મૈત્રેય ઉવાચ
દૃષ્ટ્વાત્માનં પ્રવયસમેકદા વૈન્ય આત્મવાન્ ।
આત્મના વર્ધિતાશેષસ્વાનુસર્ગઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧ ॥
દૃષ્ટ્વાત્માનં પ્રવયસમેકદા વૈન્ય આત્મવાન્ ।
આત્મના વર્ધિતાશેષસ્વાનુસર્ગઃ પ્રજાપતિઃ ॥ ૧ ॥
જગતસ્તસ્થુષશ્ચાપિ વૃત્તિદો ધર્મભૃત્સતામ્ ।
નિષ્પાદિતેશ્વરાદેશો યદર્થમિહ જજ્ઞિવાન્ ॥ ૨ ॥
નિષ્પાદિતેશ્વરાદેશો યદર્થમિહ જજ્ઞિવાન્ ॥ ૨ ॥
આત્મજેષ્વાત્મજાં ન્યસ્ય વિરહાદ્રુદતીમિવ ।
પ્રજાસુ વિમનઃસ્વેકઃ સદારોઽગાત્તપોવનમ્ ॥ ૩ ॥
પ્રજાસુ વિમનઃસ્વેકઃ સદારોઽગાત્તપોવનમ્ ॥ ૩ ॥
તત્રાપ્યદાભ્યનિયમો વૈખાનસસુસમ્મતે ।
આરબ્ધ ઉગ્રતપસિ યથા સ્વવિજયે પુરા ॥ ૪ ॥
આરબ્ધ ઉગ્રતપસિ યથા સ્વવિજયે પુરા ॥ ૪ ॥
કન્દમૂલફલાહારઃ શુષ્કપર્ણાશનઃ ક્વચિત્ ।
અબ્ભક્ષઃ કતિચિત્પક્ષાન્ વાયુભક્ષસ્તતઃ પરમ્ ॥ ૫ ॥
અબ્ભક્ષઃ કતિચિત્પક્ષાન્ વાયુભક્ષસ્તતઃ પરમ્ ॥ ૫ ॥
ગ્રીષ્મે પઞ્ચતપા વીરો વર્ષાસ્વાસારષાણ્મુનિઃ ।
આકણ્ઠમગ્નઃ શિશિરે ઉદકે સ્થણ્ડિલેશયઃ ॥ ૬ ॥
આકણ્ઠમગ્નઃ શિશિરે ઉદકે સ્થણ્ડિલેશયઃ ॥ ૬ ॥
તિતિક્ષુર્યતવાગ્દાન્ત ઊર્ધ્વરેતા જિતાનિલઃ ।
આરિરાધયિષુઃ કૃષ્ણમચરત્તપ ઉત્તમમ્ ॥ ૭ ॥
આરિરાધયિષુઃ કૃષ્ણમચરત્તપ ઉત્તમમ્ ॥ ૭ ॥
તેન ક્રમાનુસિદ્ધેન ધ્વસ્તકર્મમલાશયઃ ।
પ્રાણાયામૈઃ સન્નિરુદ્ધષડ્વર્ગશ્છિન્નબન્ધનઃ ॥ ૮ ॥
પ્રાણાયામૈઃ સન્નિરુદ્ધષડ્વર્ગશ્છિન્નબન્ધનઃ ॥ ૮ ॥
સનત્કુમારો ભગવાન્ યદાહાધ્યાત્મિકં પરમ્ ।
યોગં તેનૈવ પુરુષમભજત્પુરુષર્ષભઃ ॥ ૯ ॥
યોગં તેનૈવ પુરુષમભજત્પુરુષર્ષભઃ ॥ ૯ ॥
ભગવદ્ધર્મિણઃ સાધોઃ શ્રદ્ધયા યતતઃ સદા ।
ભક્તિર્ભગવતિ બ્રહ્મણ્યનન્યવિષયાભવત્ ॥ ૧૦ ॥
ભક્તિર્ભગવતિ બ્રહ્મણ્યનન્યવિષયાભવત્ ॥ ૧૦ ॥
તસ્યાનયા ભગવતઃ પરિકર્મશુદ્ધ
સત્ત્વાત્મનસ્તદનુસંસ્મરણાનુપૂર્ત્યા ।
જ્ઞાનં વિરક્તિમદભૂન્નિશિતેન યેન
ચિચ્છેદ સંશયપદં નિજજીવકોશમ્ ॥ ૧૧ ॥
સત્ત્વાત્મનસ્તદનુસંસ્મરણાનુપૂર્ત્યા ।
જ્ઞાનં વિરક્તિમદભૂન્નિશિતેન યેન
ચિચ્છેદ સંશયપદં નિજજીવકોશમ્ ॥ ૧૧ ॥
છિન્નાન્યધીરધિગતાત્મગતિર્નિરીહ-
સ્તત્તત્યજેઽચ્છિનદિદં વયુનેન યેન ।
તાવન્ન યોગગતિભિર્યતિરપ્રમત્તો
યાવદ્ગદાગ્રજકથાસુ રતિં ન કુર્યાત્ ॥ ૧૨ ॥
સ્તત્તત્યજેઽચ્છિનદિદં વયુનેન યેન ।
તાવન્ન યોગગતિભિર્યતિરપ્રમત્તો
યાવદ્ગદાગ્રજકથાસુ રતિં ન કુર્યાત્ ॥ ૧૨ ॥
એવં સ વીરપ્રવરઃ સંયોજ્યાત્માનમાત્મનિ ।
બ્રહ્મભૂતો દૃઢં કાલે તત્યાજ સ્વં કલેવરમ્ ॥ ૧૩ ॥
બ્રહ્મભૂતો દૃઢં કાલે તત્યાજ સ્વં કલેવરમ્ ॥ ૧૩ ॥
સમ્પીડ્ય પાયું પાર્ષ્ણિભ્યાં વાયુમુત્સારયઞ્છનૈઃ ।
નાભ્યાં કોષ્ઠેષ્વવસ્થાપ્ય હૃદુરઃકણ્ઠશીર્ષણિ ॥ ૧૪ ॥
નાભ્યાં કોષ્ઠેષ્વવસ્થાપ્ય હૃદુરઃકણ્ઠશીર્ષણિ ॥ ૧૪ ॥
ઉત્સર્પયંસ્તુ તં મૂર્ધ્નિ ક્રમેણાવેશ્ય નિઃસ્પૃહઃ ।
વાયું વાયૌ ક્ષિતૌ કાયં તેજસ્તેજસ્યયૂયુજત્ ॥ ૧૫ ॥
વાયું વાયૌ ક્ષિતૌ કાયં તેજસ્તેજસ્યયૂયુજત્ ॥ ૧૫ ॥
ખાન્યાકાશે દ્રવં તોયે યથાસ્થાનં વિભાગશઃ ।
ક્ષિતિમમ્ભસિ તત્તેજસ્યદો વાયૌ નભસ્યમુમ્ ॥ ૧૬ ॥
ક્ષિતિમમ્ભસિ તત્તેજસ્યદો વાયૌ નભસ્યમુમ્ ॥ ૧૬ ॥
ઇન્દ્રિયેષુ મનસ્તાનિ તન્માત્રેષુ યથોદ્ભવમ્ ।
ભૂતાદિનામૂન્યુત્કૃષ્ય મહત્યાત્મનિ સન્દધે ॥ ૧૭ ॥
ભૂતાદિનામૂન્યુત્કૃષ્ય મહત્યાત્મનિ સન્દધે ॥ ૧૭ ॥
તં સર્વગુણવિન્યાસં જીવે માયામયે ન્યધાત્ ।
તં ચાનુશયમાત્મસ્થમસાવનુશયી પુમાન્ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યવીર્યેણ સ્વરૂપસ્થોઽજહાત્પ્રભુઃ ॥ ૧૮ ॥
તં ચાનુશયમાત્મસ્થમસાવનુશયી પુમાન્ ।
જ્ઞાનવૈરાગ્યવીર્યેણ સ્વરૂપસ્થોઽજહાત્પ્રભુઃ ॥ ૧૮ ॥
અર્ચિર્નામ મહારાજ્ઞી તત્પત્ન્યનુગતા વનમ્ ।
સુકુમાર્યતદર્હા ચ યત્પદ્ભ્યાં સ્પર્શનં ભુવઃ ॥ ૧૯ ॥
સુકુમાર્યતદર્હા ચ યત્પદ્ભ્યાં સ્પર્શનં ભુવઃ ॥ ૧૯ ॥
અતીવ ભર્તુર્વ્રતધર્મનિષ્ઠયા
શુશ્રૂષયા ચાર્ષદેહયાત્રયા ।
નાવિન્દતાર્તિં પરિકર્શિતાપિ સા
પ્રેયસ્કરસ્પર્શનમાનનિર્વૃતિઃ ॥ ૨૦ ॥
શુશ્રૂષયા ચાર્ષદેહયાત્રયા ।
નાવિન્દતાર્તિં પરિકર્શિતાપિ સા
પ્રેયસ્કરસ્પર્શનમાનનિર્વૃતિઃ ॥ ૨૦ ॥
દેહં વિપન્નાખિલચેતનાદિકં
પત્યુઃ પૃથિવ્યા દયિતસ્ય ચાત્મનઃ ।
આલક્ષ્ય કિઞ્ચિચ્ચ વિલપ્ય સા સતી
ચિતામથારોપયદદ્રિસાનુનિ ॥ ૨૧ ॥
પત્યુઃ પૃથિવ્યા દયિતસ્ય ચાત્મનઃ ।
આલક્ષ્ય કિઞ્ચિચ્ચ વિલપ્ય સા સતી
ચિતામથારોપયદદ્રિસાનુનિ ॥ ૨૧ ॥
વિધાય કૃત્યં હ્રદિનીજલાપ્લુતા
દત્ત્વોદકં ભર્તુરુદારકર્મણઃ ।
નત્વા દિવિસ્થાંસ્ત્રિદશાંસ્ત્રિઃ પરીત્ય
વિવેશ વહ્નિં ધ્યાયતી ભર્તૃપાદૌ ॥ ૨૨ ॥
દત્ત્વોદકં ભર્તુરુદારકર્મણઃ ।
નત્વા દિવિસ્થાંસ્ત્રિદશાંસ્ત્રિઃ પરીત્ય
વિવેશ વહ્નિં ધ્યાયતી ભર્તૃપાદૌ ॥ ૨૨ ॥
વિલોક્યાનુગતાં સાધ્વીં પૃથું વીરવરં પતિમ્ ।
તુષ્ટુવુર્વરદા દેવૈર્દેવપત્ન્યઃ સહસ્રશઃ ॥ ૨૩ ॥
તુષ્ટુવુર્વરદા દેવૈર્દેવપત્ન્યઃ સહસ્રશઃ ॥ ૨૩ ॥
કુર્વત્યઃ કુસુમાસારં તસ્મિન્મન્દરસાનુનિ ।
નદત્સ્વમરતૂર્યેષુ ગૃણન્તિ સ્મ પરસ્પરમ્ ॥ ૨૪ ॥
નદત્સ્વમરતૂર્યેષુ ગૃણન્તિ સ્મ પરસ્પરમ્ ॥ ૨૪ ॥
દેવ્ય ઊચુઃ
અહો ઇયં વધૂર્ધન્યા યા ચૈવં ભૂભુજાં પતિમ્ ।
સર્વાત્મના પતિં ભેજે યજ્ઞેશં શ્રીર્વધૂરિવ ॥ ૨૫ ॥
અહો ઇયં વધૂર્ધન્યા યા ચૈવં ભૂભુજાં પતિમ્ ।
સર્વાત્મના પતિં ભેજે યજ્ઞેશં શ્રીર્વધૂરિવ ॥ ૨૫ ॥
સૈષા નૂનં વ્રજત્યૂર્ધ્વમનુ વૈન્યં પતિં સતી ।
પશ્યતાસ્માનતીત્યાર્ચિર્દુર્વિભાવ્યેન કર્મણા ॥ ૨૬ ॥
પશ્યતાસ્માનતીત્યાર્ચિર્દુર્વિભાવ્યેન કર્મણા ॥ ૨૬ ॥
તેષાં દુરાપં કિં ત્વન્યન્મર્ત્યાનાં ભગવત્પદમ્ ।
ભુવિ લોલાયુષો યે વૈ નૈષ્કર્મ્યં સાધયન્ત્યુત ॥ ૨૭ ॥
ભુવિ લોલાયુષો યે વૈ નૈષ્કર્મ્યં સાધયન્ત્યુત ॥ ૨૭ ॥
સ વઞ્ચિતો બતાત્મધ્રુક્ કૃચ્છ્રેણ મહતા ભુવિ ।
લબ્ધ્વાપવર્ગ્યં માનુષ્યં વિષયેષુ વિષજ્જતે ॥ ૨૮ ॥
લબ્ધ્વાપવર્ગ્યં માનુષ્યં વિષયેષુ વિષજ્જતે ॥ ૨૮ ॥
મૈત્રેય ઉવાચ
સ્તુવતીષ્વમરસ્ત્રીષુ પતિલોકં ગતા વધૂઃ ।
યં વા આત્મવિદાં ધુર્યો વૈન્યઃ પ્રાપાચ્યુતાશ્રયઃ ॥ ૨૯ ॥
સ્તુવતીષ્વમરસ્ત્રીષુ પતિલોકં ગતા વધૂઃ ।
યં વા આત્મવિદાં ધુર્યો વૈન્યઃ પ્રાપાચ્યુતાશ્રયઃ ॥ ૨૯ ॥
ઇત્થમ્ભૂતાનુભાવોઽસૌ પૃથુઃ સ ભગવત્તમઃ ।
કીર્તિતં તસ્ય ચરિતમુદ્દામચરિતસ્ય તે ॥ ૩૦ ॥
કીર્તિતં તસ્ય ચરિતમુદ્દામચરિતસ્ય તે ॥ ૩૦ ॥
ય ઇદં સુમહત્પુણ્યં શ્રદ્ધયાવહિતઃ પઠેત્ ।
શ્રાવયેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સ પૃથોઃ પદવીમિયાત્ ॥ ૩૧ ॥
શ્રાવયેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સ પૃથોઃ પદવીમિયાત્ ॥ ૩૧ ॥
બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવર્ચસ્વી રાજન્યો જગતીપતિઃ ।
વૈશ્યઃ પઠન્ વિટ્પતિઃ સ્યાચ્છૂદ્રઃ સત્તમતામિયાત્ ॥ ૩૨ ॥
વૈશ્યઃ પઠન્ વિટ્પતિઃ સ્યાચ્છૂદ્રઃ સત્તમતામિયાત્ ॥ ૩૨ ॥
ત્રિઃ કૃત્વ ઇદમાકર્ણ્ય નરો નાર્યથવાદૃતા ।
અપ્રજઃ સુપ્રજતમો નિર્ધનો ધનવત્તમઃ ॥ ૩૩ ॥
અપ્રજઃ સુપ્રજતમો નિર્ધનો ધનવત્તમઃ ॥ ૩૩ ॥
અસ્પષ્ટકીર્તિઃ સુયશા મૂર્ખો ભવતિ પણ્ડિતઃ ।
ઇદં સ્વસ્ત્યયનં પુંસામમઙ્ગલ્યનિવારણમ્ ॥ ૩૪ ॥
ઇદં સ્વસ્ત્યયનં પુંસામમઙ્ગલ્યનિવારણમ્ ॥ ૩૪ ॥
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં સ્વર્ગ્યં કલિમલાપહમ્ ।
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સમ્યક્સિદ્ધિમભીપ્સુભિઃ ।
શ્રદ્ધયૈતદનુશ્રાવ્યં ચતુર્ણાં કારણં પરમ્ ॥ ૩૫ ॥
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં સમ્યક્સિદ્ધિમભીપ્સુભિઃ ।
શ્રદ્ધયૈતદનુશ્રાવ્યં ચતુર્ણાં કારણં પરમ્ ॥ ૩૫ ॥
વિજયાભિમુખો રાજા શ્રુત્વૈતદભિયાતિ યાન્ ।
બલિં તસ્મૈ હરન્ત્યગ્રે રાજાનઃ પૃથવે યથા ॥ ૩૬ ॥
બલિં તસ્મૈ હરન્ત્યગ્રે રાજાનઃ પૃથવે યથા ॥ ૩૬ ॥
મુક્તાન્યસઙ્ગો ભગવત્યમલાં ભક્તિમુદ્વહન્ ।
વૈન્યસ્ય ચરિતં પુણ્યં શૃણુયાચ્છ્રાવયેત્પઠેત્ ॥ ૩૭ ॥
વૈન્યસ્ય ચરિતં પુણ્યં શૃણુયાચ્છ્રાવયેત્પઠેત્ ॥ ૩૭ ॥
વૈચિત્રવીર્યાભિહિતં મહન્માહાત્મ્યસૂચકમ્ ।
અસ્મિન્ કૃતમતિમર્ત્યં પાર્થવીં ગતિમાપ્નુયાત્ ॥ ૩૮ ॥
અસ્મિન્ કૃતમતિમર્ત્યં પાર્થવીં ગતિમાપ્નુયાત્ ॥ ૩૮ ॥
અનુદિનમિદમાદરેણ શૃણ્વન્
પૃથુચરિતં પ્રથયન્ વિમુક્તસઙ્ગઃ ।
ભગવતિ ભવસિન્ધુપોતપાદે
સ ચ નિપુણાં લભતે રતિં મનુષ્યઃ ॥ ૩૯ ॥
પૃથુચરિતં પ્રથયન્ વિમુક્તસઙ્ગઃ ।
ભગવતિ ભવસિન્ધુપોતપાદે
સ ચ નિપુણાં લભતે રતિં મનુષ્યઃ ॥ ૩૯ ॥