શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૫.૨૬

રાજોવાચ
મહર્ષ એતદ્વૈચિત્ર્યં લોકસ્ય કથમિતિ ॥ ૧ ॥

ઋષિરુવાચ
ત્રિગુણત્વાત્કર્તુઃ શ્રદ્ધયા કર્મગતયઃ પૃથગ્વિધાઃ સર્વા એવ સર્વસ્ય તારતમ્યેન ભવન્તિ ॥ ૨ ॥

અથેદાનીં પ્રતિષિદ્ધલક્ષણસ્યાધર્મસ્ય તથૈવ કર્તુઃ શ્રદ્ધાયા વૈસાદૃશ્યાત્કર્મફલં વિસદૃશં ભવતિ યા હ્યનાદ્યવિદ્યયા કૃતકામાનાં તત્પરિણામલક્ષણાઃ સૃતયઃ સહસ્રશઃ પ્રવૃત્તાસ્તાસાં પ્રાચુર્યેણાનુવર્ણયિષ્યામઃ ॥ ૩ ॥

રાજોવાચ
નરકા નામ ભગવન્કિં દેશવિશેષા અથવા બહિસ્ત્રિલોક્યા આહોસ્વિદન્તરાલ ઇતિ ॥ ૪ ॥

ઋષિરુવાચ
અન્તરાલ એવ ત્રિજગત્યાસ્તુ દિશિ દક્ષિણસ્યામધસ્તાદ્ભૂમેરુપરિષ્ટાચ્ચ જલાદ્યસ્યામગ્નિષ્વાત્તાદયઃ પિતૃગણા દિશિ સ્વાનાં ગોત્રાણાં પરમેણ સમાધિના સત્યા એવાશિષ આશાસાના નિવસન્તિ ॥ ૫ ॥

યત્ર હ વાવ ભગવાન્ પિતૃરાજો વૈવસ્વતઃ સ્વવિષયં પ્રાપિતેષુ સ્વપુરુષૈર્જન્તુષુ સમ્પરેતેષુ યથાકર્માવદ્યં દોષમેવાનુલ્લઙ્ઘિતભગવચ્છાસનઃ સગણો દમં ધારયતિ ॥ ૬ ॥

તત્ર હૈકે નરકાનેકવિંશતિં ગણયન્તિ અથ તાંસ્તે રાજન્નામરૂપલક્ષણતોઽનુક્રમિષ્યામસ્તામિસ્રોઽન્ધતામિસ્રો રૌરવો મહારૌરવઃ કુમ્ભીપાકઃ કાલસૂત્રમસિપત્રવનં સૂકરમુખમન્ધકૂપઃ કૃમિભોજનઃ સન્દંશસ્તપ્તસૂર્મિર્વજ્રકણ્ટકશાલ્મલી વૈતરણી પૂયોદઃ પ્રાણરોધો વિશસનં લાલાભક્ષઃ સારમેયાદનમવીચિરયઃપાનમિતિ । કિઞ્ચ ક્ષારકર્દમો રક્ષોગણભોજનઃ શૂલપ્રોતો દન્દશૂકોઽવટનિરોધનઃ પર્યાવર્તનઃ સૂચીમુખમિત્યષ્ટાવિંશતિર્નરકા વિવિધયાતનાભૂમયઃ ॥ ૭ ॥

તત્ર યસ્તુ પરવિત્તાપત્યકલત્રાણ્યપહરતિ સ હિ કાલપાશબદ્ધો યમપુરુષૈરતિભયાનકૈસ્તામિસ્રે નરકે બલાન્નિપાત્યતે અનશનાનુદપાનદણ્ડતાડનસન્તર્જનાદિભિર્યાતનાભિર્યાત્યમાનો જન્તુર્યત્ર કશ્મલમાસાદિત એકદૈવ મૂર્ચ્છામુપયાતિ તામિસ્રપ્રાયે ॥ ૮ ॥

એવમેવાન્ધતામિસ્રે યસ્તુ વઞ્ચયિત્વા પુરુષં દારાદીનુપયુઙ્ક્તે યત્ર શરીરી નિપાત્યમાનો યાતનાસ્થો વેદનયા નષ્ટમતિર્નષ્ટદૃષ્ટિશ્ચ ભવતિ યથા વનસ્પતિર્વૃશ્ચ્યમાનમૂલસ્તસ્માદન્ધતામિસ્રં તમુપદિશન્તિ ॥ ૯ ॥

યસ્ત્વિહ વા એતદહમિતિ મમેદમિતિ ભૂતદ્રોહેણ કેવલં સ્વકુટુમ્બમેવાનુદિનં પ્રપુષ્ણાતિ સ તદિહ વિહાય સ્વયમેવ તદશુભેન રૌરવે નિપતતિ ॥ ૧૦ ॥

યે ત્વિહ યથૈવામુના વિહિંસિતા જન્તવઃ પરત્ર યમયાતનામુપગતં ત એવ રુરવો ભૂત્વા તથા તમેવ વિહિંસન્તિ તસ્માદ્રૌરવમિત્યાહૂ રુરુરિતિ સર્પાદતિક્રૂરસત્ત્વસ્યાપદેશઃ ॥ ૧૧ ॥

એવમેવ મહારૌરવો યત્ર નિપતિતં પુરુષં ક્રવ્યાદા નામ રુરવસ્તં ક્રવ્યેણ ઘાતયન્તિ યઃ કેવલં દેહમ્ભરઃ ॥ ૧૨ ॥

યસ્ત્વિહ વા ઉગ્રઃ પશૂન્ પક્ષિણો વા પ્રાણત ઉપરન્ધયતિ તમપકરુણં પુરુષાદૈરપિ વિગર્હિતમમુત્ર યમાનુચરાઃ કુમ્ભીપાકે તપ્તતૈલે ઉપરન્ધયન્તિ ॥ ૧૩ ॥

યસ્ત્વિહ બ્રહ્મધ્રુક સ કાલસૂત્રસંજ્ઞકે નરકે અયુતયોજનપરિમણ્ડલે તામ્રમયે તપ્તખલે ઉપર્યધસ્તાદગ્ન્યર્કાભ્યામતિતપ્યમાનેઽભિનિવેશિતઃ ક્ષુત્પિપાસાભ્યાં ચ દહ્યમાનાન્તર્બહિઃશરીર આસ્તે શેતે ચેષ્ટતેઽવતિષ્ઠતિ પરિધાવતિ ચ યાવન્તિ પશુરોમાણિ તાવદ્વર્ષસહસ્રાણિ ॥ ૧૪ ॥

યસ્ત્વિહ વૈ નિજવેદપથાદનાપદ્યપગતઃ પાખણ્ડં ચોપગતસ્તમસિપત્રવનં પ્રવેશ્ય કશયા પ્રહરન્તિ તત્ર હાસાવિતસ્તતો ધાવમાન ઉભયતોધારૈસ્તાલવનાસિપત્રૈશ્છિદ્યમાનસર્વાઙ્ગો હા હતોઽસ્મીતિ પરમયા વેદનયા મૂર્ચ્છિતઃ પદે પદે નિપતતિ સ્વધર્મહા પાખણ્ડાનુગતં ફલં ભુઙ્ક્તે ॥ ૧૫ ॥

યસ્ત્વિહ વૈ રાજા રાજપુરુષો વા અદણ્ડ્યે દણ્ડં પ્રણયતિ બ્રાહ્મણે વા શરીરદણ્ડં સ પાપીયાન્નરકેઽમુત્ર સૂકરમુખે નિપતતિ તત્રાતિબલૈર્વિનિષ્પિષ્યમાણાવયવો યથૈવેહેક્ષુખણ્ડ આર્તસ્વરેણ સ્વનયન્ ક્વચિન્મૂર્ચ્છિતઃ કશ્મલમુપગતો યથૈવેહાદૃષ્ટદોષા ઉપરુદ્ધાઃ ॥ ૧૬ ॥

યસ્ત્વિહ વૈ ભૂતાનામીશ્વરોપકલ્પિતવૃત્તીનામવિવિક્તપરવ્યથાનાં સ્વયં પુરુષોપકલ્પિતવૃત્તિર્વિવિક્તપરવ્યથો વ્યથામાચરતિ સ પરત્રાન્ધકૂપે તદભિદ્રોહેણ નિપતતિ તત્ર હાસૌ તૈર્જન્તુભિઃ પશુમૃગપક્ષિસરીસૃપૈર્મશકયૂકામત્કુણમક્ષિકાદિભિર્યે કે ચાભિદ્રુગ્ધાસ્તૈઃ સર્વતોઽભિદ્રુહ્યમાણસ્તમસિ વિહતનિદ્રાનિર્વૃતિરલબ્ધાવસ્થાનઃ પરિક્રામતિ યથા કુશરીરે જીવઃ ॥ ૧૭ ॥

યસ્ત્વિહ વા અસંવિભજ્યાશ્નાતિ યત્કિઞ્ચનોપનતમનિર્મિતપઞ્ચયજ્ઞો વાયસસંસ્તુતઃ સ પરત્ર કૃમિભોજને નરકાધમે નિપતતિ તત્ર શતસહસ્રયોજને કૃમિકુણ્ડે કૃમિભૂતઃ સ્વયં કૃમિભિરેવ ભક્ષ્યમાણઃ કૃમિભોજનો યાવત્તદપ્રત્તાપ્રહૂતાદોઽનિર્વેશમાત્માનં યાતયતે ॥ ૧૮ ॥

યસ્ત્વિહ વૈ સ્તેયેન બલાદ્વા હિરણ્યરત્નાદીનિ બ્રાહ્મણસ્ય વાપહરત્યન્યસ્ય વાનાપદિ પુરુષસ્તમમુત્ર રાજન્ યમપુરુષા અયસ્મયૈરગ્નિપિણ્ડૈઃ સન્દંશૈસ્ત્વચિ નિષ્કુષન્તિ ॥ ૧૯ ॥

યસ્ત્વિહ વા અગમ્યાં સ્ત્રિયમગમ્યં વા પુરુષં યોષિદભિગચ્છતિ તાવમુત્ર કશયા તાડયન્તસ્તિગ્મયા સૂર્મ્યા લોહમય્યા પુરુષમાલિઙ્ગયન્તિ સ્ત્રિયં ચ પુરુષરૂપયા સૂર્મ્યા ॥ ૨૦ ॥

યસ્ત્વિહ વૈ સર્વાભિગમસ્તમમુત્ર નિરયે વર્તમાનં વજ્રકણ્ટકશાલ્મલીમારોપ્ય નિષ્કર્ષન્તિ ॥ ૨૧ ॥

યે ત્વિહ વૈ રાજન્યા રાજપુરુષા વા અપાખણ્ડા ધર્મસેતૂન્ ભિન્દન્તિ તે સમ્પરેત્ય વૈતરણ્યાં નિપતન્તિ ભિન્નમર્યાદાસ્તસ્યાં નિરયપરિખાભૂતાયાં નદ્યાં યાદોગણૈરિતસ્તતો ભક્ષ્યમાણા આત્મના ન વિયુજ્યમાનાશ્ચાસુભિરુહ્યમાનાઃ સ્વાઘેન કર્મપાકમનુસ્મરન્તો વિણ્મૂત્રપૂયશોણિતકેશનખાસ્થિમેદોમાંસવસાવાહિન્યામુપતપ્યન્તે ॥ ૨૨ ॥

યે ત્વિહ વૈ વૃષલીપતયો નષ્ટશૌચાચારનિયમાસ્ત્યક્તલજ્જાઃ પશુચર્યાં ચરન્તિ તે ચાપિ પ્રેત્ય પૂયવિણ્મૂત્રશ્લેષ્મમલાપૂર્ણાર્ણવે નિપતન્તિ તદેવાતિબીભત્સિતમશ્નન્તિ ॥ ૨૩ ॥

યે ત્વિહ વૈ શ્વગર્દભપતયો બ્રાહ્મણાદયો મૃગયાવિહારા અતીર્થે ચ મૃગાન્નિઘ્નન્તિ તાનપિ સમ્પરેતાઁલ્લક્ષ્યભૂતાન્ યમપુરુષા ઇષુભિર્વિધ્યન્તિ ॥ ૨૪ ॥

યે ત્વિહ વૈ દામ્ભિકા દમ્ભયજ્ઞેષુ પશૂન્ વિશસન્તિ તાનમુષ્મિઁલ્લોકે વૈશસે નરકે પતિતાન્નિરયપતયો યાતયિત્વા વિશસન્તિ ॥ ૨૫ ॥

યસ્ત્વિહ વૈ સવર્ણાં ભાર્યાં દ્વિજો રેતઃ પાયયતિ કામમોહિતસ્તં પાપકૃતમમુત્ર રેતઃકુલ્યાયાં પાતયિત્વા રેતઃ સમ્પાયયન્તિ ॥ ૨૬ ॥

યે ત્વિહ વૈ દસ્યવોઽગ્નિદા ગરદા ગ્રામાન્ સાર્થાન્ વા વિલુમ્પન્તિ રાજાનો રાજભટા વા તાંશ્ચાપિ હિ પરેત્ય યમદૂતા વજ્રદંષ્ટ્રાઃ શ્વાનઃ સપ્તશતાનિ વિંશતિશ્ચ સરભસં ખાદન્તિ ॥ ૨૭ ॥

યસ્ત્વિહ વા અનૃતં વદતિ સાક્ષ્યે દ્રવ્યવિનિમયે દાને વા કથઞ્ચિત્સ વૈ પ્રેત્ય નરકેઽવીચિમત્યધઃશિરા નિરવકાશે યોજનશતોચ્છ્રાયાદ્ ગિરિમૂર્ધ્નઃ સમ્પાત્યતે યત્ર જલમિવ સ્થલમશ્મપૃષ્ઠમવભાસતે તદવીચિમત્તિલશો વિશીર્યમાણશરીરો ન મ્રિયમાણઃ પુનરારોપિતો નિપતતિ ॥ ૨૮ ॥

યસ્ત્વિહ વૈ વિપ્રો રાજન્યો વૈશ્યો વા સોમપીથસ્તત્કલત્રં વા સુરાં વ્રતસ્થોઽપિ વા પિબતિ પ્રમાદતસ્તેષાં નિરયં નીતાનામુરસિ પદાઽઽક્રમ્યાસ્યે વહ્નિના દ્રવમાણં કાર્ષ્ણાયસં નિષિઞ્ચન્તિ ॥ ૨૯ ॥

અથ ચ યસ્ત્વિહ વા આત્મસમ્ભાવનેન સ્વયમધમો જન્મતપોવિદ્યાચારવર્ણાશ્રમવતો વરીયસો ન બહુ મન્યેત સ મૃતક એવ મૃત્વા ક્ષારકર્દમે નિરયેઽવાક્શિરા નિપાતિતો દુરન્તા યાતના હ્યશ્નુતે ॥ ૩૦ ॥

યે ત્વિહ વૈ પુરુષાઃ પુરુષમેધેન યજન્તે યાશ્ચ સ્ત્રિયો નૃપશૂન્ખાદન્તિ તાંશ્ચ તે પશવ ઇવ નિહતા યમસદને યાતયન્તો રક્ષોગણાઃ સૌનિકા ઇવ સ્વધિતિનાવદાયાસૃક્પિબન્તિ નૃત્યન્તિ ચ ગાયન્તિ ચ હૃષ્યમાણા યથેહ પુરુષાદાઃ ॥ ૩૧ ॥

યે ત્વિહ વા અનાગસોઽરણ્યે ગ્રામે વા વૈશ્રમ્ભકૈરુપસૃતાનુપવિશ્રમ્ભય્ય જિજીવિષૂન્ શૂલસૂત્રાદિષૂપપ્રોતાન્ક્રીડનકતયા યાતયન્તિ તેઽપિ ચ પ્રેત્ય યમયાતનાસુ શૂલાદિષુ પ્રોતાત્માનઃ ક્ષુત્તૃડ્ભ્યાં ચાભિહતાઃ કઙ્કવટાદિભિશ્ચેતસ્તતસ્તિગ્મતુણ્ડૈરાહન્યમાના આત્મશમલં સ્મરન્તિ ॥ ૩૨ ॥

યે ત્વિહ વૈ ભૂતાન્યુદ્વેજયન્તિ નરા ઉલ્બણસ્વભાવા યથા દન્દશૂકાસ્તેઽપિ પ્રેત્ય નરકે દન્દશૂકાખ્યે નિપતન્તિ યત્ર નૃપ દન્દશૂકાઃ પઞ્ચમુખાઃ સપ્તમુખા ઉપસૃત્ય ગ્રસન્તિ યથા બિલેશયાન્ ॥ ૩૩ ॥

યે ત્વિહ વા અન્ધાવટકુસૂલગુહાદિષુ ભૂતાનિ નિરુન્ધન્તિ તથામુત્ર તેષ્વેવોપવેશ્ય સગરેણ વહ્નિના ધૂમેન નિરુન્ધન્તિ ॥ ૩૪ ॥

યસ્ત્વિહ વા અતિથીનભ્યાગતાન્ વા ગૃહપતિરસકૃદુપગતમન્યુર્દિધક્ષુરિવ પાપેન ચક્ષુષા નિરીક્ષતે તસ્ય ચાપિ નિરયે પાપદૃષ્ટેરક્ષિણી વજ્રતુણ્ડા ગૃધ્રાઃ કઙ્કકાકવટાદયઃ પ્રસહ્યોરુ- બલાદુત્પાટયન્તિ ॥ ૩૫ ॥

યસ્ત્વિહ વા આઢ્યાભિમતિરહઙ્કૃતિસ્તિર્યક્પ્રેક્ષણઃ સર્વતોઽભિવિશઙ્કી અર્થવ્યયનાશચિન્તયા પરિશુષ્યમાણહૃદયવદનો નિર્વૃતિમનવગતો ગ્રહ ઇવાર્થમભિરક્ષતિ સ ચાપિ પ્રેત્ય તદુત્પાદનોત્કર્ષણસંરક્ષણશમલગ્રહઃ સૂચીમુખે નરકે નિપતતિ યત્ર હ વિત્તગ્રહં પાપપુરુષં ધર્મરાજપુરુષા વાયકા ઇવ સર્વતોઽઙ્ગેષુ સૂત્રૈઃ પરિવયન્તિ ॥ ૩૬ ॥

એવંવિધા નરકા યમાલયે સન્તિ શતશઃ સહસ્રશસ્તેષુ સર્વેષુ ચ સર્વ એવાધર્મવર્તિનો યે કેચિદિહોદિતા અનુદિતાશ્ચાવનિપતે પર્યાયેણ વિશન્તિ તથૈવ ધર્માનુવર્તિન ઇતરત્ર ઇહ તુ પુનર્ભવે ત ઉભયશેષાભ્યાં નિવિશન્તિ ॥ ૩૭ ॥

નિવૃત્તિલક્ષણમાર્ગ આદાવેવ વ્યાખ્યાતઃ । એતાવાનેવાણ્ડકોશો યશ્ચતુર્દશધા પુરાણેષુ વિકલ્પિત ઉપગીયતે યત્તદ્ભગવતો નારાયણસ્ય સાક્ષાન્મહાપુરુષસ્ય સ્થવિષ્ઠં રૂપમાત્મમાયાગુણમયમનુવર્ણિતમાદૃતઃ પઠતિ શૃણોતિ શ્રાવયતિ સ ઉપગેયં ભગવતઃ પરમાત્મનોઽગ્રાહ્યમપિ શ્રદ્ધાભક્તિવિશુદ્ધબુદ્ધિર્વેદ ॥ ૩૮ ॥

શ્રુત્વા સ્થૂલં તથા સૂક્ષ્મં રૂપં ભગવતો યતિઃ ।
સ્થૂલે નિર્જિતમાત્માનં શનૈઃ સૂક્ષ્મં ધિયા નયેદિતિ ॥ ૩૯ ॥

ભૂદ્વીપવર્ષસરિદદ્રિનભઃસમુદ્ર-
પાતાલદિઙ્નરકભાગણલોકસંસ્થા ।
ગીતા મયા તવ નૃપાદ્ભુતમીશ્વરસ્ય
સ્થૂલં વપુઃ સકલજીવનિકાયધામ ॥ ૪૦ ॥