શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૫.૧૬

રાજોવાચ
ઉક્તસ્ત્વયા ભૂમણ્ડલાયામવિશેષો યાવદાદિત્યસ્તપતિ યત્ર ચાસૌ જ્યોતિષાં ગણૈશ્ચન્દ્રમા વા સહ દૃશ્યતે ॥ ૧ ॥

તત્રાપિ પ્રિયવ્રતરથચરણપરિખાતૈઃ સપ્તભિઃ સપ્ત સિન્ધવ ઉપક્લૃપ્તા યત એતસ્યાઃ સપ્તદ્વીપવિશેષવિકલ્પસ્ત્વયા ભગવન્ ખલુ સૂચિત એતદેવાખિલમહં માનતો લક્ષણતશ્ચ સર્વં વિજિજ્ઞાસામિ ॥ ૨ ॥

ભગવતો ગુણમયે સ્થૂલરૂપ આવેશિતં મનો હ્યગુણેઽપિ સૂક્ષ્મતમ આત્મજ્યોતિષિ પરે બ્રહ્મણિ ભગવતિ વાસુદેવાખ્યે ક્ષમમાવેશિતું તદુ હૈતદ્ ગુરોઽર્હસ્યનુવર્ણયિતુમિતિ ॥ ૩ ॥

ઋષિરુવાચ
ન વૈ મહારાજ ભગવતો માયાગુણવિભૂતેઃ કાષ્ઠાં મનસા વચસા વાધિગન્તુમલં વિબુધાયુષાપિ પુરુષસ્તસ્માત્પ્રાધાન્યેનૈવ ભૂગોલકવિશેષં નામરૂપ માનલક્ષણતો વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥ ૪ ॥

યો વાયં દ્વીપઃ કુવલયકમલકોશાભ્યન્તરકોશો નિયુતયોજન વિશાલઃ સમવર્તુલો યથા પુષ્કરપત્રમ્ ॥ ૫ ॥

યસ્મિન્નવ વર્ષાણિ નવયોજનસહસ્રાયામાન્યષ્ટભિર્મર્યાદાગિરિભિઃ સુવિભક્તાનિ ભવન્તિ ॥ ૬ ॥

એષાં મધ્યે ઇલાવૃતં નામાભ્યન્તરવર્ષં યસ્ય નાભ્યામવસ્થિતઃ સર્વતઃ સૌવર્ણઃ કુલગિરિરાજો મેરુર્દ્વીપાયામસમુન્નાહઃ કર્ણિકાભૂતઃ કુવલયકમલસ્ય મૂર્ધનિ દ્વાત્રિંશત્ સહસ્રયોજનવિતતો મૂલે ષોડશસહસ્રં તાવતાન્તર્ભૂમ્યાં પ્રવિષ્ટઃ ॥ ૭ ॥

ઉત્તરોત્તરેણેલાવૃતં નીલઃ શ્વેતઃ શૃઙ્ગવાનિતિ ત્રયો રમ્યકહિરણ્મયકુરૂણાં વર્ષાણાં મર્યાદાગિરયઃ પ્રાગાયતા ઉભયતઃ ક્ષારોદાવધયો દ્વિસહસ્રપૃથવ એકૈકશઃ પૂર્વસ્માત્પૂર્વસ્માદુત્તર ઉત્તરો દશાંશાધિકાંશેન દૈર્ઘ્ય એવ હ્રસન્તિ ॥ ૮ ॥

એવં દક્ષિણેનેલાવૃતં નિષધો હેમકૂટો હિમાલય ઇતિ પ્રાગાયતા યથા
નીલાદયોઽયુતયોજનોત્સેધા હરિવર્ષકિમ્પુરુષભારતાનાં યથાસઙ્ખ્યમ્ ॥ ૯ ॥

તથૈવેલાવૃતમપરેણ પૂર્વેણ ચ માલ્યવદ્ગન્ધમાદનાવાનીલનિષધાયતૌ દ્વિસહસ્રં પપ્રથતુઃ કેતુમાલભદ્રાશ્વયોઃ સીમાનં વિદધાતે ॥ ૧૦ ॥

મન્દરો મેરુમન્દરઃ સુપાર્શ્વઃ કુમુદ ઇત્યયુતયોજનવિસ્તારોન્નાહા મેરોશ્ચતુર્દિશમવષ્ટમ્ભગિરય ઉપક્લૃપ્તાઃ ॥ ૧૧ ॥

ચતુર્ષ્વેતેષુ ચૂતજમ્બૂકદમ્બન્યગ્રોધાશ્ચત્વારઃ પાદપ પ્રવરાઃ પર્વતકેતવ ઇવાધિસહસ્રયોજનોન્નાહાસ્તાવદ્ વિટપવિતતયઃ શતયોજનપરિણાહાઃ ॥ ૧૨ ॥

હ્રદાશ્ચત્વારઃ પયોમધ્વિક્ષુરસમૃષ્ટજલા યદુપસ્પર્શિન ઉપદેવગણા યોગૈશ્વર્યાણિ સ્વાભાવિકાનિ ભરતર્ષભ ધારયન્તિ ॥ ૧૩ ॥

દેવોદ્યાનાનિ ચ ભવન્તિ ચત્વારિ નન્દનં ચૈત્રરથં વૈભ્રાજકં સર્વતોભદ્રમિતિ ॥ ૧૪ ॥

યેષ્વમર પરિવૃઢાઃ સહ સુરલલનાલલામયૂથપતય ઉપદેવગણૈરુપગીયમાનમહિમાનઃ કિલ વિહરન્તિ ॥ ૧૫ ॥

મન્દરોત્સઙ્ગ એકાદશશતયોજનોત્તુઙ્ગદેવચૂતશિરસો ગિરિશિખરસ્થૂલાનિ ફલાન્યમૃતકલ્પાનિ પતન્તિ ॥ ૧૬ ॥

તેષાં વિશીર્યમાણાનામતિમધુરસુરભિસુગન્ધિ બહુલારુણરસોદેનારુણોદા નામ નદી મન્દરગિરિશિખરાન્નિપતન્તી પૂર્વેણેલાવૃતમુપપ્લાવયતિ ॥ ૧૭ ॥

યદુપજોષણાદ્ભવાન્યા અનુચરીણાં પુણ્યજનવધૂનામવયવસ્પર્શસુગન્ધવાતો દશયોજનં સમન્તાદનુવાસયતિ ॥ ૧૮ ॥

એવં જમ્બૂફલાનામત્યુચ્ચનિપાતવિશીર્ણાનામનસ્થિપ્રાયાણામિભકાયનિભાનાં રસેન જમ્બૂ નામ નદી મેરુમન્દરશિખરાદયુતયોજનાદવનિતલે નિપતન્તી દક્ષિણેનાત્માનં યાવદિલાવૃતમુપસ્યન્દયતિ ॥ ૧૯ ॥

તાવદુભયોરપિ રોધસોર્યા મૃત્તિકા તદ્રસેનાનુવિધ્યમાના વાય્વર્કસંયોગવિપાકેન સદામરલોકાભરણં જામ્બૂનદં નામ સુવર્ણં ભવતિ ॥ ૨૦ ॥

યદુ હ વાવ વિબુધાદયઃ સહ યુવતિભિર્મુકુટકટકકટિસૂત્રાદ્યાભરણરૂપેણ ખલુ ધારયન્તિ ॥ ૨૧ ॥

યસ્તુ મહાકદમ્બઃ સુપાર્શ્વનિરૂઢો યાસ્તસ્ય કોટરેભ્યો વિનિઃસૃતાઃ પઞ્ચાયામપરિણાહાઃ પઞ્ચ મધુધારાઃ સુપાર્શ્વશિખરાત્પતન્ત્યોઽપરેણાત્માનમિલાવૃતમનુમોદયન્તિ ॥ ૨૨ ॥

યા હ્યુપયુઞ્જાનાનાં મુખનિર્વાસિતો વાયુઃ સમન્તાચ્છતયોજનમનુવાસયતિ ॥ ૨૩ ॥

એવં કુમુદનિરૂઢો યઃ શતવલ્શો નામ વટસ્તસ્ય સ્કન્ધેભ્યો નીચીનાઃ પયોદધિમધુઘૃતગુડાન્નાદ્યમ્બરશય્યાસનાભરણાદયઃ સર્વ એવ કામદુઘા નદાઃ કુમુદાગ્રાત્પતન્તસ્તમુત્તરેણેલાવૃતમુપયોજયન્તિ ॥ ૨૪ ॥

યાનુપજુષાણાનાં ન કદાચિદપિ પ્રજાનાં વલીપલિતક્લમસ્વેદદૌર્ગન્ધ્યજરામયમૃત્યુશીતોષ્ણવૈવર્ણ્યોપસર્ગાદયસ્તાપવિશેષા ભવન્તિ યાવજ્જીવં સુખં નિરતિશયમેવ ॥ ૨૫ ॥

કુરઙ્ગકુરરકુસુમ્ભવૈકઙ્કત્રિકૂટશિશિરપતઙ્ગરુચકનિષધશિનીવાસકપિલશઙ્ખવૈદૂર્યજારુધિહંસઋષભનાગકાલઞ્જરનારદાદયો વિંશતિગિરયો મેરોઃ કર્ણિકાયા ઇવ કેસરભૂતા મૂલદેશે પરિત ઉપક્લૃપ્તાઃ ॥ ૨૬ ॥

જઠરદેવકૂટૌ મેરું પૂર્વેણાષ્ટાદશયોજનસહસ્રમુદગાયતૌ દ્વિસહસ્રં પૃથુતુઙ્ગૌ ભવતઃ । એવમપરેણ પવનપારિયાત્રૌ દક્ષિણેન કૈલાસકરવીરૌ પ્રાગાયતાવેવમુત્તરતસ્ત્રિશૃઙ્ગમકરાવષ્ટભિરેતૈઃ પરિસૃતોઽગ્નિરિવ પરિતશ્ચકાસ્તિ કાઞ્ચનગિરિઃ ॥ ૨૭ ॥

મેરોર્મૂર્ધનિ ભગવત આત્મયોનેર્મધ્યત ઉપક્લૃપ્તાં પુરીમયુતયોજનસાહસ્રીં સમચતુરસ્રાં શાતકૌમ્ભીં વદન્તિ ॥ ૨૮ ॥

તામનુપરિતો લોકપાલાનામષ્ટાનાં યથાદિશં યથારૂપં તુરીયમાનેન પુરોઽષ્ટાવુપક્લૃપ્તાઃ ॥ ૨૯ ॥