ശ്രീമദ്ഭാഗവതമ് ൫.൨൬

രാജോവാച
മഹര്ഷ ഏതദ്വൈചിത്ര്യം ലോകസ്യ കഥമിതി ॥ ൧ ॥

ഋഷിരുവാച
ത്രിഗുണത്വാത്കര്തുഃ ശ്രദ്ധയാ കര്മഗതയഃ പൃഥഗ്വിധാഃ സര്വാ ഏവ സര്വസ്യ താരതമ്യേന ഭവന്തി ॥ ൨ ॥

അഥേദാനീം പ്രതിഷിദ്ധലക്ഷണസ്യാധര്മസ്യ തഥൈവ കര്തുഃ ശ്രദ്ധായാ വൈസാദൃശ്യാത്കര്മഫലം വിസദൃശം ഭവതി യാ ഹ്യനാദ്യവിദ്യയാ കൃതകാമാനാം തത്പരിണാമലക്ഷണാഃ സൃതയഃ സഹസ്രശഃ പ്രവൃത്താസ്താസാം പ്രാചുര്യേണാനുവര്ണയിഷ്യാമഃ ॥ ൩ ॥

രാജോവാച
നരകാ നാമ ഭഗവന്കിം ദേശവിശേഷാ അഥവാ ബഹിസ്ത്രിലോക്യാ ആഹോസ്വിദന്തരാല ഇതി ॥ ൪ ॥

ഋഷിരുവാച
അന്തരാല ഏവ ത്രിജഗത്യാസ്തു ദിശി ദക്ഷിണസ്യാമധസ്താദ്ഭൂമേരുപരിഷ്ടാച്ച ജലാദ്യസ്യാമഗ്നിഷ്വാത്താദയഃ പിതൃഗണാ ദിശി സ്വാനാം ഗോത്രാണാം പരമേണ സമാധിനാ സത്യാ ഏവാശിഷ ആശാസാനാ നിവസന്തി ॥ ൫ ॥

യത്ര ഹ വാവ ഭഗവാന് പിതൃരാജോ വൈവസ്വതഃ സ്വവിഷയം പ്രാപിതേഷു സ്വപുരുഷൈര്ജന്തുഷു സമ്പരേതേഷു യഥാകര്മാവദ്യം ദോഷമേവാനുല്ലങ്ഘിതഭഗവച്ഛാസനഃ സഗണോ ദമം ധാരയതി ॥ ൬ ॥

തത്ര ഹൈകേ നരകാനേകവിംശതിം ഗണയന്തി അഥ താംസ്തേ രാജന്നാമരൂപലക്ഷണതോഽനുക്രമിഷ്യാമസ്താമിസ്രോഽന്ധതാമിസ്രോ രൌരവോ മഹാരൌരവഃ കുമ്ഭീപാകഃ കാലസൂത്രമസിപത്രവനം സൂകരമുഖമന്ധകൂപഃ കൃമിഭോജനഃ സന്ദംശസ്തപ്തസൂര്മിര്വജ്രകണ്ടകശാല്മലീ വൈതരണീ പൂയോദഃ പ്രാണരോധോ വിശസനം ലാലാഭക്ഷഃ സാരമേയാദനമവീചിരയഃപാനമിതി । കിഞ്ച ക്ഷാരകര്ദമോ രക്ഷോഗണഭോജനഃ ശൂലപ്രോതോ ദന്ദശൂകോഽവടനിരോധനഃ പര്യാവര്തനഃ സൂചീമുഖമിത്യഷ്ടാവിംശതിര്നരകാ വിവിധയാതനാഭൂമയഃ ॥ ൭ ॥

തത്ര യസ്തു പരവിത്താപത്യകലത്രാണ്യപഹരതി സ ഹി കാലപാശബദ്ധോ യമപുരുഷൈരതിഭയാനകൈസ്താമിസ്രേ നരകേ ബലാന്നിപാത്യതേ അനശനാനുദപാനദണ്ഡതാഡനസന്തര്ജനാദിഭിര്യാതനാഭിര്യാത്യമാനോ ജന്തുര്യത്ര കശ്മലമാസാദിത ഏകദൈവ മൂര്ച്ഛാമുപയാതി താമിസ്രപ്രായേ ॥ ൮ ॥

ഏവമേവാന്ധതാമിസ്രേ യസ്തു വഞ്ചയിത്വാ പുരുഷം ദാരാദീനുപയുങ്ക്തേ യത്ര ശരീരീ നിപാത്യമാനോ യാതനാസ്ഥോ വേദനയാ നഷ്ടമതിര്നഷ്ടദൃഷ്ടിശ്ച ഭവതി യഥാ വനസ്പതിര്വൃശ്ച്യമാനമൂലസ്തസ്മാദന്ധതാമിസ്രം തമുപദിശന്തി ॥ ൯ ॥

യസ്ത്വിഹ വാ ഏതദഹമിതി മമേദമിതി ഭൂതദ്രോഹേണ കേവലം സ്വകുടുമ്ബമേവാനുദിനം പ്രപുഷ്ണാതി സ തദിഹ വിഹായ സ്വയമേവ തദശുഭേന രൌരവേ നിപതതി ॥ ൧൦ ॥

യേ ത്വിഹ യഥൈവാമുനാ വിഹിംസിതാ ജന്തവഃ പരത്ര യമയാതനാമുപഗതം ത ഏവ രുരവോ ഭൂത്വാ തഥാ തമേവ വിഹിംസന്തി തസ്മാദ്രൌരവമിത്യാഹൂ രുരുരിതി സര്പാദതിക്രൂരസത്ത്വസ്യാപദേശഃ ॥ ൧൧ ॥

ഏവമേവ മഹാരൌരവോ യത്ര നിപതിതം പുരുഷം ക്രവ്യാദാ നാമ രുരവസ്തം ക്രവ്യേണ ഘാതയന്തി യഃ കേവലം ദേഹമ്ഭരഃ ॥ ൧൨ ॥

യസ്ത്വിഹ വാ ഉഗ്രഃ പശൂന് പക്ഷിണോ വാ പ്രാണത ഉപരന്ധയതി തമപകരുണം പുരുഷാദൈരപി വിഗര്ഹിതമമുത്ര യമാനുചരാഃ കുമ്ഭീപാകേ തപ്തതൈലേ ഉപരന്ധയന്തി ॥ ൧൩ ॥

യസ്ത്വിഹ ബ്രഹ്മധ്രുക സ കാലസൂത്രസംജ്ഞകേ നരകേ അയുതയോജനപരിമണ്ഡലേ താമ്രമയേ തപ്തഖലേ ഉപര്യധസ്താദഗ്ന്യര്കാഭ്യാമതിതപ്യമാനേഽഭിനിവേശിതഃ ക്ഷുത്പിപാസാഭ്യാം ച ദഹ്യമാനാന്തര്ബഹിഃശരീര ആസ്തേ ശേതേ ചേഷ്ടതേഽവതിഷ്ഠതി പരിധാവതി ച യാവന്തി പശുരോമാണി താവദ്വര്ഷസഹസ്രാണി ॥ ൧൪ ॥

യസ്ത്വിഹ വൈ നിജവേദപഥാദനാപദ്യപഗതഃ പാഖണ്ഡം ചോപഗതസ്തമസിപത്രവനം പ്രവേശ്യ കശയാ പ്രഹരന്തി തത്ര ഹാസാവിതസ്തതോ ധാവമാന ഉഭയതോധാരൈസ്താലവനാസിപത്രൈശ്ഛിദ്യമാനസര്വാങ്ഗോ ഹാ ഹതോഽസ്മീതി പരമയാ വേദനയാ മൂര്ച്ഛിതഃ പദേ പദേ നിപതതി സ്വധര്മഹാ പാഖണ്ഡാനുഗതം ഫലം ഭുങ്ക്തേ ॥ ൧൫ ॥

യസ്ത്വിഹ വൈ രാജാ രാജപുരുഷോ വാ അദണ്ഡ്യേ ദണ്ഡം പ്രണയതി ബ്രാഹ്മണേ വാ ശരീരദണ്ഡം സ പാപീയാന്നരകേഽമുത്ര സൂകരമുഖേ നിപതതി തത്രാതിബലൈര്വിനിഷ്പിഷ്യമാണാവയവോ യഥൈവേഹേക്ഷുഖണ്ഡ ആര്തസ്വരേണ സ്വനയന് ക്വചിന്മൂര്ച്ഛിതഃ കശ്മലമുപഗതോ യഥൈവേഹാദൃഷ്ടദോഷാ ഉപരുദ്ധാഃ ॥ ൧൬ ॥

യസ്ത്വിഹ വൈ ഭൂതാനാമീശ്വരോപകല്പിതവൃത്തീനാമവിവിക്തപരവ്യഥാനാം സ്വയം പുരുഷോപകല്പിതവൃത്തിര്വിവിക്തപരവ്യഥോ വ്യഥാമാചരതി സ പരത്രാന്ധകൂപേ തദഭിദ്രോഹേണ നിപതതി തത്ര ഹാസൌ തൈര്ജന്തുഭിഃ പശുമൃഗപക്ഷിസരീസൃപൈര്മശകയൂകാമത്കുണമക്ഷികാദിഭിര്യേ കേ ചാഭിദ്രുഗ്ധാസ്തൈഃ സര്വതോഽഭിദ്രുഹ്യമാണസ്തമസി വിഹതനിദ്രാനിര്വൃതിരലബ്ധാവസ്ഥാനഃ പരിക്രാമതി യഥാ കുശരീരേ ജീവഃ ॥ ൧൭ ॥

യസ്ത്വിഹ വാ അസംവിഭജ്യാശ്നാതി യത്കിഞ്ചനോപനതമനിര്മിതപഞ്ചയജ്ഞോ വായസസംസ്തുതഃ സ പരത്ര കൃമിഭോജനേ നരകാധമേ നിപതതി തത്ര ശതസഹസ്രയോജനേ കൃമികുണ്ഡേ കൃമിഭൂതഃ സ്വയം കൃമിഭിരേവ ഭക്ഷ്യമാണഃ കൃമിഭോജനോ യാവത്തദപ്രത്താപ്രഹൂതാദോഽനിര്വേശമാത്മാനം യാതയതേ ॥ ൧൮ ॥

യസ്ത്വിഹ വൈ സ്തേയേന ബലാദ്വാ ഹിരണ്യരത്നാദീനി ബ്രാഹ്മണസ്യ വാപഹരത്യന്യസ്യ വാനാപദി പുരുഷസ്തമമുത്ര രാജന് യമപുരുഷാ അയസ്മയൈരഗ്നിപിണ്ഡൈഃ സന്ദംശൈസ്ത്വചി നിഷ്കുഷന്തി ॥ ൧൯ ॥

യസ്ത്വിഹ വാ അഗമ്യാം സ്ത്രിയമഗമ്യം വാ പുരുഷം യോഷിദഭിഗച്ഛതി താവമുത്ര കശയാ താഡയന്തസ്തിഗ്മയാ സൂര്മ്യാ ലോഹമയ്യാ പുരുഷമാലിങ്ഗയന്തി സ്ത്രിയം ച പുരുഷരൂപയാ സൂര്മ്യാ ॥ ൨൦ ॥

യസ്ത്വിഹ വൈ സര്വാഭിഗമസ്തമമുത്ര നിരയേ വര്തമാനം വജ്രകണ്ടകശാല്മലീമാരോപ്യ നിഷ്കര്ഷന്തി ॥ ൨൧ ॥

യേ ത്വിഹ വൈ രാജന്യാ രാജപുരുഷാ വാ അപാഖണ്ഡാ ധര്മസേതൂന് ഭിന്ദന്തി തേ സമ്പരേത്യ വൈതരണ്യാം നിപതന്തി ഭിന്നമര്യാദാസ്തസ്യാം നിരയപരിഖാഭൂതായാം നദ്യാം യാദോഗണൈരിതസ്തതോ ഭക്ഷ്യമാണാ ആത്മനാ ന വിയുജ്യമാനാശ്ചാസുഭിരുഹ്യമാനാഃ സ്വാഘേന കര്മപാകമനുസ്മരന്തോ വിണ്മൂത്രപൂയശോണിതകേശനഖാസ്ഥിമേദോമാംസവസാവാഹിന്യാമുപതപ്യന്തേ ॥ ൨൨ ॥

യേ ത്വിഹ വൈ വൃഷലീപതയോ നഷ്ടശൌചാചാരനിയമാസ്ത്യക്തലജ്ജാഃ പശുചര്യാം ചരന്തി തേ ചാപി പ്രേത്യ പൂയവിണ്മൂത്രശ്ലേഷ്മമലാപൂര്ണാര്ണവേ നിപതന്തി തദേവാതിബീഭത്സിതമശ്നന്തി ॥ ൨൩ ॥

യേ ത്വിഹ വൈ ശ്വഗര്ദഭപതയോ ബ്രാഹ്മണാദയോ മൃഗയാവിഹാരാ അതീര്ഥേ ച മൃഗാന്നിഘ്നന്തി താനപി സമ്പരേതാഁല്ലക്ഷ്യഭൂതാന് യമപുരുഷാ ഇഷുഭിര്വിധ്യന്തി ॥ ൨൪ ॥

യേ ത്വിഹ വൈ ദാമ്ഭികാ ദമ്ഭയജ്ഞേഷു പശൂന് വിശസന്തി താനമുഷ്മിഁല്ലോകേ വൈശസേ നരകേ പതിതാന്നിരയപതയോ യാതയിത്വാ വിശസന്തി ॥ ൨൫ ॥

യസ്ത്വിഹ വൈ സവര്ണാം ഭാര്യാം ദ്വിജോ രേതഃ പായയതി കാമമോഹിതസ്തം പാപകൃതമമുത്ര രേതഃകുല്യായാം പാതയിത്വാ രേതഃ സമ്പായയന്തി ॥ ൨൬ ॥

യേ ത്വിഹ വൈ ദസ്യവോഽഗ്നിദാ ഗരദാ ഗ്രാമാന് സാര്ഥാന് വാ വിലുമ്പന്തി രാജാനോ രാജഭടാ വാ താംശ്ചാപി ഹി പരേത്യ യമദൂതാ വജ്രദംഷ്ട്രാഃ ശ്വാനഃ സപ്തശതാനി വിംശതിശ്ച സരഭസം ഖാദന്തി ॥ ൨൭ ॥

യസ്ത്വിഹ വാ അനൃതം വദതി സാക്ഷ്യേ ദ്രവ്യവിനിമയേ ദാനേ വാ കഥഞ്ചിത്സ വൈ പ്രേത്യ നരകേഽവീചിമത്യധഃശിരാ നിരവകാശേ യോജനശതോച്ഛ്രായാദ് ഗിരിമൂര്ധ്നഃ സമ്പാത്യതേ യത്ര ജലമിവ സ്ഥലമശ്മപൃഷ്ഠമവഭാസതേ തദവീചിമത്തിലശോ വിശീര്യമാണശരീരോ ന മ്രിയമാണഃ പുനരാരോപിതോ നിപതതി ॥ ൨൮ ॥

യസ്ത്വിഹ വൈ വിപ്രോ രാജന്യോ വൈശ്യോ വാ സോമപീഥസ്തത്കലത്രം വാ സുരാം വ്രതസ്ഥോഽപി വാ പിബതി പ്രമാദതസ്തേഷാം നിരയം നീതാനാമുരസി പദാഽഽക്രമ്യാസ്യേ വഹ്നിനാ ദ്രവമാണം കാര്ഷ്ണായസം നിഷിഞ്ചന്തി ॥ ൨൯ ॥

അഥ ച യസ്ത്വിഹ വാ ആത്മസമ്ഭാവനേന സ്വയമധമോ ജന്മതപോവിദ്യാചാരവര്ണാശ്രമവതോ വരീയസോ ന ബഹു മന്യേത സ മൃതക ഏവ മൃത്വാ ക്ഷാരകര്ദമേ നിരയേഽവാക്ശിരാ നിപാതിതോ ദുരന്താ യാതനാ ഹ്യശ്നുതേ ॥ ൩൦ ॥

യേ ത്വിഹ വൈ പുരുഷാഃ പുരുഷമേധേന യജന്തേ യാശ്ച സ്ത്രിയോ നൃപശൂന്ഖാദന്തി താംശ്ച തേ പശവ ഇവ നിഹതാ യമസദനേ യാതയന്തോ രക്ഷോഗണാഃ സൌനികാ ഇവ സ്വധിതിനാവദായാസൃക്പിബന്തി നൃത്യന്തി ച ഗായന്തി ച ഹൃഷ്യമാണാ യഥേഹ പുരുഷാദാഃ ॥ ൩൧ ॥

യേ ത്വിഹ വാ അനാഗസോഽരണ്യേ ഗ്രാമേ വാ വൈശ്രമ്ഭകൈരുപസൃതാനുപവിശ്രമ്ഭയ്യ ജിജീവിഷൂന് ശൂലസൂത്രാദിഷൂപപ്രോതാന്ക്രീഡനകതയാ യാതയന്തി തേഽപി ച പ്രേത്യ യമയാതനാസു ശൂലാദിഷു പ്രോതാത്മാനഃ ക്ഷുത്തൃഡ്ഭ്യാം ചാഭിഹതാഃ കങ്കവടാദിഭിശ്ചേതസ്തതസ്തിഗ്മതുണ്ഡൈരാഹന്യമാനാ ആത്മശമലം സ്മരന്തി ॥ ൩൨ ॥

യേ ത്വിഹ വൈ ഭൂതാന്യുദ്വേജയന്തി നരാ ഉല്ബണസ്വഭാവാ യഥാ ദന്ദശൂകാസ്തേഽപി പ്രേത്യ നരകേ ദന്ദശൂകാഖ്യേ നിപതന്തി യത്ര നൃപ ദന്ദശൂകാഃ പഞ്ചമുഖാഃ സപ്തമുഖാ ഉപസൃത്യ ഗ്രസന്തി യഥാ ബിലേശയാന് ॥ ൩൩ ॥

യേ ത്വിഹ വാ അന്ധാവടകുസൂലഗുഹാദിഷു ഭൂതാനി നിരുന്ധന്തി തഥാമുത്ര തേഷ്വേവോപവേശ്യ സഗരേണ വഹ്നിനാ ധൂമേന നിരുന്ധന്തി ॥ ൩൪ ॥

യസ്ത്വിഹ വാ അതിഥീനഭ്യാഗതാന് വാ ഗൃഹപതിരസകൃദുപഗതമന്യുര്ദിധക്ഷുരിവ പാപേന ചക്ഷുഷാ നിരീക്ഷതേ തസ്യ ചാപി നിരയേ പാപദൃഷ്ടേരക്ഷിണീ വജ്രതുണ്ഡാ ഗൃധ്രാഃ കങ്കകാകവടാദയഃ പ്രസഹ്യോരു- ബലാദുത്പാടയന്തി ॥ ൩൫ ॥

യസ്ത്വിഹ വാ ആഢ്യാഭിമതിരഹങ്കൃതിസ്തിര്യക്പ്രേക്ഷണഃ സര്വതോഽഭിവിശങ്കീ അര്ഥവ്യയനാശചിന്തയാ പരിശുഷ്യമാണഹൃദയവദനോ നിര്വൃതിമനവഗതോ ഗ്രഹ ഇവാര്ഥമഭിരക്ഷതി സ ചാപി പ്രേത്യ തദുത്പാദനോത്കര്ഷണസംരക്ഷണശമലഗ്രഹഃ സൂചീമുഖേ നരകേ നിപതതി യത്ര ഹ വിത്തഗ്രഹം പാപപുരുഷം ധര്മരാജപുരുഷാ വായകാ ഇവ സര്വതോഽങ്ഗേഷു സൂത്രൈഃ പരിവയന്തി ॥ ൩൬ ॥

ഏവംവിധാ നരകാ യമാലയേ സന്തി ശതശഃ സഹസ്രശസ്തേഷു സര്വേഷു ച സര്വ ഏവാധര്മവര്തിനോ യേ കേചിദിഹോദിതാ അനുദിതാശ്ചാവനിപതേ പര്യായേണ വിശന്തി തഥൈവ ധര്മാനുവര്തിന ഇതരത്ര ഇഹ തു പുനര്ഭവേ ത ഉഭയശേഷാഭ്യാം നിവിശന്തി ॥ ൩൭ ॥

നിവൃത്തിലക്ഷണമാര്ഗ ആദാവേവ വ്യാഖ്യാതഃ । ഏതാവാനേവാണ്ഡകോശോ യശ്ചതുര്ദശധാ പുരാണേഷു വികല്പിത ഉപഗീയതേ യത്തദ്ഭഗവതോ നാരായണസ്യ സാക്ഷാന്മഹാപുരുഷസ്യ സ്ഥവിഷ്ഠം രൂപമാത്മമായാഗുണമയമനുവര്ണിതമാദൃതഃ പഠതി ശൃണോതി ശ്രാവയതി സ ഉപഗേയം ഭഗവതഃ പരമാത്മനോഽഗ്രാഹ്യമപി ശ്രദ്ധാഭക്തിവിശുദ്ധബുദ്ധിര്വേദ ॥ ൩൮ ॥

ശ്രുത്വാ സ്ഥൂലം തഥാ സൂക്ഷ്മം രൂപം ഭഗവതോ യതിഃ ।
സ്ഥൂലേ നിര്ജിതമാത്മാനം ശനൈഃ സൂക്ഷ്മം ധിയാ നയേദിതി ॥ ൩൯ ॥

ഭൂദ്വീപവര്ഷസരിദദ്രിനഭഃസമുദ്ര-
പാതാലദിങ്നരകഭാഗണലോകസംസ്ഥാ ।
ഗീതാ മയാ തവ നൃപാദ്ഭുതമീശ്വരസ്യ
സ്ഥൂലം വപുഃ സകലജീവനികായധാമ ॥ ൪൦ ॥