ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତମ୍ ୫.୧୬

ରାଜୋଵାଚ
ଉକ୍ତସ୍ତ୍ଵଯା ଭୂମଣ୍ଡଲାଯାମଵିଶେଷୋ ଯାଵଦାଦିତ୍ଯସ୍ତପତି ଯତ୍ର ଚାସୌ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣୈଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଵା ସହ ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ ୧ ॥

ତତ୍ରାପି ପ୍ରିଯଵ୍ରତରଥଚରଣପରିଖାତୈଃ ସପ୍ତଭିଃ ସପ୍ତ ସିନ୍ଧଵ ଉପକ୍ଲୃପ୍ତା ଯତ ଏତସ୍ଯାଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପଵିଶେଷଵିକଲ୍ପସ୍ତ୍ଵଯା ଭଗଵନ୍ ଖଲୁ ସୂଚିତ ଏତଦେଵାଖିଲମହଂ ମାନତୋ ଲକ୍ଷଣତଶ୍ଚ ସର୍ଵଂ ଵିଜିଜ୍ଞାସାମି ॥ ୨ ॥

ଭଗଵତୋ ଗୁଣମଯେ ସ୍ଥୂଲରୂପ ଆଵେଶିତଂ ମନୋ ହ୍ଯଗୁଣେଽପି ସୂକ୍ଷ୍ମତମ ଆତ୍ମଜ୍ଯୋତିଷି ପରେ ବ୍ରହ୍ମଣି ଭଗଵତି ଵାସୁଦେଵାଖ୍ଯେ କ୍ଷମମାଵେଶିତୁଂ ତଦୁ ହୈତଦ୍ ଗୁରୋଽର୍ହସ୍ଯନୁଵର୍ଣଯିତୁମିତି ॥ ୩ ॥

ଋଷିରୁଵାଚ
ନ ଵୈ ମହାରାଜ ଭଗଵତୋ ମାଯାଗୁଣଵିଭୂତେଃ କାଷ୍ଠାଂ ମନସା ଵଚସା ଵାଧିଗନ୍ତୁମଲଂ ଵିବୁଧାଯୁଷାପି ପୁରୁଷସ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଧାନ୍ଯେନୈଵ ଭୂଗୋଲକଵିଶେଷଂ ନାମରୂପ ମାନଲକ୍ଷଣତୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଯାମଃ ॥ ୪ ॥

ଯୋ ଵାଯଂ ଦ୍ଵୀପଃ କୁଵଲଯକମଲକୋଶାଭ୍ଯନ୍ତରକୋଶୋ ନିଯୁତଯୋଜନ ଵିଶାଲଃ ସମଵର୍ତୁଲୋ ଯଥା ପୁଷ୍କରପତ୍ରମ୍ ॥ ୫ ॥

ଯସ୍ମିନ୍ନଵ ଵର୍ଷାଣି ନଵଯୋଜନସହସ୍ରାଯାମାନ୍ଯଷ୍ଟଭିର୍ମର୍ଯାଦାଗିରିଭିଃ ସୁଵିଭକ୍ତାନି ଭଵନ୍ତି ॥ ୬ ॥

ଏଷାଂ ମଧ୍ଯେ ଇଲାଵୃତଂ ନାମାଭ୍ଯନ୍ତରଵର୍ଷଂ ଯସ୍ଯ ନାଭ୍ଯାମଵସ୍ଥିତଃ ସର୍ଵତଃ ସୌଵର୍ଣଃ କୁଲଗିରିରାଜୋ ମେରୁର୍ଦ୍ଵୀପାଯାମସମୁନ୍ନାହଃ କର୍ଣିକାଭୂତଃ କୁଵଲଯକମଲସ୍ଯ ମୂର୍ଧନି ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍ ସହସ୍ରଯୋଜନଵିତତୋ ମୂଲେ ଷୋଡଶସହସ୍ରଂ ତାଵତାନ୍ତର୍ଭୂମ୍ଯାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ॥ ୭ ॥

ଉତ୍ତରୋତ୍ତରେଣେଲାଵୃତଂ ନୀଲଃ ଶ୍ଵେତଃ ଶୃଙ୍ଗଵାନିତି ତ୍ରଯୋ ରମ୍ଯକହିରଣ୍ମଯକୁରୂଣାଂ ଵର୍ଷାଣାଂ ମର୍ଯାଦାଗିରଯଃ ପ୍ରାଗାଯତା ଉଭଯତଃ କ୍ଷାରୋଦାଵଧଯୋ ଦ୍ଵିସହସ୍ରପୃଥଵ ଏକୈକଶଃ ପୂର୍ଵସ୍ମାତ୍ପୂର୍ଵସ୍ମାଦୁତ୍ତର ଉତ୍ତରୋ ଦଶାଂଶାଧିକାଂଶେନ ଦୈର୍ଘ୍ଯ ଏଵ ହ୍ରସନ୍ତି ॥ ୮ ॥

ଏଵଂ ଦକ୍ଷିଣେନେଲାଵୃତଂ ନିଷଧୋ ହେମକୂଟୋ ହିମାଲଯ ଇତି ପ୍ରାଗାଯତା ଯଥା
ନୀଲାଦଯୋଽଯୁତଯୋଜନୋତ୍ସେଧା ହରିଵର୍ଷକିମ୍ପୁରୁଷଭାରତାନାଂ ଯଥାସଙ୍ଖ୍ଯମ୍ ॥ ୯ ॥

ତଥୈଵେଲାଵୃତମପରେଣ ପୂର୍ଵେଣ ଚ ମାଲ୍ଯଵଦ୍ଗନ୍ଧମାଦନାଵାନୀଲନିଷଧାଯତୌ ଦ୍ଵିସହସ୍ରଂ ପପ୍ରଥତୁଃ କେତୁମାଲଭଦ୍ରାଶ୍ଵଯୋଃ ସୀମାନଂ ଵିଦଧାତେ ॥ ୧୦ ॥

ମନ୍ଦରୋ ମେରୁମନ୍ଦରଃ ସୁପାର୍ଶ୍ଵଃ କୁମୁଦ ଇତ୍ଯଯୁତଯୋଜନଵିସ୍ତାରୋନ୍ନାହା ମେରୋଶ୍ଚତୁର୍ଦିଶମଵଷ୍ଟମ୍ଭଗିରଯ ଉପକ୍ଲୃପ୍ତାଃ ॥ ୧୧ ॥

ଚତୁର୍ଷ୍ଵେତେଷୁ ଚୂତଜମ୍ବୂକଦମ୍ବନ୍ଯଗ୍ରୋଧାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ପାଦପ ପ୍ରଵରାଃ ପର୍ଵତକେତଵ ଇଵାଧିସହସ୍ରଯୋଜନୋନ୍ନାହାସ୍ତାଵଦ୍ ଵିଟପଵିତତଯଃ ଶତଯୋଜନପରିଣାହାଃ ॥ ୧୨ ॥

ହ୍ରଦାଶ୍ଚତ୍ଵାରଃ ପଯୋମଧ୍ଵିକ୍ଷୁରସମୃଷ୍ଟଜଲା ଯଦୁପସ୍ପର୍ଶିନ ଉପଦେଵଗଣା ଯୋଗୈଶ୍ଵର୍ଯାଣି ସ୍ଵାଭାଵିକାନି ଭରତର୍ଷଭ ଧାରଯନ୍ତି ॥ ୧୩ ॥

ଦେଵୋଦ୍ଯାନାନି ଚ ଭଵନ୍ତି ଚତ୍ଵାରି ନନ୍ଦନଂ ଚୈତ୍ରରଥଂ ଵୈଭ୍ରାଜକଂ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ରମିତି ॥ ୧୪ ॥

ଯେଷ୍ଵମର ପରିଵୃଢାଃ ସହ ସୁରଲଲନାଲଲାମଯୂଥପତଯ ଉପଦେଵଗଣୈରୁପଗୀଯମାନମହିମାନଃ କିଲ ଵିହରନ୍ତି ॥ ୧୫ ॥

ମନ୍ଦରୋତ୍ସଙ୍ଗ ଏକାଦଶଶତଯୋଜନୋତ୍ତୁଙ୍ଗଦେଵଚୂତଶିରସୋ ଗିରିଶିଖରସ୍ଥୂଲାନି ଫଲାନ୍ଯମୃତକଲ୍ପାନି ପତନ୍ତି ॥ ୧୬ ॥

ତେଷାଂ ଵିଶୀର୍ଯମାଣାନାମତିମଧୁରସୁରଭିସୁଗନ୍ଧି ବହୁଲାରୁଣରସୋଦେନାରୁଣୋଦା ନାମ ନଦୀ ମନ୍ଦରଗିରିଶିଖରାନ୍ନିପତନ୍ତୀ ପୂର୍ଵେଣେଲାଵୃତମୁପପ୍ଲାଵଯତି ॥ ୧୭ ॥

ଯଦୁପଜୋଷଣାଦ୍ଭଵାନ୍ଯା ଅନୁଚରୀଣାଂ ପୁଣ୍ଯଜନଵଧୂନାମଵଯଵସ୍ପର୍ଶସୁଗନ୍ଧଵାତୋ ଦଶଯୋଜନଂ ସମନ୍ତାଦନୁଵାସଯତି ॥ ୧୮ ॥

ଏଵଂ ଜମ୍ବୂଫଲାନାମତ୍ଯୁଚ୍ଚନିପାତଵିଶୀର୍ଣାନାମନସ୍ଥିପ୍ରାଯାଣାମିଭକାଯନିଭାନାଂ ରସେନ ଜମ୍ବୂ ନାମ ନଦୀ ମେରୁମନ୍ଦରଶିଖରାଦଯୁତଯୋଜନାଦଵନିତଲେ ନିପତନ୍ତୀ ଦକ୍ଷିଣେନାତ୍ମାନଂ ଯାଵଦିଲାଵୃତମୁପସ୍ଯନ୍ଦଯତି ॥ ୧୯ ॥

ତାଵଦୁଭଯୋରପି ରୋଧସୋର୍ଯା ମୃତ୍ତିକା ତଦ୍ରସେନାନୁଵିଧ୍ଯମାନା ଵାଯ୍ଵର୍କସଂଯୋଗଵିପାକେନ ସଦାମରଲୋକାଭରଣଂ ଜାମ୍ବୂନଦଂ ନାମ ସୁଵର୍ଣଂ ଭଵତି ॥ ୨୦ ॥

ଯଦୁ ହ ଵାଵ ଵିବୁଧାଦଯଃ ସହ ଯୁଵତିଭିର୍ମୁକୁଟକଟକକଟିସୂତ୍ରାଦ୍ଯାଭରଣରୂପେଣ ଖଲୁ ଧାରଯନ୍ତି ॥ ୨୧ ॥

ଯସ୍ତୁ ମହାକଦମ୍ବଃ ସୁପାର୍ଶ୍ଵନିରୂଢୋ ଯାସ୍ତସ୍ଯ କୋଟରେଭ୍ଯୋ ଵିନିଃସୃତାଃ ପଞ୍ଚାଯାମପରିଣାହାଃ ପଞ୍ଚ ମଧୁଧାରାଃ ସୁପାର୍ଶ୍ଵଶିଖରାତ୍ପତନ୍ତ୍ଯୋଽପରେଣାତ୍ମାନମିଲାଵୃତମନୁମୋଦଯନ୍ତି ॥ ୨୨ ॥

ଯା ହ୍ଯୁପଯୁଞ୍ଜାନାନାଂ ମୁଖନିର୍ଵାସିତୋ ଵାଯୁଃ ସମନ୍ତାଚ୍ଛତଯୋଜନମନୁଵାସଯତି ॥ ୨୩ ॥

ଏଵଂ କୁମୁଦନିରୂଢୋ ଯଃ ଶତଵଲ୍ଶୋ ନାମ ଵଟସ୍ତସ୍ଯ ସ୍କନ୍ଧେଭ୍ଯୋ ନୀଚୀନାଃ ପଯୋଦଧିମଧୁଘୃତଗୁଡାନ୍ନାଦ୍ଯମ୍ବରଶଯ୍ଯାସନାଭରଣାଦଯଃ ସର୍ଵ ଏଵ କାମଦୁଘା ନଦାଃ କୁମୁଦାଗ୍ରାତ୍ପତନ୍ତସ୍ତମୁତ୍ତରେଣେଲାଵୃତମୁପଯୋଜଯନ୍ତି ॥ ୨୪ ॥

ଯାନୁପଜୁଷାଣାନାଂ ନ କଦାଚିଦପି ପ୍ରଜାନାଂ ଵଲୀପଲିତକ୍ଲମସ୍ଵେଦଦୌର୍ଗନ୍ଧ୍ଯଜରାମଯମୃତ୍ଯୁଶୀତୋଷ୍ଣଵୈଵର୍ଣ୍ଯୋପସର୍ଗାଦଯସ୍ତାପଵିଶେଷା ଭଵନ୍ତି ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ସୁଖଂ ନିରତିଶଯମେଵ ॥ ୨୫ ॥

କୁରଙ୍ଗକୁରରକୁସୁମ୍ଭଵୈକଙ୍କତ୍ରିକୂଟଶିଶିରପତଙ୍ଗରୁଚକନିଷଧଶିନୀଵାସକପିଲଶଙ୍ଖଵୈଦୂର୍ଯଜାରୁଧିହଂସଋଷଭନାଗକାଲଞ୍ଜରନାରଦାଦଯୋ ଵିଂଶତିଗିରଯୋ ମେରୋଃ କର୍ଣିକାଯା ଇଵ କେସରଭୂତା ମୂଲଦେଶେ ପରିତ ଉପକ୍ଲୃପ୍ତାଃ ॥ ୨୬ ॥

ଜଠରଦେଵକୂଟୌ ମେରୁଂ ପୂର୍ଵେଣାଷ୍ଟାଦଶଯୋଜନସହସ୍ରମୁଦଗାଯତୌ ଦ୍ଵିସହସ୍ରଂ ପୃଥୁତୁଙ୍ଗୌ ଭଵତଃ । ଏଵମପରେଣ ପଵନପାରିଯାତ୍ରୌ ଦକ୍ଷିଣେନ କୈଲାସକରଵୀରୌ ପ୍ରାଗାଯତାଵେଵମୁତ୍ତରତସ୍ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗମକରାଵଷ୍ଟଭିରେତୈଃ ପରିସୃତୋଽଗ୍ନିରିଵ ପରିତଶ୍ଚକାସ୍ତି କାଞ୍ଚନଗିରିଃ ॥ ୨୭ ॥

ମେରୋର୍ମୂର୍ଧନି ଭଗଵତ ଆତ୍ମଯୋନେର୍ମଧ୍ଯତ ଉପକ୍ଲୃପ୍ତାଂ ପୁରୀମଯୁତଯୋଜନସାହସ୍ରୀଂ ସମଚତୁରସ୍ରାଂ ଶାତକୌମ୍ଭୀଂ ଵଦନ୍ତି ॥ ୨୮ ॥

ତାମନୁପରିତୋ ଲୋକପାଲାନାମଷ୍ଟାନାଂ ଯଥାଦିଶଂ ଯଥାରୂପଂ ତୁରୀଯମାନେନ ପୁରୋଽଷ୍ଟାଵୁପକ୍ଲୃପ୍ତାଃ ॥ ୨୯ ॥