શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૫.૧૯

શ્રીશુક ઉવાચ
કિમ્પુરુષે વર્ષે ભગવન્તમાદિપુરુષં લક્ષ્મણાગ્રજં સીતાભિરામં રામં તચ્ચરણસન્નિકર્ષાભિરતઃ પરમભાગવતો હનુમાન્ સહ કિમ્પુરુષૈરવિરતભક્તિરુપાસ્તે ॥ ૧ ॥

આર્ષ્ટિષેણેન સહ ગન્ધર્વૈરનુગીયમાનાં પરમકલ્યાણીં ભર્તૃભગવત્કથાં સમુપશૃણોતિ સ્વયં ચેદં ગાયતિ ॥ ૨ ॥

ૐ નમો ભગવતે ઉત્તમશ્લોકાય નમ આર્યલક્ષણશીલવ્રતાય નમ ઉપશિક્ષિતાત્મન ઉપાસિતલોકાય નમઃ સાધુવાદનિકષણાય નમો બ્રહ્મણ્યદેવાય મહાપુરુષાય મહારાજાય નમ ઇતિ ॥ ૩ ॥

યત્તદ્વિશુદ્ધાનુભવમાત્રમેકં
સ્વતેજસા ધ્વસ્તગુણવ્યવસ્થમ્ ।
પ્રત્યક્પ્રશાન્તં સુધિયોપલમ્ભનં
હ્યનામરૂપં નિરહં પ્રપદ્યે ॥ ૪ ॥

મર્ત્યાવતારસ્ત્વિહ મર્ત્યશિક્ષણં
રક્ષોવધાયૈવ ન કેવલં વિભોઃ ।
કુતોઽન્યથા સ્યાદ્રમતઃ સ્વ આત્મનઃ
સીતાકૃતાનિ વ્યસનાનીશ્વરસ્ય ॥ ૫ ॥

ન વૈ સ આત્માત્મવતાં સુહૃત્તમઃ
સક્તસ્ત્રિલોક્યાં ભગવાન્ વાસુદેવઃ ।
ન સ્ત્રીકૃતં કશ્મલમશ્નુવીત
ન લક્ષ્મણં ચાપિ વિહાતુમર્હતિ ॥ ૬ ॥

ન જન્મ નૂનં મહતો ન સૌભગં
ન વાઙ્ન બુદ્ધિર્નાકૃતિસ્તોષહેતુઃ ।
તૈર્યદ્વિસૃષ્ટાનપિ નો વનૌકસ-
શ્ચકાર સખ્યે બત લક્ષ્મણાગ્રજઃ ॥ ૭ ॥

સુરોઽસુરો વાપ્યથ વાનરો નરઃ
સર્વાત્મના યઃ સુકૃતજ્ઞમુત્તમમ્ ।
ભજેત રામં મનુજાકૃતિં હરિં
ય ઉત્તરાનનયત્કોસલાન્દિવમિતિ ॥ ૮ ॥

ભારતેઽપિ વર્ષે ભગવાન્નરનારાયણાખ્ય આકલ્પાન્તમુપચિતધર્મજ્ઞાનવૈરાગ્યૈશ્વર્યોપશમોપરમાત્મોપલમ્ભનમનુગ્રહાયાત્મવતામનુકમ્પયા તપોઽવ્યક્તગતિશ્ચરતિ ॥ ૯ ॥

તં ભગવાન્નારદો વર્ણાશ્રમવતીભિર્ભારતીભિઃ પ્રજાભિર્ભગવત્પ્રોક્તાભ્યાં સાઙ્ખ્યયોગાભ્યાં ભગવદનુભાવોપવર્ણનં સાવર્ણેરુપદેક્ષ્યમાણઃ પરમભક્તિભાવેનોપસરતિ ઇદં ચાભિગૃણાતિ ॥ ૧૦ ॥

ૐ નમો ભગવતે ઉપશમશીલાયોપરતાનાત્મ્યાય નમોઽકિઞ્ચનવિત્તાય ઋષિઋષભાય નરનારાયણાય પરમહંસપરમગુરવે આત્મારામાધિપતયે નમો નમ ઇતિ ॥ ૧૧ ॥

ગાયતિ ચેદમ્—
કર્તાસ્ય સર્ગાદિષુ યો ન બધ્યતે
ન હન્યતે દેહગતોઽપિ દૈહિકૈઃ ।
દ્રષ્ટુર્ન દૃગ્યસ્ય ગુણૈર્વિદૂષ્યતે
તસ્મૈ નમોઽસક્તવિવિક્તસાક્ષિણે ॥ ૧૨ ॥

ઇદં હિ યોગેશ્વર યોગનૈપુણં
હિરણ્યગર્ભો ભગવાઞ્જગાદ યત્ ।
યદન્તકાલે ત્વયિ નિર્ગુણે મનો
ભક્ત્યા દધીતોજ્ઝિતદુષ્કલેવરઃ ॥ ૧૩ ॥

યથૈહિકામુષ્મિકકામલમ્પટઃ
સુતેષુ દારેષુ ધનેષુ ચિન્તયન્ ।
શઙ્કેત વિદ્વાન્ કુકલેવરાત્યયાદ્
યસ્તસ્ય યત્નઃ શ્રમ એવ કેવલમ્ ॥ ૧૪ ॥

તન્નઃ પ્રભો ત્વં કુકલેવરાર્પિતાં
ત્વન્માયયાહંમમતામધોક્ષજ ।
ભિન્દ્યામ યેનાશુ વયં સુદુર્ભિદાં
વિધેહિ યોગં ત્વયિ નઃ સ્વભાવમિતિ ॥ ૧૫ ॥

ભારતેઽપ્યસ્મિન્વર્ષે સરિચ્છૈલાઃ સન્તિ બહવો મલયો મઙ્ગલપ્રસ્થો મૈનાકસ્ત્રિકૂટ ઋષભઃ કૂટકઃ કોલ્લકઃ સહ્યો દેવગિરિઋર્ષ્યમૂકઃ શ્રીશૈલો વેઙ્કટો મહેન્દ્રો વારિધારો વિન્ધ્યઃ શુક્તિમાનૃક્ષગિરિઃ પારિયાત્રો દ્રોણશ્ચિત્રકૂટો ગોવર્ધનો રૈવતકઃ કકુભો નીલો ગોકામુખ ઇન્દ્રકીલઃ કામગિરિરિતિ ચાન્યે ચ શતસહસ્રશઃ શૈલાસ્તેષાં નિતમ્બપ્રભવા નદા નદ્યશ્ચ સન્ત્યસઙ્ખ્યાતાઃ ॥ ૧૬ ॥

એતાસામપો ભારત્યઃ પ્રજા નામભિરેવ પુનન્તીનામાત્મના ચોપસ્પૃશન્તિ ॥ ૧૭ ॥

ચન્દ્રવસા તામ્રપર્ણી અવટોદા કૃતમાલા વૈહાયસી કાવેરી વેણી પયસ્વિની શર્કરાવર્તા તુઙ્ગભદ્રા કૃષ્ણા વેણ્યા ભીમરથી ગોદાવરી નિર્વિન્ધ્યા પયોષ્ણી તાપી રેવા સુરસા નર્મદા ચર્મણ્વતી સિન્ધુરન્ધઃ શોણશ્ચ નદૌ મહાનદી વેદસ્મૃતિઋર્ષિકુલ્યા ત્રિસામા કૌશિકી મન્દાકિની યમુના સરસ્વતી દૃષદ્વતી ગોમતી સરયૂ રોધસ્વતી સપ્તવતી સુષોમા શતદ્રૂશ્ચન્દ્રભાગા મરુદ્વૃધા વિતસ્તા અસિક્ની વિશ્વેતિ મહાનદ્યઃ ॥ ૧૮ ॥

અસ્મિન્નેવ વર્ષે પુરુષૈર્લબ્ધજન્મભિઃ શુક્લલોહિતકૃષ્ણવર્ણેન સ્વારબ્ધેન કર્મણા દિવ્યમાનુષનારકગતયો બહ્વ્યઃ આત્મન આનુપૂર્વ્યેણ સર્વા હ્યેવ સર્વેષાં વિધીયન્તે યથાવર્ણવિધાનમપવર્ગશ્ચાપિ ભવતિ ॥ ૧૯ ॥

યોઽસૌ ભગવતિ સર્વભૂતાત્મન્યનાત્મ્યેઽનિરુક્તેઽનિલયને પરમાત્મનિ વાસુદેવેઽનન્યનિમિત્તભક્તિયોગલક્ષણો નાનાગતિનિમિત્તાવિદ્યાગ્રન્થિરન્ધનદ્વારેણ યદા હિ મહાપુરુષપુરુષપ્રસઙ્ગઃ ॥ ૨૦ ॥

એતદેવ હિ દેવા ગાયન્તિ—
અહો અમીષાં કિમકારિ શોભનં
પ્રસન્ન એષાં સ્વિદુત સ્વયં હરિઃ ।
યૈર્જન્મ લબ્ધં નૃષુ ભારતાજિરે
મુકુન્દસેવૌપયિકં સ્પૃહા હિ નઃ ॥ ૨૧ ॥

કિં દુષ્કરૈર્નઃ ક્રતુભિસ્તપોવ્રતૈ-
ર્દાનાદિભિર્વા દ્યુજયેન ફલ્ગુના ।
ન યત્ર નારાયણપાદપઙ્કજ-
સ્મૃતિઃ પ્રમુષ્ટાતિશયેન્દ્રિયોત્સવાત્ ॥ ૨૨ ॥

કલ્પાયુષાં સ્થાનજયાત્પુનર્ભવાત્
ક્ષણાયુષાં ભારતભૂજયો વરમ્ ।
ક્ષણેન મર્ત્યેન કૃતં મનસ્વિનઃ
સન્ન્યસ્ય સંયાન્ત્યભયં પદં હરેઃ ॥ ૨૩ ॥

ન યત્ર વૈકુણ્ઠકથાસુધાપગા
ન સાધવો ભાગવતાસ્તદાશ્રયાઃ ।
ન યત્ર યજ્ઞેશમખા મહોત્સવાઃ
સુરેશલોકોઽપિ ન વૈ સ સેવ્યતામ્ ॥ ૨૪ ॥

પ્રાપ્તા નૃજાતિં ત્વિહ યે ચ જન્તવો
જ્ઞાનક્રિયાદ્રવ્યકલાપસમ્ભૃતામ્ ।
ન વૈ યતેરન્નપુનર્ભવાય તે
ભૂયો વનૌકા ઇવ યાન્તિ બન્ધનમ્ ॥ ૨૫ ॥

યૈઃ શ્રદ્ધયા બર્હિષિ ભાગશો હવિ-
ર્નિરુપ્તમિષ્ટં વિધિમન્ત્રવસ્તુતઃ ।
એકઃ પૃથઙ્નામભિરાહુતો મુદા
ગૃહ્ણાતિ પૂર્ણઃ સ્વયમાશિષાં પ્રભુઃ ॥ ૨૬ ॥

સત્યં દિશત્યર્થિતમર્થિતો નૃણાં
નૈવાર્થદો યત્પુનરર્થિતા યતઃ ।
સ્વયં વિધત્તે ભજતામનિચ્છતા-
મિચ્છાપિધાનં નિજપાદપલ્લવમ્ ॥ ૨૭ ॥

યદ્યત્ર નઃ સ્વર્ગસુખાવશેષિતં
સ્વિષ્ટસ્ય સૂક્તસ્ય કૃતસ્ય શોભનમ્ ।
તેનાજનાભે સ્મૃતિમજ્જન્મ નઃ સ્યાદ્
વર્ષે હરિર્યદ્ભજતાં શં તનોતિ ॥ ૨૮ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
જમ્બૂદ્વીપસ્ય ચ રાજન્નુપદ્વીપાનષ્ટૌ હૈક ઉપદિશન્તિ સગરાત્મજૈરશ્વાન્વેષણ ઇમાં મહીં પરિતો નિખનદ્ભિરુપકલ્પિતાન્ ॥ ૨૯ ॥

તદ્યથા સ્વર્ણપ્રસ્થશ્ચન્દ્રશુક્લ આવર્તનો રમણકો મન્દરહરિણઃ પાઞ્ચજન્યઃ સિંહલો લઙ્કેતિ ॥ ૩૦ ॥

એવં તવ ભારતોત્તમ જમ્બૂદ્વીપવર્ષવિભાગો યથોપદેશમુપવર્ણિત ઇતિ ॥ ૩૧ ॥