నారద ఉవాచ
సైనికా భయనామ్నో యే బర్హిష్మన్ దిష్టకారిణః ।
ప్రజ్వారకాలకన్యాభ్యాం
విచేరురవనీమిమామ్ ॥ ౧ ॥
సైనికా భయనామ్నో యే బర్హిష్మన్ దిష్టకారిణః ।
ప్రజ్వారకాలకన్యాభ్యాం
విచేరురవనీమిమామ్ ॥ ౧ ॥
త ఏకదా తు రభసా పురఞ్జనపురీం నృప ।
రురుధుర్భౌమభోగాఢ్యాం
జరత్పన్నగపాలితామ్ ॥ ౨ ॥
రురుధుర్భౌమభోగాఢ్యాం
జరత్పన్నగపాలితామ్ ॥ ౨ ॥
కాలకన్యాపి బుభుజే పురఞ్జనపురం బలాత్ ।
యయాభిభూతః పురుషః సద్యో నిఃసారతామియాత్ ॥ ౩ ॥
యయాభిభూతః పురుషః సద్యో నిఃసారతామియాత్ ॥ ౩ ॥
తయోపభుజ్యమానాం వై యవనాః సర్వతోదిశమ్ ।
ద్వార్భిః ప్రవిశ్య సుభృశం ప్రార్దయన్ సకలాం పురీమ్ ॥ ౪ ॥
ద్వార్భిః ప్రవిశ్య సుభృశం ప్రార్దయన్ సకలాం పురీమ్ ॥ ౪ ॥
తస్యాం ప్రపీడ్యమానాయామభిమానీ పురఞ్జనః ।
అవాపోరువిధాంస్తాపాన్ కుటుమ్బీ మమతాకులః ॥ ౫ ॥
అవాపోరువిధాంస్తాపాన్ కుటుమ్బీ మమతాకులః ॥ ౫ ॥
కన్యోపగూఢో నష్టశ్రీః కృపణో విషయాత్మకః ।
నష్టప్రజ్ఞో హృతైశ్వర్యో గన్ధర్వయవనైర్బలాత్ ॥ ౬ ॥
నష్టప్రజ్ఞో హృతైశ్వర్యో గన్ధర్వయవనైర్బలాత్ ॥ ౬ ॥
విశీర్ణాం స్వపురీం వీక్ష్య ప్రతికూలాననాదృతాన్ ।
పుత్రాన్ పౌత్రానుగామాత్యాఞ్జాయాం చ గతసౌహృదామ్ ॥ ౭ ॥
పుత్రాన్ పౌత్రానుగామాత్యాఞ్జాయాం చ గతసౌహృదామ్ ॥ ౭ ॥
ఆత్మానం కన్యయా గ్రస్తం పఞ్చాలానరిదూషితాన్ ।
దురన్తచిన్తామాపన్నో న లేభే తత్ప్రతిక్రియామ్ ॥ ౮ ॥
దురన్తచిన్తామాపన్నో న లేభే తత్ప్రతిక్రియామ్ ॥ ౮ ॥
కామానభిలషన్దీనో యాతయామాంశ్చ కన్యయా ।
విగతాత్మగతిస్నేహః పుత్రదారాంశ్చ లాలయన్ ॥ ౯ ॥
విగతాత్మగతిస్నేహః పుత్రదారాంశ్చ లాలయన్ ॥ ౯ ॥
గన్ధర్వయవనాక్రాన్తాం కాలకన్యోపమర్దితామ్ ।
హాతుం ప్రచక్రమే రాజా తాం పురీమనికామతః ॥ ౧౦ ॥
హాతుం ప్రచక్రమే రాజా తాం పురీమనికామతః ॥ ౧౦ ॥
భయనామ్నోఽగ్రజో భ్రాతా ప్రజ్వారః ప్రత్యుపస్థితః ।
దదాహ తాం పురీం కృత్స్నాం భ్రాతుః ప్రియచికీర్షయా ॥ ౧౧ ॥
దదాహ తాం పురీం కృత్స్నాం భ్రాతుః ప్రియచికీర్షయా ॥ ౧౧ ॥
తస్యాం సన్దహ్యమానాయాం సపౌరః సపరిచ్ఛదః ।
కౌటుమ్బికః కుటుమ్బిన్యా ఉపాతప్యత సాన్వయః ॥ ౧౨ ॥
కౌటుమ్బికః కుటుమ్బిన్యా ఉపాతప్యత సాన్వయః ॥ ౧౨ ॥
యవనోపరుద్ధాయతనో గ్రస్తాయాం కాలకన్యయా ।
పుర్యాం ప్రజ్వారసంసృష్టః
పురపాలోఽన్వతప్యత ॥ ౧౩ ॥
పుర్యాం ప్రజ్వారసంసృష్టః
పురపాలోఽన్వతప్యత ॥ ౧౩ ॥
న శేకే సోఽవితుం తత్ర పురుకృచ్ఛ్రోరువేపథుః ।
గన్తుమైచ్ఛత్తతో వృక్షకోటరాదివ సానలాత్ ॥ ౧౪ ॥
గన్తుమైచ్ఛత్తతో వృక్షకోటరాదివ సానలాత్ ॥ ౧౪ ॥
శిథిలావయవో యర్హి గన్ధర్వైర్హృతపౌరుషః ।
యవనైరరిభీ రాజన్నుపరుద్ధో రురోద హ ॥ ౧౫ ॥
యవనైరరిభీ రాజన్నుపరుద్ధో రురోద హ ॥ ౧౫ ॥
దుహితృః పుత్రపౌత్రాంశ్చ జామిజామాతృపార్షదాన్ ।
స్వత్వావశిష్టం యత్కిఞ్చిద్ గృహకోశపరిచ్ఛదమ్ ॥ ౧౬ ॥
స్వత్వావశిష్టం యత్కిఞ్చిద్ గృహకోశపరిచ్ఛదమ్ ॥ ౧౬ ॥
అహం మమేతి స్వీకృత్య గృహేషు కుమతిర్గృహీ ।
దధ్యౌ ప్రమదయా దీనో విప్రయోగ ఉపస్థితే ॥ ౧౭ ॥
దధ్యౌ ప్రమదయా దీనో విప్రయోగ ఉపస్థితే ॥ ౧౭ ॥
లోకాన్తరం గతవతి మయ్యనాథా కుటుమ్బినీ ।
వర్తిష్యతే కథం త్వేషా బాలకాననుశోచతీ ॥ ౧౮ ॥
వర్తిష్యతే కథం త్వేషా బాలకాననుశోచతీ ॥ ౧౮ ॥
న మయ్యనాశితే భుఙ్క్తే నాస్నాతే స్నాతి మత్పరా ।
మయి రుష్టే సుసన్త్రస్తా భర్త్సితే యతవాగ్భయాత్ ॥ ౧౯ ॥
మయి రుష్టే సుసన్త్రస్తా భర్త్సితే యతవాగ్భయాత్ ॥ ౧౯ ॥
ప్రబోధయతి మావిజ్ఞం వ్యుషితే శోకకర్శితా ।
వర్త్మైతద్ గృహమేధీయం వీరసూరపి నేష్యతి ॥ ౨౦ ॥
వర్త్మైతద్ గృహమేధీయం వీరసూరపి నేష్యతి ॥ ౨౦ ॥
కథం ను దారకా దీనా దారకీర్వాపరాయణాః ।
వర్తిష్యన్తే మయి గతే భిన్ననావ ఇవోదధౌ ॥ ౨౧ ॥
వర్తిష్యన్తే మయి గతే భిన్ననావ ఇవోదధౌ ॥ ౨౧ ॥
ఏవం కృపణయా బుద్ధ్యా శోచన్తమతదర్హణమ్ ।
గ్రహీతుం కృతధీరేనం భయనామాభ్యపద్యత ॥ ౨౨ ॥
గ్రహీతుం కృతధీరేనం భయనామాభ్యపద్యత ॥ ౨౨ ॥
పశువద్యవనైరేష నీయమానః స్వకం క్షయమ్ ।
అన్వద్రవన్ననుపథాః శోచన్తో భృశమాతురాః ॥ ౨౩ ॥
అన్వద్రవన్ననుపథాః శోచన్తో భృశమాతురాః ॥ ౨౩ ॥
పురీం విహాయోపగత ఉపరుద్ధో భుజఙ్గమః ।
యదా తమేవాను పురీ విశీర్ణా ప్రకృతిం గతా ॥ ౨౪ ॥
యదా తమేవాను పురీ విశీర్ణా ప్రకృతిం గతా ॥ ౨౪ ॥
వికృష్యమాణః ప్రసభం యవనేన బలీయసా ।
నావిన్దత్తమసావిష్టః సఖాయం సుహృదం పురః ॥ ౨౫ ॥
నావిన్దత్తమసావిష్టః సఖాయం సుహృదం పురః ॥ ౨౫ ॥
తం యజ్ఞపశవోఽనేన సంజ్ఞప్తా యేఽదయాలునా ।
కుఠారైశ్చిచ్ఛిదుః క్రుద్ధాః స్మరన్తోఽమీవమస్య తత్ ॥ ౨౬ ॥
కుఠారైశ్చిచ్ఛిదుః క్రుద్ధాః స్మరన్తోఽమీవమస్య తత్ ॥ ౨౬ ॥
అనన్తపారే తమసి మగ్నో నష్టస్మృతిః సమాః ।
శాశ్వతీరనుభూయార్తిం ప్రమదాసఙ్గదూషితః ॥ ౨౭ ॥
శాశ్వతీరనుభూయార్తిం ప్రమదాసఙ్గదూషితః ॥ ౨౭ ॥
తామేవ మనసా గృహ్ణన్ బభూవ ప్రమదోత్తమా ।
అనన్తరం విదర్భస్య రాజసింహస్య వేశ్మని ॥ ౨౮ ॥
అనన్తరం విదర్భస్య రాజసింహస్య వేశ్మని ॥ ౨౮ ॥
ఉపయేమే వీర్యపణాం వైదర్భీం మలయధ్వజః ।
యుధి నిర్జిత్య రాజన్యాన్ పాణ్డ్యః పరపురఞ్జయః ॥ ౨౯ ॥
యుధి నిర్జిత్య రాజన్యాన్ పాణ్డ్యః పరపురఞ్జయః ॥ ౨౯ ॥
తస్యాం స జనయాం చక్ర ఆత్మజామసితేక్షణామ్ ।
యవీయసః సప్త సుతాన్ సప్త ద్రవిడభూభృతః ॥ ౩౦ ॥
యవీయసః సప్త సుతాన్ సప్త ద్రవిడభూభృతః ॥ ౩౦ ॥
ఏకైకస్యాభవత్తేషాం రాజన్నర్బుదమర్బుదమ్ ।
భోక్ష్యతే యద్వంశధరైర్మహీ మన్వన్తరం పరమ్ ॥ ౩౧ ॥
భోక్ష్యతే యద్వంశధరైర్మహీ మన్వన్తరం పరమ్ ॥ ౩౧ ॥
అగస్త్యః ప్రాగ్దుహితరముపయేమే ధృతవ్రతామ్ ।
యస్యాం దృఢచ్యుతో జాత ఇధ్మవాహాత్మజో మునిః ॥ ౩౨ ॥
యస్యాం దృఢచ్యుతో జాత ఇధ్మవాహాత్మజో మునిః ॥ ౩౨ ॥
విభజ్య తనయేభ్యః క్ష్మాం రాజర్షిర్మలయధ్వజః ।
ఆరిరాధయిషుః కృష్ణం స జగామ కులాచలమ్ ॥ ౩౩ ॥
ఆరిరాధయిషుః కృష్ణం స జగామ కులాచలమ్ ॥ ౩౩ ॥
హిత్వా గృహాన్ సుతాన్ భోగాన్ వైదర్భీ మదిరేక్షణా ।
అన్వధావత పాణ్డ్యేశం జ్యోత్స్నేవ రజనీకరమ్ ॥ ౩౪ ॥
అన్వధావత పాణ్డ్యేశం జ్యోత్స్నేవ రజనీకరమ్ ॥ ౩౪ ॥
తత్ర చన్ద్రవసా నామ తామ్రపర్ణీ వటోదకా ।
తత్పుణ్యసలిలైర్నిత్యముభయత్రాత్మనో మృజన్ ॥ ౩౫ ॥
తత్పుణ్యసలిలైర్నిత్యముభయత్రాత్మనో మృజన్ ॥ ౩౫ ॥
కన్దాష్టిభిర్మూలఫలైః పుష్పపర్ణైస్తృణోదకైః ।
వర్తమానః శనైర్గాత్రకర్శనం తప ఆస్థితః ॥ ౩౬ ॥
వర్తమానః శనైర్గాత్రకర్శనం తప ఆస్థితః ॥ ౩౬ ॥
శీతోష్ణవాతవర్షాణి క్షుత్పిపాసే ప్రియాప్రియే ।
సుఖదుఃఖే ఇతి ద్వన్ద్వాన్యజయత్సమదర్శనః ॥ ౩౭ ॥
సుఖదుఃఖే ఇతి ద్వన్ద్వాన్యజయత్సమదర్శనః ॥ ౩౭ ॥
తపసా విద్యయా పక్వకషాయో నియమైర్యమైః ।
యుయుజే బ్రహ్మణ్యాత్మానం విజితాక్షానిలాశయః ॥ ౩౮ ॥
యుయుజే బ్రహ్మణ్యాత్మానం విజితాక్షానిలాశయః ॥ ౩౮ ॥
ఆస్తే స్థాణురివైకత్ర దివ్యం వర్షశతం స్థిరః ।
వాసుదేవే భగవతి నాన్యద్వేదోద్వహన్ రతిమ్ ॥ ౩౯ ॥
వాసుదేవే భగవతి నాన్యద్వేదోద్వహన్ రతిమ్ ॥ ౩౯ ॥
స వ్యాపకతయాత్మానం వ్యతిరిక్తతయాత్మని ।
విద్వాన్ స్వప్న ఇవామర్శసాక్షిణం విరరామ హ ॥ ౪౦ ॥
విద్వాన్ స్వప్న ఇవామర్శసాక్షిణం విరరామ హ ॥ ౪౦ ॥
సాక్షాద్భగవతోక్తేన గురుణా హరిణా నృప ।
విశుద్ధజ్ఞానదీపేన స్ఫురతా విశ్వతోముఖమ్ ॥ ౪౧ ॥
విశుద్ధజ్ఞానదీపేన స్ఫురతా విశ్వతోముఖమ్ ॥ ౪౧ ॥
పరే బ్రహ్మణి చాత్మానం పరం బ్రహ్మ తథాత్మని ।
వీక్షమాణో
విహాయేక్షామస్మాదుపరరామ హ ॥ ౪౨ ॥
వీక్షమాణో
విహాయేక్షామస్మాదుపరరామ హ ॥ ౪౨ ॥
పతిం పరమధర్మజ్ఞం వైదర్భీ మలయధ్వజమ్ ।
ప్రేమ్ణా పర్యచరద్ధిత్వా భోగాన్ సా
పతిదేవతా ॥ ౪౩ ॥
ప్రేమ్ణా పర్యచరద్ధిత్వా భోగాన్ సా
పతిదేవతా ॥ ౪౩ ॥
చీరవాసా వ్రతక్షామా వేణీభూతశిరోరుహా ।
బభావుప పతిం శాన్తా శిఖా శాన్తమివానలమ్ ॥ ౪౪ ॥
బభావుప పతిం శాన్తా శిఖా శాన్తమివానలమ్ ॥ ౪౪ ॥
అజానతీ ప్రియతమం యదోపరతమఙ్గనా ।
సుస్థిరాసనమాసాద్య యథాపూర్వముపాచరత్ ॥ ౪౫ ॥
సుస్థిరాసనమాసాద్య యథాపూర్వముపాచరత్ ॥ ౪౫ ॥
యదా నోపలభేతాఙ్ఘ్రావూష్మాణం పత్యురర్చతీ ।
ఆసీత్సంవిగ్నహృదయా యూథభ్రష్టా మృగీ యథా ॥ ౪౬ ॥
ఆసీత్సంవిగ్నహృదయా యూథభ్రష్టా మృగీ యథా ॥ ౪౬ ॥
ఆత్మానం శోచతీ దీనమబన్ధుం విక్లవాశ్రుభిః ।
స్తనావాసిచ్య విపినే సుస్వరం ప్రరురోద సా ॥ ౪౭ ॥
స్తనావాసిచ్య విపినే సుస్వరం ప్రరురోద సా ॥ ౪౭ ॥
ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ రాజర్షే ఇమాముదధిమేఖలామ్ ।
దస్యుభ్యః క్షత్రబన్ధుభ్యో బిభ్యతీం పాతుమర్హసి ॥ ౪౮ ॥
దస్యుభ్యః క్షత్రబన్ధుభ్యో బిభ్యతీం పాతుమర్హసి ॥ ౪౮ ॥
ఏవం విలపన్తీ బాలా విపినేఽనుగతా పతిమ్ ।
పతితా పాదయోర్భర్తూ రుదత్యశ్రూణ్యవర్తయత్ ॥ ౪౯ ॥
పతితా పాదయోర్భర్తూ రుదత్యశ్రూణ్యవర్తయత్ ॥ ౪౯ ॥
చితిం దారుమయీం చిత్వా తస్యాం పత్యుః కలేవరమ్ ।
ఆదీప్య చానుమరణే విలపన్తీ మనో దధే ॥ ౫౦ ॥
ఆదీప్య చానుమరణే విలపన్తీ మనో దధే ॥ ౫౦ ॥
తత్ర పూర్వతరః కశ్చిత్సఖా బ్రాహ్మణ ఆత్మవాన్ ।
సాన్త్వయన్ వల్గునా సామ్నా తామాహ రుదతీం ప్రభో ॥ ౫౧ ॥
సాన్త్వయన్ వల్గునా సామ్నా తామాహ రుదతీం ప్రభో ॥ ౫౧ ॥
బ్రాహ్మణ ఉవాచ
కా త్వం కస్యాసి కో వాయం శయానో యస్య శోచసి ।
జానాసి కిం సఖాయం మాం యేనాగ్రే విచచర్థ హ ॥ ౫౨ ॥
కా త్వం కస్యాసి కో వాయం శయానో యస్య శోచసి ।
జానాసి కిం సఖాయం మాం యేనాగ్రే విచచర్థ హ ॥ ౫౨ ॥
అపి స్మరసి చాత్మానమవిజ్ఞాతసఖం సఖే ।
హిత్వా మాం పదమన్విచ్ఛన్ భౌమభోగరతో గతః ॥ ౫౩ ॥
హిత్వా మాం పదమన్విచ్ఛన్ భౌమభోగరతో గతః ॥ ౫౩ ॥
హంసావహం చ త్వం చార్య సఖాయౌ మానసాయనౌ ।
అభూతామన్తరా వౌకః సహస్రపరివత్సరాన్ ॥ ౫౪ ॥
అభూతామన్తరా వౌకః సహస్రపరివత్సరాన్ ॥ ౫౪ ॥
స త్వం విహాయ మాం బన్ధో గతో గ్రామ్యమతిర్మహీమ్ ।
విచరన్ పదమద్రాక్షీః కయాచిన్నిర్మితం స్త్రియా ॥ ౫౫ ॥
విచరన్ పదమద్రాక్షీః కయాచిన్నిర్మితం స్త్రియా ॥ ౫౫ ॥
పఞ్చారామం నవద్వారమేకపాలం త్రికోష్ఠకమ్ ।
షట్కులం పఞ్చవిపణం పఞ్చప్రకృతి స్త్రీధవమ్ ॥ ౫౬ ॥
షట్కులం పఞ్చవిపణం పఞ్చప్రకృతి స్త్రీధవమ్ ॥ ౫౬ ॥
పఞ్చేన్ద్రియార్థా ఆరామా ద్వారః ప్రాణా నవ ప్రభో ।
తేజోఽబన్నాని కోష్ఠాని కులమిన్ద్రియసఙ్గ్రహః ॥ ౫౭ ॥
తేజోఽబన్నాని కోష్ఠాని కులమిన్ద్రియసఙ్గ్రహః ॥ ౫౭ ॥
విపణస్తు క్రియాశక్తిర్భూతప్రకృతిరవ్యయా ।
శక్త్యధీశః పుమాంస్త్వత్ర ప్రవిష్టో నావబుధ్యతే ॥ ౫౮ ॥
శక్త్యధీశః పుమాంస్త్వత్ర ప్రవిష్టో నావబుధ్యతే ॥ ౫౮ ॥
తస్మింస్త్వం రామయా స్పృష్టో రమమాణోఽశ్రుతస్మృతిః ।
తత్సఙ్గాదీదృశీం ప్రాప్తో దశాం పాపీయసీం ప్రభో ॥ ౫౯ ॥
తత్సఙ్గాదీదృశీం ప్రాప్తో దశాం పాపీయసీం ప్రభో ॥ ౫౯ ॥
న త్వం విదర్భదుహితా నాయం వీరః సుహృత్తవ ।
న పతిస్త్వం పురఞ్జన్యా రుద్ధో నవముఖే యయా ॥ ౬౦ ॥
న పతిస్త్వం పురఞ్జన్యా రుద్ధో నవముఖే యయా ॥ ౬౦ ॥
మాయా హ్యేషా మయా సృష్టా యత్పుమాంసం స్త్రియం సతీమ్ ।
మన్యసే నోభయం యద్వై హంసౌ పశ్యావయోర్గతిమ్ ॥ ౬౧ ॥
మన్యసే నోభయం యద్వై హంసౌ పశ్యావయోర్గతిమ్ ॥ ౬౧ ॥
అహం భవాన్న చాన్యస్త్వం త్వమేవాహం విచక్ష్వ భోః ।
న నౌ పశ్యన్తి కవయశ్ఛిద్రం జాతు మనాగపి ॥ ౬౨ ॥
న నౌ పశ్యన్తి కవయశ్ఛిద్రం జాతు మనాగపి ॥ ౬౨ ॥
యథా పురుష ఆత్మానమేకమాదర్శచక్షుషోః ।
ద్విధాభూతమవేక్షేత తథైవాన్తరమావయోః ॥ ౬౩ ॥
ద్విధాభూతమవేక్షేత తథైవాన్తరమావయోః ॥ ౬౩ ॥
ఏవం స మానసో హంసో హంసేన ప్రతిబోధితః ।
స్వస్థస్తద్వయభిచారేణ నష్టామాప పునః స్మృతిమ్ ॥ ౬౪ ॥
స్వస్థస్తద్వయభిచారేణ నష్టామాప పునః స్మృతిమ్ ॥ ౬౪ ॥
బర్హిష్మన్నేతదధ్యాత్మం పారోక్ష్యేణ ప్రదర్శితమ్ ।
యత్పరోక్షప్రియో దేవో భగవాన్ విశ్వభావనః ॥ ౬౫ ॥
యత్పరోక్షప్రియో దేవో భగవాన్ విశ్వభావనః ॥ ౬౫ ॥