃ ।
ദൃഷ്ടാസു സമ്പത്സു വിപത്സു സൂരയോ
ന വിക്രിയന്തേ മയി ബദ്ധസൌഹൃദാഃ ॥ ൧൨ ॥
സമഃ സമാനോത്തമമധ്യമാധമഃ
സുഖേ ച ദുഃഖേ ച ജിതേന്ദ്രിയാശയഃ ।
മയോപക്ലൃപ്താഖിലലോകസംയുതോ
വിധത്സ്വ വീരാഖിലലോകരക്ഷണമ് ॥ ൧൩ ॥
സുഖേ ച ദുഃഖേ ച ജിതേന്ദ്രിയാശയഃ ।
മയോപക്ലൃപ്താഖിലലോകസംയുതോ
വിധത്സ്വ വീരാഖിലലോകരക്ഷണമ് ॥ ൧൩ ॥
ശ്രേയഃ പ്രജാപാലനമേവ രാജ്ഞോ
യത്സാമ്പരായേ സുകൃതാത് ഷഷ്ഠമംശമ് ।
ഹര്താന്യഥാ ഹൃതപുണ്യഃ പ്രജാനാ-
മരക്ഷിതാ കരഹാരോഽഘമത്തി ॥ ൧൪ ॥
യത്സാമ്പരായേ സുകൃതാത് ഷഷ്ഠമംശമ് ।
ഹര്താന്യഥാ ഹൃതപുണ്യഃ പ്രജാനാ-
മരക്ഷിതാ കരഹാരോഽഘമത്തി ॥ ൧൪ ॥
ഏവം ദ്വിജാഗ്ര്യാനുമതാനുവൃത്ത
ധര്മപ്രധാനോഽന്യതമോഽവിതാസ്യാഃ ।
ഹ്രസ്വേന കാലേന ഗൃഹോപയാതാന്
ദ്രഷ്ടാസി സിദ്ധാനനുരക്തലോകഃ ॥ ൧൫ ॥
ധര്മപ്രധാനോഽന്യതമോഽവിതാസ്യാഃ ।
ഹ്രസ്വേന കാലേന ഗൃഹോപയാതാന്
ദ്രഷ്ടാസി സിദ്ധാനനുരക്തലോകഃ ॥ ൧൫ ॥
വരം ച മത്കഞ്ചന മാനവേന്ദ്ര
വൃണീഷ്വ തേഽഹം ഗുണശീലയന്ത്രിതഃ ।
നാഹം മഖൈര്വൈ സുലഭസ്തപോഭി-
ര്യോഗേന വാ യത്സമചിത്തവര്തീ ॥ ൧൬ ॥
വൃണീഷ്വ തേഽഹം ഗുണശീലയന്ത്രിതഃ ।
നാഹം മഖൈര്വൈ സുലഭസ്തപോഭി-
ര്യോഗേന വാ യത്സമചിത്തവര്തീ ॥ ൧൬ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
സ ഇത്ഥം ലോകഗുരുണാ വിഷ്വക്സേനേന വിശ്വജിത് ।
അനുശാസിത ആദേശം ശിരസാ ജഗൃഹേ ഹരേഃ ॥ ൧൭ ॥
സ ഇത്ഥം ലോകഗുരുണാ വിഷ്വക്സേനേന വിശ്വജിത് ।
അനുശാസിത ആദേശം ശിരസാ ജഗൃഹേ ഹരേഃ ॥ ൧൭ ॥
സ്പൃശന്തം പാദയോഃ പ്രേമ്ണാ വ്രീഡിതം സ്വേന കര്മണാ ।
ശതക്രതും പരിഷ്വജ്യ വിദ്വേഷം വിസസര്ജ ഹ ॥ ൧൮ ॥
ശതക്രതും പരിഷ്വജ്യ വിദ്വേഷം വിസസര്ജ ഹ ॥ ൧൮ ॥
ഭഗവാനഥ വിശ്വാത്മാ പൃഥുനോപഹൃതാര്ഹണഃ ।
സമുജ്ജിഹാനയാ ഭക്ത്യാ ഗൃഹീതചരണാമ്ബുജഃ ॥ ൧൯ ॥
സമുജ്ജിഹാനയാ ഭക്ത്യാ ഗൃഹീതചരണാമ്ബുജഃ ॥ ൧൯ ॥
പ്രസ്ഥാനാഭിമുഖോഽപ്യേനമനുഗ്രഹവിലമ്ബിതഃ ।
പശ്യന് പദ്മപലാശാക്ഷോ ന പ്രതസ്ഥേ സുഹൃത്സതാമ് ॥ ൨൦ ॥
പശ്യന് പദ്മപലാശാക്ഷോ ന പ്രതസ്ഥേ സുഹൃത്സതാമ് ॥ ൨൦ ॥
സ ആദിരാജോ രചിതാഞ്ജലിര്ഹരിം
വിലോകിതും നാശകദശ്രുലോചനഃ ।
ന കിഞ്ചനോവാച സ ബാഷ്പവിക്ലവോ
ഹൃദോപഗുഹ്യാമുമധാദവസ്ഥിതഃ ॥ ൨൧ ॥
വിലോകിതും നാശകദശ്രുലോചനഃ ।
ന കിഞ്ചനോവാച സ ബാഷ്പവിക്ലവോ
ഹൃദോപഗുഹ്യാമുമധാദവസ്ഥിതഃ ॥ ൨൧ ॥
അഥാവമൃജ്യാശ്രുകലാ വിലോകയന്-
നതൃപ്തദൃഗ്ഗോചരമാഹ പൂരുഷമ് ।
പദാ സ്പൃശന്തം ക്ഷിതിമംസ ഉന്നതേ
വിന്യസ്തഹസ്താഗ്രമുരങ്ഗവിദ്വിഷഃ ॥ ൨൨ ॥
നതൃപ്തദൃഗ്ഗോചരമാഹ പൂരുഷമ് ।
പദാ സ്പൃശന്തം ക്ഷിതിമംസ ഉന്നതേ
വിന്യസ്തഹസ്താഗ്രമുരങ്ഗവിദ്വിഷഃ ॥ ൨൨ ॥
പൃഥുരുവാച
വരാന്വിഭോ ത്വദ്വരദേശ്വരാദ് ബുധഃ
കഥം വൃണീതേ ഗുണവിക്രിയാത്മനാമ് ।
യേ നാരകാണാമപി സന്തി ദേഹിനാം
താനീശ കൈവല്യപതേ വൃണേ ന ച ॥ ൨൩ ॥
വരാന്വിഭോ ത്വദ്വരദേശ്വരാദ് ബുധഃ
കഥം വൃണീതേ ഗുണവിക്രിയാത്മനാമ് ।
യേ നാരകാണാമപി സന്തി ദേഹിനാം
താനീശ കൈവല്യപതേ വൃണേ ന ച ॥ ൨൩ ॥
ന കാമയേ നാഥ തദപ്യഹം ക്വചിന്
ന യത്ര യുഷ്മച്ചരണാമ്ബുജാസവഃ ।
മഹത്തമാന്തര്ഹൃദയാന്മുഖച്യുതോ
വിധത്സ്വ കര്ണായുതമേഷ മേ വരഃ ॥ ൨൪ ॥
ന യത്ര യുഷ്മച്ചരണാമ്ബുജാസവഃ ।
മഹത്തമാന്തര്ഹൃദയാന്മുഖച്യുതോ
വിധത്സ്വ കര്ണായുതമേഷ മേ വരഃ ॥ ൨൪ ॥
സ ഉത്തമശ്ലോക മഹന്മുഖച്യുതോ
ഭവത്പദാമ്ഭോജസുധാ കണാനിലഃ ।
സ്മൃതിം പുനര്വിസ്മൃതതത്ത്വവര്ത്മനാം
കുയോഗിനാം നോ വിതരത്യലം വരൈഃ ॥ ൨൫ ॥
ഭവത്പദാമ്ഭോജസുധാ കണാനിലഃ ।
സ്മൃതിം പുനര്വിസ്മൃതതത്ത്വവര്ത്മനാം
കുയോഗിനാം നോ വിതരത്യലം വരൈഃ ॥ ൨൫ ॥
യശഃ ശിവം സുശ്രവ ആര്യസങ്ഗമേ
യദൃച്ഛയാ ചോപശൃണോതി തേ സകൃത് ।
കഥം ഗുണജ്ഞോ വിരമേദ്വിനാ പശും
ശ്രീര്യത്പ്രവവ്രേ ഗുണസങ്ഗ്രഹേച്ഛയാ ॥ ൨൬ ॥
യദൃച്ഛയാ ചോപശൃണോതി തേ സകൃത് ।
കഥം ഗുണജ്ഞോ വിരമേദ്വിനാ പശും
ശ്രീര്യത്പ്രവവ്രേ ഗുണസങ്ഗ്രഹേച്ഛയാ ॥ ൨൬ ॥
അഥാഭജേ ത്വാഖിലപൂരുഷോത്തമം
ഗുണാലയം പദ്മകരേവ ലാലസഃ ।
അപ്യാവയോരേകപതിസ്പൃധോഃ കലി-
ര്ന സ്യാത്കൃതത്വച്ചരണൈകതാനയോഃ ॥ ൨൭ ॥
ഗുണാലയം പദ്മകരേവ ലാലസഃ ।
അപ്യാവയോരേകപതിസ്പൃധോഃ കലി-
ര്ന സ്യാത്കൃതത്വച്ചരണൈകതാനയോഃ ॥ ൨൭ ॥
ജഗജ്ജനന്യാം ജഗദീശ വൈശസം
സ്യാദേവ യത്കര്മണി നഃ സമീഹിതമ് ।
കരോഷി ഫല്ഗ്വപ്യുരു ദീനവത്സലഃ
സ്വ ഏവ ധിഷ്ണ്യേഽഭിരതസ്യ കിം തയാ ॥ ൨൮ ॥
സ്യാദേവ യത്കര്മണി നഃ സമീഹിതമ് ।
കരോഷി ഫല്ഗ്വപ്യുരു ദീനവത്സലഃ
സ്വ ഏവ ധിഷ്ണ്യേഽഭിരതസ്യ കിം തയാ ॥ ൨൮ ॥
ഭജന്ത്യഥ ത്വാമത ഏവ സാധവോ
വ്യുദസ്തമായാഗുണവിഭ്രമോദയമ് ।
ഭവത്പദാനുസ്മരണാദൃതേ സതാം
നിമിത്തമന്യദ്ഭഗവന്ന വിദ്മഹേ ॥ ൨൯ ॥
വ്യുദസ്തമായാഗുണവിഭ്രമോദയമ് ।
ഭവത്പദാനുസ്മരണാദൃതേ സതാം
നിമിത്തമന്യദ്ഭഗവന്ന വിദ്മഹേ ॥ ൨൯ ॥
മന്യേ ഗിരം തേ ജഗതാം വിമോഹിനീം
വരം വൃണീഷ്വേതി ഭജന്തമാത്ഥ യത് ।
വാചാ നു തന്ത്യാ യദി തേ ജനോഽസിതഃ
കഥം പുനഃ കര്മ കരോതി മോഹിതഃ ॥ ൩൦ ॥
വരം വൃണീഷ്വേതി ഭജന്തമാത്ഥ യത് ।
വാചാ നു തന്ത്യാ യദി തേ ജനോഽസിതഃ
കഥം പുനഃ കര്മ കരോതി മോഹിതഃ ॥ ൩൦ ॥
ത്വന്മായയാദ്ധാ ജന ഈശ ഖണ്ഡിതോ
യദന്യദാശാസ്ത ഋതാത്മനോഽബുധഃ ।
യഥാ ചരേദ് ബാലഹിതം പിതാ സ്വയം
തഥാ ത്വമേവാര്ഹസി നഃ സമീഹിതുമ് ॥ ൩൧ ॥
യദന്യദാശാസ്ത ഋതാത്മനോഽബുധഃ ।
യഥാ ചരേദ് ബാലഹിതം പിതാ സ്വയം
തഥാ ത്വമേവാര്ഹസി നഃ സമീഹിതുമ് ॥ ൩൧ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ഇത്യാദിരാജേന നുതഃ സ വിശ്വദൃക്
തമാഹ രാജന്മയി ഭക്തിരസ്തു തേ ।
ദിഷ്ട്യേദൃശീ ധീര്മയി തേ കൃതാ യയാ
മായാം മദീയാം തരതി സ്മ ദുസ്ത്യജാമ് ॥ ൩൨ ॥
ഇത്യാദിരാജേന നുതഃ സ വിശ്വദൃക്
തമാഹ രാജന്മയി ഭക്തിരസ്തു തേ ।
ദിഷ്ട്യേദൃശീ ധീര്മയി തേ കൃതാ യയാ
മായാം മദീയാം തരതി സ്മ ദുസ്ത്യജാമ് ॥ ൩൨ ॥
തത്ത്വം കുരു മയാദിഷ്ടമപ്രമത്തഃ പ്രജാപതേ ।
മദാദേശകരോ ലോകഃ സര്വത്രാപ്നോതി ശോഭനമ് ॥ ൩൩ ॥
മദാദേശകരോ ലോകഃ സര്വത്രാപ്നോതി ശോഭനമ് ॥ ൩൩ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
ഇതി വൈന്യസ്യ രാജര്ഷേഃ പ്രതിനന്ദ്യാര്ഥവദ്വചഃ ।
പൂജിതോഽനുഗൃഹീത്വൈനം ഗന്തും ചക്രേഽച്യുതോ മതിമ് ॥ ൩൪ ॥
ഇതി വൈന്യസ്യ രാജര്ഷേഃ പ്രതിനന്ദ്യാര്ഥവദ്വചഃ ।
പൂജിതോഽനുഗൃഹീത്വൈനം ഗന്തും ചക്രേഽച്യുതോ മതിമ് ॥ ൩൪ ॥
ദേവര്ഷിപിതൃഗന്ധര്വസിദ്ധചാരണപന്നഗാഃ ।
കിന്നരാപ്സരസോ മര്ത്യാഃ ഖഗാ ഭൂതാന്യനേകശഃ ॥ ൩൫ ॥
കിന്നരാപ്സരസോ മര്ത്യാഃ ഖഗാ ഭൂതാന്യനേകശഃ ॥ ൩൫ ॥
യജ്ഞേശ്വരധിയാ രാജ്ഞാ വാഗ്വിത്താഞ്ജലിഭക്തിതഃ ।
സഭാജിതാ യയുഃ സര്വേ വൈകുണ്ഠാനുഗതാസ്തതഃ ॥ ൩൬ ॥
സഭാജിതാ യയുഃ സര്വേ വൈകുണ്ഠാനുഗതാസ്തതഃ ॥ ൩൬ ॥
ഭഗവാനപി രാജര്ഷേഃ സോപാധ്യായസ്യ ചാച്യുതഃ ।
ഹരന്നിവ മനോഽമുഷ്യ സ്വധാമ പ്രത്യപദ്യത ॥ ൩൭ ॥
ഹരന്നിവ മനോഽമുഷ്യ സ്വധാമ പ്രത്യപദ്യത ॥ ൩൭ ॥
അദൃഷ്ടായ നമസ്കൃത്യ നൃപഃ സന്ദര്ശിതാത്മനേ ।
അവ്യക്തായ ച ദേവാനാം ദേവായ സ്വപുരം യയൌ ॥ ൩൮ ॥
അവ്യക്തായ ച ദേവാനാം ദേവായ സ്വപുരം യയൌ ॥ ൩൮ ॥