શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૬.૧૪

શ્રીપરીક્ષિદુવાચ
રજસ્તમઃસ્વભાવસ્ય બ્રહ્મન્ વૃત્રસ્ય પાપ્મનઃ ।
નારાયણે ભગવતિ કથમાસીદ્ દૃઢા મતિઃ ॥ ૧ ॥

દેવાનાં શુદ્ધસત્ત્વાનામૃષીણાં ચામલાત્મનામ્ ।
ભક્તિર્મુકુન્દચરણે ન પ્રાયેણોપજાયતે ॥ ૨ ॥

રજોભિઃ સમસઙ્ખ્યાતાઃ પાર્થિવૈરિહ જન્તવઃ ।
તેષાં યે કેચનેહન્તે શ્રેયો વૈ મનુજાદયઃ ॥ ૩ ॥

પ્રાયો મુમુક્ષવસ્તેષાં કેચનૈવ દ્વિજોત્તમ ।
મુમુક્ષૂણાં સહસ્રેષુ કશ્ચિન્મુચ્યેત સિધ્યતિ ॥ ૪ ॥

મુક્તાનામપિ સિદ્ધાનાં નારાયણપરાયણઃ ।
સુદુર્લભઃ પ્રશાન્તાત્મા કોટિષ્વપિ મહામુને ॥ ૫ ॥

વૃત્રસ્તુ સ કથં પાપઃ સર્વલોકોપતાપનઃ ।
ઇત્થં દૃઢમતિઃ કૃષ્ણ આસીત્સઙ્ગ્રામ ઉલ્બણે ॥ ૬ ॥

અત્ર નઃ સંશયો ભૂયાઞ્છ્રોતું કૌતૂહલં પ્રભો ।
યઃ પૌરુષેણ સમરે સહસ્રાક્ષમતોષયત્ ॥ ૭ ॥

શ્રીસૂત ઉવાચ
પરીક્ષિતોઽથ સમ્પ્રશ્નં ભગવાન્ બાદરાયણિઃ ।
નિશમ્ય શ્રદ્દધાનસ્ય પ્રતિનન્દ્ય વચોઽબ્રવીત્ ॥ ૮ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્નિતિહાસમિમં યથા ।
શ્રુતં દ્વૈપાયનમુખાન્નારદાદ્દેવલાદપિ ॥ ૯ ॥

આસીદ્રાજા સાર્વભૌમઃ શૂરસેનેષુ વૈ નૃપ ।
ચિત્રકેતુરિતિ ખ્યાતો યસ્યાસીત્કામધુઙ્મહી ॥ ૧૦ ॥

તસ્ય ભાર્યાસહસ્રાણાં સહસ્રાણિ દશાભવન્ ।
સાન્તાનિકશ્ચાપિ નૃપો ન લેભે તાસુ સન્તતિમ્ ॥ ૧૧ ॥

રૂપૌદાર્યવયોજન્મવિદ્યૈશ્વર્યશ્રિયાદિભિઃ ।
સમ્પન્નસ્ય ગુણૈઃ સર્વૈશ્ચિન્તા બન્ધ્યાપતેરભૂત્ ॥ ૧૨ ॥

ન તસ્ય સમ્પદઃ સર્વા મહિષ્યો વામલોચનાઃ ।
સાર્વભૌમસ્ય ભૂશ્ચેયમભવન્પ્રીતિહેતવઃ ॥ ૧૩ ॥

તસ્યૈકદા તુ ભવનમઙ્ગિરા ભગવાનૃષિઃ ।
લોકાનનુચરન્નેતાનુપાગચ્છદ્યદૃચ્છયા ॥ ૧૪ ॥

તં પૂજયિત્વા વિધિવત્પ્રત્યુત્થાનાર્હણાદિભિઃ ।
કૃતાતિથ્યમુપાસીદત્સુખાસીનં સમાહિતઃ ॥ ૧૫ ॥

મહર્ષિસ્તમુપાસીનં પ્રશ્રયાવનતં ક્ષિતૌ ।
પ્રતિપૂજ્ય મહારાજ સમાભાષ્યેદમબ્રવીત્ ॥ ૧૬ ॥

અઙ્ગિરા ઉવાચ
અપિ તેઽનામયં સ્વસ્તિ પ્રકૃતીનાં તથાત્મનઃ ।
યથા પ્રકૃતિભિર્ગુપ્તઃ પુમાન્ રાજા ચ સપ્તભિઃ ॥ ૧૭ ॥

આત્માનં પ્રકૃતિષ્વદ્ધા નિધાય શ્રેય આપ્નુયાત્ ।
રાજ્ઞા તથા પ્રકૃતયો નરદેવાહિતાધયઃ ॥ ૧૮ ॥

અપિ દારાઃ પ્રજામાત્યા ભૃત્યાઃ શ્રેણ્યોઽથ મન્ત્રિણઃ ।
પૌરા જાનપદા ભૂપા આત્મજા વશવર્તિનઃ ॥ ૧૯ ॥

યસ્યાત્માનુવશશ્ચેત્સ્યાત્સર્વે તદ્વશગા ઇમે ।
લોકાઃ સપાલા યચ્છન્તિ સર્વે બલિમતન્દ્રિતાઃ ॥ ૨૦ ॥

આત્મનઃ પ્રીયતે નાત્મા પરતઃ સ્વત એવ વા ।
લક્ષયેઽલબ્ધકામં ત્વાં ચિન્તયા શબલં મુખમ્ ॥ ૨૧ ॥

એવં વિકલ્પિતો રાજન્ વિદુષા મુનિનાપિ સઃ ।
પ્રશ્રયાવનતોઽભ્યાહ પ્રજાકામસ્તતો મુનિમ્ ॥ ૨૨ ॥

ચિત્રકેતુરુવાચ
ભગવન્ કિં ન વિદિતં તપોજ્ઞાનસમાધિભિઃ ।
યોગિનાં ધ્વસ્તપાપાનાં બહિરન્તઃ શરીરિષુ ॥ ૨૩ ॥

તથાપિ પૃચ્છતો બ્રૂયાં બ્રહ્મન્નાત્મનિ ચિન્તિતમ્ ।
ભવતો વિદુષશ્ચાપિ ચોદિતસ્ત્વદનુજ્ઞયા ॥ ૨૪ ॥

લોકપાલૈરપિ પ્રાર્થ્યાઃ સામ્રાજ્યૈશ્વર્યસમ્પદઃ ।
ન નન્દયન્ત્યપ્રજં માં ક્ષુત્તૃટ્કામમિવાપરે ॥ ૨૫ ॥

તતઃ પાહિ મહાભાગ પૂર્વૈઃ સહ ગતં તમઃ ।
યથા તરેમ દુષ્પારં પ્રજયા તદ્વિધેહિ નઃ ॥ ૨૬ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્યર્થિતઃ સ ભગવાન્ કૃપાલુર્બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
શ્રપયિત્વા ચરું ત્વાષ્ટ્રં ત્વષ્ટારમયજદ્વિભુઃ ॥ ૨૭ ॥

જ્યેષ્ઠા શ્રેષ્ઠા ચ યા રાજ્ઞો મહિષીણાં ચ
ભારત ।
નામ્ના કૃતદ્યુતિસ્તસ્યૈ યજ્ઞોચ્છિષ્ટમદાદ્ દ્વિજઃ ॥ ૨૮ ॥

અથાહ નૃપતિં રાજન્ ભવિતૈકસ્તવાત્મજઃ ।
હર્ષશોકપ્રદસ્તુભ્યમિતિ
બ્રહ્મસુતો યયૌ ॥ ૨૯ ॥

સાપિ તત્પ્રાશનાદેવ ચિત્રકેતોરધારયત્ ।
ગર્ભં કૃતદ્યુતિર્દેવી કૃત્તિકાગ્નેરિવાત્મજમ્ ॥ ૩૦ ॥

તસ્યા અનુદિનં ગર્ભઃ શુક્લપક્ષ ઇવોડુપઃ ।
વવૃધે શૂરસેનેશતેજસા શનકૈર્નૃપ ॥ ૩૧ ॥

અથ કાલ ઉપાવૃત્તે કુમારઃ સમજાયત ।
જનયન્ શૂરસેનાનાં શૃણ્વતાં પરમાં મુદમ્ ॥ ૩૨ ॥

હૃષ્ટો રાજા કુમારસ્ય સ્નાતઃ શુચિરલઙ્કૃતઃ ।
વાચયિત્વાશિષો વિપ્રૈઃ કારયામાસ જાતકમ્ ॥ ૩૩ ॥

તેભ્યો હિરણ્યં રજતં વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ ।
ગ્રામાન્ હયાન્ ગજાન્ પ્રાદાદ્ ધેનૂનામર્બુદાનિ ષટ્ ॥ ૩૪ ॥

વવર્ષ કામાનન્યેષાં પર્જન્ય ઇવ દેહિનામ્ ।
ધન્યં યશસ્યમાયુષ્યં કુમારસ્ય મહામનાઃ ॥ ૩૫ ॥

કૃચ્છ્રલબ્ધેઽથ રાજર્ષેસ્તનયેઽનુદિનં પિતુઃ ।
યથા નિઃસ્વસ્ય કૃચ્છ્રાપ્તે ધને સ્નેહોઽન્વવર્ધત ॥ ૩૬ ॥

માતુસ્ત્વતિતરાં પુત્રે સ્નેહો મોહસમુદ્ભવઃ ।
કૃતદ્યુતેઃ સપત્નીનાં પ્રજાકામજ્વરોઽભવત્ ॥ ૩૭ ॥

ચિત્રકેતોરતિપ્રીતિર્યથા દારે પ્રજાવતિ ।
ન તથાન્યેષુ સઞ્જજ્ઞે બાલં લાલયતોઽન્વહમ્ ॥ ૩૮ ॥

તાઃ પર્યતપ્યન્નાત્માનં ગર્હયન્ત્યોઽભ્યસૂયયા ।
આનપત્યેન દુઃખેન રાજ્ઞશ્ચાનાદરેણ ચ ॥ ૩૯ ॥

ધિગપ્રજાં સ્ત્રિયં પાપાં પત્યુશ્ચાગૃહસમ્મતામ્ ।
સુપ્રજાભિઃ સપત્નીભિર્દાસીમિવ તિરસ્કૃતામ્ ॥ ૪૦ ॥

દાસીનાં કો નુ સન્તાપઃ સ્વામિનઃ પરિચર્યયા ।
અભીક્ષ્ણં લબ્ધમાનાનાં દાસ્યા દાસીવ દુર્ભગાઃ ॥ ૪૧ ॥

એવં સન્દહ્યમાનાનાં સપત્ન્યાઃ પુત્રસમ્પદા ।
રાજ્ઞોઽસમ્મતવૃત્તીનાં વિદ્વેષો બલવાનભૂત્ ॥ ૪૨ ॥

વિદ્વેષનષ્ટમતયઃ સ્ત્રિયો દારુણચેતસઃ ।
ગરં દદુઃ કુમારાય દુર્મર્ષા નૃપતિં પ્રતિ ॥ ૪૩ ॥

કૃતદ્યુતિરજાનન્તી સપત્નીનામઘં મહત્ ।
સુપ્ત એવેતિ સઞ્ચિન્ત્ય નિરીક્ષ્ય વ્યચરદ્ગૃહે ॥ ૪૪ ॥

શયાનં સુચિરં બાલમુપધાર્ય મનીષિણી ।
પુત્રમાનય મે ભદ્રે ઇતિ ધાત્રીમચોદયત્ ॥ ૪૫ ॥

સા શયાનમુપવ્રજ્ય દૃષ્ટ્વા ચોત્તારલોચનમ્ ।
પ્રાણેન્દ્રિયાત્મભિસ્ત્યક્તં હતાસ્મીત્યપતદ્ભુવિ ॥ ૪૬ ॥

તસ્યાસ્તદાકર્ણ્ય ભૃશાતુરં સ્વરં
ઘ્નન્ત્યાઃ કરાભ્યામુર ઉચ્ચકૈરપિ ।
પ્રવિશ્ય રાજ્ઞી ત્વરયાત્મજાન્તિકં
દદર્શ બાલં સહસા મૃતં સુતમ્ ॥ ૪૭ ॥

પપાત ભૂમૌ પરિવૃદ્ધયા શુચા
મુમોહ વિભ્રષ્ટશિરોરુહામ્બરા ॥ ૪૮ ॥

તતો નૃપાન્તઃ પુરવર્તિનો જના
નરાશ્ચ નાર્યશ્ચ નિશમ્ય રોદનમ્ ।
આગત્ય તુલ્યવ્યસનાઃ સુદુઃખિતા-
સ્તાશ્ચ વ્યલીકં રુરુદુઃ કૃતાગસઃ ॥ ૪૯ ॥

શ્રુત્વા મૃતં પુત્રમલક્ષિતાન્તકં
વિનષ્ટદૃષ્ટિઃ પ્રપતન્ સ્ખલન્ પથિ ।
સ્નેહાનુબન્ધૈધિતયા શુચા ભૃશં
વિમૂર્ચ્છિતોઽનુપ્રકૃતિર્દ્વિજૈર્વૃતઃ ॥ ૫૦ ॥

પપાત બાલસ્ય સ પાદમૂલે
મૃતસ્ય વિસ્રસ્તશિરોરુહામ્બરઃ ।
દીર્ઘં શ્વસન્ બાષ્પકલોપરોધતો
નિરુદ્ધકણ્ઠો ન શશાક ભાષિતુમ્ ॥ ૫૧ ॥

પતિં નિરીક્ષ્યોરુશુચાર્પિતં તદા
મૃતં ચ બાલં સુતમેકસન્તતિમ્ ।
જનસ્ય રાજ્ઞી પ્રકૃતેશ્ચ હૃદ્રુજં
સતી દધાના વિલલાપ ચિત્રધા ॥ ૫૨ ॥

સ્તનદ્વયં કુઙ્કુમપઙ્કમણ્ડિતં
નિષિઞ્ચતી સાઞ્જનબાષ્પબિન્દુભિઃ ।
વિકીર્ય કેશાન્ વિગલત્સ્રજઃ સુતં
શુશોચ ચિત્રં કુરરીવ સુસ્વરમ્ ॥ ૫૩ ॥

અહો વિધાતસ્ત્વમતીવ બાલિશો
યસ્ત્વાત્મસૃષ્ટ્યપ્રતિરૂપમીહસે ।
પરે નુ જીવત્યપરસ્ય યા મૃતિ-
ર્વિપર્યયશ્ચેત્ત્વમસિ ધ્રુવઃ પરઃ ॥ ૫૪ ॥

ન હિ ક્રમશ્ચેદિહ મૃત્યુજન્મનોઃ
શરીરિણામસ્તુ તદાત્મકર્મભિઃ ।
યઃ સ્નેહપાશો નિજસર્ગવૃદ્ધયે
સ્વયં કૃતસ્તે તમિમં વિવૃશ્ચસિ ॥ ૫૫ ॥

ત્વં તાત નાર્હસિ ચ માં કૃપણામનાથાં
ત્યક્તું વિચક્ષ્વ પિતરં તવ શોકતપ્તમ્ ।
અઞ્જસ્તરેમ ભવતાપ્રજદુસ્તરં યદ્
ધ્વાન્તં ન યાહ્યકરુણેન યમેન દૂરમ્ ॥ ૫૬ ॥

ઉત્તિષ્ઠ તાત ત ઇમે શિશવો વયસ્યા-
સ્ત્વામાહ્વયન્તિ નૃપનન્દન સંવિહર્તુમ્ ।
સુપ્તશ્ચિરં હ્યશનયા ચ ભવાન્ પરીતો
ભુઙ્ક્ષ્વ સ્તનં પિબ શુચો હર નઃ સ્વકાનામ્ ॥ ૫૭ ॥

નાહં તનૂજ દદૃશે હતમઙ્ગલા તે
મુગ્ધસ્મિતં મુદિતવીક્ષણમાનનાબ્જમ્ ।
કિં વા ગતોઽસ્યપુનરન્વયમન્યલોકં
નીતોઽઘૃણેન ન શૃણોમિ કલા ગિરસ્તે ॥ ૫૮ ॥

શ્રીશુક ઉવાચ
વિલપન્ત્યા મૃતં પુત્રમિતિ ચિત્રવિલાપનૈઃ ।
ચિત્રકેતુર્ભૃશં તપ્તો મુક્તકણ્ઠો રુરોદ હ ॥ ૫૯ ॥

તયોર્વિલપતોઃ સર્વે દમ્પત્યોસ્તદનુવ્રતાઃ ।
રુરુદુઃ સ્મ નરા નાર્યઃ સર્વમાસીદચેતનમ્ ॥ ૬૦ ॥

એવં કશ્મલમાપન્નં નષ્ટસંજ્ઞમનાયકમ્ ।
જ્ઞાત્વાઙ્ગિરા નામ ઋષિરાજગામ સનારદઃ ॥ ૬૧ ॥