മൈത്രേയ ഉവാച
ദൃഷ്ട്വാത്മാനം പ്രവയസമേകദാ വൈന്യ ആത്മവാന് ।
ആത്മനാ വര്ധിതാശേഷസ്വാനുസര്ഗഃ പ്രജാപതിഃ ॥ ൧ ॥
ദൃഷ്ട്വാത്മാനം പ്രവയസമേകദാ വൈന്യ ആത്മവാന് ।
ആത്മനാ വര്ധിതാശേഷസ്വാനുസര്ഗഃ പ്രജാപതിഃ ॥ ൧ ॥
ജഗതസ്തസ്ഥുഷശ്ചാപി വൃത്തിദോ ധര്മഭൃത്സതാമ് ।
നിഷ്പാദിതേശ്വരാദേശോ യദര്ഥമിഹ ജജ്ഞിവാന് ॥ ൨ ॥
നിഷ്പാദിതേശ്വരാദേശോ യദര്ഥമിഹ ജജ്ഞിവാന് ॥ ൨ ॥
ആത്മജേഷ്വാത്മജാം ന്യസ്യ വിരഹാദ്രുദതീമിവ ।
പ്രജാസു വിമനഃസ്വേകഃ സദാരോഽഗാത്തപോവനമ് ॥ ൩ ॥
പ്രജാസു വിമനഃസ്വേകഃ സദാരോഽഗാത്തപോവനമ് ॥ ൩ ॥
തത്രാപ്യദാഭ്യനിയമോ വൈഖാനസസുസമ്മതേ ।
ആരബ്ധ ഉഗ്രതപസി യഥാ സ്വവിജയേ പുരാ ॥ ൪ ॥
ആരബ്ധ ഉഗ്രതപസി യഥാ സ്വവിജയേ പുരാ ॥ ൪ ॥
കന്ദമൂലഫലാഹാരഃ ശുഷ്കപര്ണാശനഃ ക്വചിത് ।
അബ്ഭക്ഷഃ കതിചിത്പക്ഷാന് വായുഭക്ഷസ്തതഃ പരമ് ॥ ൫ ॥
അബ്ഭക്ഷഃ കതിചിത്പക്ഷാന് വായുഭക്ഷസ്തതഃ പരമ് ॥ ൫ ॥
ഗ്രീഷ്മേ പഞ്ചതപാ വീരോ വര്ഷാസ്വാസാരഷാണ്മുനിഃ ।
ആകണ്ഠമഗ്നഃ ശിശിരേ ഉദകേ സ്ഥണ്ഡിലേശയഃ ॥ ൬ ॥
ആകണ്ഠമഗ്നഃ ശിശിരേ ഉദകേ സ്ഥണ്ഡിലേശയഃ ॥ ൬ ॥
തിതിക്ഷുര്യതവാഗ്ദാന്ത ഊര്ധ്വരേതാ ജിതാനിലഃ ।
ആരിരാധയിഷുഃ കൃഷ്ണമചരത്തപ ഉത്തമമ് ॥ ൭ ॥
ആരിരാധയിഷുഃ കൃഷ്ണമചരത്തപ ഉത്തമമ് ॥ ൭ ॥
തേന ക്രമാനുസിദ്ധേന ധ്വസ്തകര്മമലാശയഃ ।
പ്രാണായാമൈഃ സന്നിരുദ്ധഷഡ്വര്ഗശ്ഛിന്നബന്ധനഃ ॥ ൮ ॥
പ്രാണായാമൈഃ സന്നിരുദ്ധഷഡ്വര്ഗശ്ഛിന്നബന്ധനഃ ॥ ൮ ॥
സനത്കുമാരോ ഭഗവാന് യദാഹാധ്യാത്മികം പരമ് ।
യോഗം തേനൈവ പുരുഷമഭജത്പുരുഷര്ഷഭഃ ॥ ൯ ॥
യോഗം തേനൈവ പുരുഷമഭജത്പുരുഷര്ഷഭഃ ॥ ൯ ॥
ഭഗവദ്ധര്മിണഃ സാധോഃ ശ്രദ്ധയാ യതതഃ സദാ ।
ഭക്തിര്ഭഗവതി ബ്രഹ്മണ്യനന്യവിഷയാഭവത് ॥ ൧൦ ॥
ഭക്തിര്ഭഗവതി ബ്രഹ്മണ്യനന്യവിഷയാഭവത് ॥ ൧൦ ॥
തസ്യാനയാ ഭഗവതഃ പരികര്മശുദ്ധ
സത്ത്വാത്മനസ്തദനുസംസ്മരണാനുപൂര്ത്യാ ।
ജ്ഞാനം വിരക്തിമദഭൂന്നിശിതേന യേന
ചിച്ഛേദ സംശയപദം നിജജീവകോശമ് ॥ ൧൧ ॥
സത്ത്വാത്മനസ്തദനുസംസ്മരണാനുപൂര്ത്യാ ।
ജ്ഞാനം വിരക്തിമദഭൂന്നിശിതേന യേന
ചിച്ഛേദ സംശയപദം നിജജീവകോശമ് ॥ ൧൧ ॥
ഛിന്നാന്യധീരധിഗതാത്മഗതിര്നിരീഹ-
സ്തത്തത്യജേഽച്ഛിനദിദം വയുനേന യേന ।
താവന്ന യോഗഗതിഭിര്യതിരപ്രമത്തോ
യാവദ്ഗദാഗ്രജകഥാസു രതിം ന കുര്യാത് ॥ ൧൨ ॥
സ്തത്തത്യജേഽച്ഛിനദിദം വയുനേന യേന ।
താവന്ന യോഗഗതിഭിര്യതിരപ്രമത്തോ
യാവദ്ഗദാഗ്രജകഥാസു രതിം ന കുര്യാത് ॥ ൧൨ ॥
ഏവം സ വീരപ്രവരഃ സംയോജ്യാത്മാനമാത്മനി ।
ബ്രഹ്മഭൂതോ ദൃഢം കാലേ തത്യാജ സ്വം കലേവരമ് ॥ ൧൩ ॥
ബ്രഹ്മഭൂതോ ദൃഢം കാലേ തത്യാജ സ്വം കലേവരമ് ॥ ൧൩ ॥
സമ്പീഡ്യ പായും പാര്ഷ്ണിഭ്യാം വായുമുത്സാരയഞ്ഛനൈഃ ।
നാഭ്യാം കോഷ്ഠേഷ്വവസ്ഥാപ്യ ഹൃദുരഃകണ്ഠശീര്ഷണി ॥ ൧൪ ॥
നാഭ്യാം കോഷ്ഠേഷ്വവസ്ഥാപ്യ ഹൃദുരഃകണ്ഠശീര്ഷണി ॥ ൧൪ ॥
ഉത്സര്പയംസ്തു തം മൂര്ധ്നി ക്രമേണാവേശ്യ നിഃസ്പൃഹഃ ।
വായും വായൌ ക്ഷിതൌ കായം തേജസ്തേജസ്യയൂയുജത് ॥ ൧൫ ॥
വായും വായൌ ക്ഷിതൌ കായം തേജസ്തേജസ്യയൂയുജത് ॥ ൧൫ ॥
ഖാന്യാകാശേ ദ്രവം തോയേ യഥാസ്ഥാനം വിഭാഗശഃ ।
ക്ഷിതിമമ്ഭസി തത്തേജസ്യദോ വായൌ നഭസ്യമുമ് ॥ ൧൬ ॥
ക്ഷിതിമമ്ഭസി തത്തേജസ്യദോ വായൌ നഭസ്യമുമ് ॥ ൧൬ ॥
ഇന്ദ്രിയേഷു മനസ്താനി തന്മാത്രേഷു യഥോദ്ഭവമ് ।
ഭൂതാദിനാമൂന്യുത്കൃഷ്യ മഹത്യാത്മനി സന്ദധേ ॥ ൧൭ ॥
ഭൂതാദിനാമൂന്യുത്കൃഷ്യ മഹത്യാത്മനി സന്ദധേ ॥ ൧൭ ॥
തം സര്വഗുണവിന്യാസം ജീവേ മായാമയേ ന്യധാത് ।
തം ചാനുശയമാത്മസ്ഥമസാവനുശയീ പുമാന് ।
ജ്ഞാനവൈരാഗ്യവീര്യേണ സ്വരൂപസ്ഥോഽജഹാത്പ്രഭുഃ ॥ ൧൮ ॥
തം ചാനുശയമാത്മസ്ഥമസാവനുശയീ പുമാന് ।
ജ്ഞാനവൈരാഗ്യവീര്യേണ സ്വരൂപസ്ഥോഽജഹാത്പ്രഭുഃ ॥ ൧൮ ॥
അര്ചിര്നാമ മഹാരാജ്ഞീ തത്പത്ന്യനുഗതാ വനമ് ।
സുകുമാര്യതദര്ഹാ ച യത്പദ്ഭ്യാം സ്പര്ശനം ഭുവഃ ॥ ൧൯ ॥
സുകുമാര്യതദര്ഹാ ച യത്പദ്ഭ്യാം സ്പര്ശനം ഭുവഃ ॥ ൧൯ ॥
അതീവ ഭര്തുര്വ്രതധര്മനിഷ്ഠയാ
ശുശ്രൂഷയാ ചാര്ഷദേഹയാത്രയാ ।
നാവിന്ദതാര്തിം പരികര്ശിതാപി സാ
പ്രേയസ്കരസ്പര്ശനമാനനിര്വൃതിഃ ॥ ൨൦ ॥
ശുശ്രൂഷയാ ചാര്ഷദേഹയാത്രയാ ।
നാവിന്ദതാര്തിം പരികര്ശിതാപി സാ
പ്രേയസ്കരസ്പര്ശനമാനനിര്വൃതിഃ ॥ ൨൦ ॥
ദേഹം വിപന്നാഖിലചേതനാദികം
പത്യുഃ പൃഥിവ്യാ ദയിതസ്യ ചാത്മനഃ ।
ആലക്ഷ്യ കിഞ്ചിച്ച വിലപ്യ സാ സതീ
ചിതാമഥാരോപയദദ്രിസാനുനി ॥ ൨൧ ॥
പത്യുഃ പൃഥിവ്യാ ദയിതസ്യ ചാത്മനഃ ।
ആലക്ഷ്യ കിഞ്ചിച്ച വിലപ്യ സാ സതീ
ചിതാമഥാരോപയദദ്രിസാനുനി ॥ ൨൧ ॥
വിധായ കൃത്യം ഹ്രദിനീജലാപ്ലുതാ
ദത്ത്വോദകം ഭര്തുരുദാരകര്മണഃ ।
നത്വാ ദിവിസ്ഥാംസ്ത്രിദശാംസ്ത്രിഃ പരീത്യ
വിവേശ വഹ്നിം ധ്യായതീ ഭര്തൃപാദൌ ॥ ൨൨ ॥
ദത്ത്വോദകം ഭര്തുരുദാരകര്മണഃ ।
നത്വാ ദിവിസ്ഥാംസ്ത്രിദശാംസ്ത്രിഃ പരീത്യ
വിവേശ വഹ്നിം ധ്യായതീ ഭര്തൃപാദൌ ॥ ൨൨ ॥
വിലോക്യാനുഗതാം സാധ്വീം പൃഥും വീരവരം പതിമ് ।
തുഷ്ടുവുര്വരദാ ദേവൈര്ദേവപത്ന്യഃ സഹസ്രശഃ ॥ ൨൩ ॥
തുഷ്ടുവുര്വരദാ ദേവൈര്ദേവപത്ന്യഃ സഹസ്രശഃ ॥ ൨൩ ॥
കുര്വത്യഃ കുസുമാസാരം തസ്മിന്മന്ദരസാനുനി ।
നദത്സ്വമരതൂര്യേഷു ഗൃണന്തി സ്മ പരസ്പരമ് ॥ ൨൪ ॥
നദത്സ്വമരതൂര്യേഷു ഗൃണന്തി സ്മ പരസ്പരമ് ॥ ൨൪ ॥
ദേവ്യ ഊചുഃ
അഹോ ഇയം വധൂര്ധന്യാ യാ ചൈവം ഭൂഭുജാം പതിമ് ।
സര്വാത്മനാ പതിം ഭേജേ യജ്ഞേശം ശ്രീര്വധൂരിവ ॥ ൨൫ ॥
അഹോ ഇയം വധൂര്ധന്യാ യാ ചൈവം ഭൂഭുജാം പതിമ് ।
സര്വാത്മനാ പതിം ഭേജേ യജ്ഞേശം ശ്രീര്വധൂരിവ ॥ ൨൫ ॥
സൈഷാ നൂനം വ്രജത്യൂര്ധ്വമനു വൈന്യം പതിം സതീ ।
പശ്യതാസ്മാനതീത്യാര്ചിര്ദുര്വിഭാവ്യേന കര്മണാ ॥ ൨൬ ॥
പശ്യതാസ്മാനതീത്യാര്ചിര്ദുര്വിഭാവ്യേന കര്മണാ ॥ ൨൬ ॥
തേഷാം ദുരാപം കിം ത്വന്യന്മര്ത്യാനാം ഭഗവത്പദമ് ।
ഭുവി ലോലായുഷോ യേ വൈ നൈഷ്കര്മ്യം സാധയന്ത്യുത ॥ ൨൭ ॥
ഭുവി ലോലായുഷോ യേ വൈ നൈഷ്കര്മ്യം സാധയന്ത്യുത ॥ ൨൭ ॥
സ വഞ്ചിതോ ബതാത്മധ്രുക് കൃച്ഛ്രേണ മഹതാ ഭുവി ।
ലബ്ധ്വാപവര്ഗ്യം മാനുഷ്യം വിഷയേഷു വിഷജ്ജതേ ॥ ൨൮ ॥
ലബ്ധ്വാപവര്ഗ്യം മാനുഷ്യം വിഷയേഷു വിഷജ്ജതേ ॥ ൨൮ ॥
മൈത്രേയ ഉവാച
സ്തുവതീഷ്വമരസ്ത്രീഷു പതിലോകം ഗതാ വധൂഃ ।
യം വാ ആത്മവിദാം ധുര്യോ വൈന്യഃ പ്രാപാച്യുതാശ്രയഃ ॥ ൨൯ ॥
സ്തുവതീഷ്വമരസ്ത്രീഷു പതിലോകം ഗതാ വധൂഃ ।
യം വാ ആത്മവിദാം ധുര്യോ വൈന്യഃ പ്രാപാച്യുതാശ്രയഃ ॥ ൨൯ ॥
ഇത്ഥമ്ഭൂതാനുഭാവോഽസൌ പൃഥുഃ സ ഭഗവത്തമഃ ।
കീര്തിതം തസ്യ ചരിതമുദ്ദാമചരിതസ്യ തേ ॥ ൩൦ ॥
കീര്തിതം തസ്യ ചരിതമുദ്ദാമചരിതസ്യ തേ ॥ ൩൦ ॥
യ ഇദം സുമഹത്പുണ്യം ശ്രദ്ധയാവഹിതഃ പഠേത് ।
ശ്രാവയേച്ഛൃണുയാദ്വാപി സ പൃഥോഃ പദവീമിയാത് ॥ ൩൧ ॥
ശ്രാവയേച്ഛൃണുയാദ്വാപി സ പൃഥോഃ പദവീമിയാത് ॥ ൩൧ ॥
ബ്രാഹ്മണോ ബ്രഹ്മവര്ചസ്വീ രാജന്യോ ജഗതീപതിഃ ।
വൈശ്യഃ പഠന് വിട്പതിഃ സ്യാച്ഛൂദ്രഃ സത്തമതാമിയാത് ॥ ൩൨ ॥
വൈശ്യഃ പഠന് വിട്പതിഃ സ്യാച്ഛൂദ്രഃ സത്തമതാമിയാത് ॥ ൩൨ ॥
ത്രിഃ കൃത്വ ഇദമാകര്ണ്യ നരോ നാര്യഥവാദൃതാ ।
അപ്രജഃ സുപ്രജതമോ നിര്ധനോ ധനവത്തമഃ ॥ ൩൩ ॥
അപ്രജഃ സുപ്രജതമോ നിര്ധനോ ധനവത്തമഃ ॥ ൩൩ ॥
അസ്പഷ്ടകീര്തിഃ സുയശാ മൂര്ഖോ ഭവതി പണ്ഡിതഃ ।
ഇദം സ്വസ്ത്യയനം പുംസാമമങ്ഗല്യനിവാരണമ് ॥ ൩൪ ॥
ഇദം സ്വസ്ത്യയനം പുംസാമമങ്ഗല്യനിവാരണമ് ॥ ൩൪ ॥
ധന്യം യശസ്യമായുഷ്യം സ്വര്ഗ്യം കലിമലാപഹമ് ।
ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാണാം സമ്യക്സിദ്ധിമഭീപ്സുഭിഃ ।
ശ്രദ്ധയൈതദനുശ്രാവ്യം ചതുര്ണാം കാരണം പരമ് ॥ ൩൫ ॥
ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാണാം സമ്യക്സിദ്ധിമഭീപ്സുഭിഃ ।
ശ്രദ്ധയൈതദനുശ്രാവ്യം ചതുര്ണാം കാരണം പരമ് ॥ ൩൫ ॥
വിജയാഭിമുഖോ രാജാ ശ്രുത്വൈതദഭിയാതി യാന് ।
ബലിം തസ്മൈ ഹരന്ത്യഗ്രേ രാജാനഃ പൃഥവേ യഥാ ॥ ൩൬ ॥
ബലിം തസ്മൈ ഹരന്ത്യഗ്രേ രാജാനഃ പൃഥവേ യഥാ ॥ ൩൬ ॥
മുക്താന്യസങ്ഗോ ഭഗവത്യമലാം ഭക്തിമുദ്വഹന് ।
വൈന്യസ്യ ചരിതം പുണ്യം ശൃണുയാച്ഛ്രാവയേത്പഠേത് ॥ ൩൭ ॥
വൈന്യസ്യ ചരിതം പുണ്യം ശൃണുയാച്ഛ്രാവയേത്പഠേത് ॥ ൩൭ ॥
വൈചിത്രവീര്യാഭിഹിതം മഹന്മാഹാത്മ്യസൂചകമ് ।
അസ്മിന് കൃതമതിമര്ത്യം പാര്ഥവീം ഗതിമാപ്നുയാത് ॥ ൩൮ ॥
അസ്മിന് കൃതമതിമര്ത്യം പാര്ഥവീം ഗതിമാപ്നുയാത് ॥ ൩൮ ॥
അനുദിനമിദമാദരേണ ശൃണ്വന്
പൃഥുചരിതം പ്രഥയന് വിമുക്തസങ്ഗഃ ।
ഭഗവതി ഭവസിന്ധുപോതപാദേ
സ ച നിപുണാം ലഭതേ രതിം മനുഷ്യഃ ॥ ൩൯ ॥
പൃഥുചരിതം പ്രഥയന് വിമുക്തസങ്ഗഃ ।
ഭഗവതി ഭവസിന്ധുപോതപാദേ
സ ച നിപുണാം ലഭതേ രതിം മനുഷ്യഃ ॥ ൩൯ ॥