ശ്രീമദ്ഭാഗവതമ് ൬.൧൪

ശ്രീപരീക്ഷിദുവാച
രജസ്തമഃസ്വഭാവസ്യ ബ്രഹ്മന് വൃത്രസ്യ പാപ്മനഃ ।
നാരായണേ ഭഗവതി കഥമാസീദ് ദൃഢാ മതിഃ ॥ ൧ ॥

ദേവാനാം ശുദ്ധസത്ത്വാനാമൃഷീണാം ചാമലാത്മനാമ് ।
ഭക്തിര്മുകുന്ദചരണേ ന പ്രായേണോപജായതേ ॥ ൨ ॥

രജോഭിഃ സമസങ്ഖ്യാതാഃ പാര്ഥിവൈരിഹ ജന്തവഃ ।
തേഷാം യേ കേചനേഹന്തേ ശ്രേയോ വൈ മനുജാദയഃ ॥ ൩ ॥

പ്രായോ മുമുക്ഷവസ്തേഷാം കേചനൈവ ദ്വിജോത്തമ ।
മുമുക്ഷൂണാം സഹസ്രേഷു കശ്ചിന്മുച്യേത സിധ്യതി ॥ ൪ ॥

മുക്താനാമപി സിദ്ധാനാം നാരായണപരായണഃ ।
സുദുര്ലഭഃ പ്രശാന്താത്മാ കോടിഷ്വപി മഹാമുനേ ॥ ൫ ॥

വൃത്രസ്തു സ കഥം പാപഃ സര്വലോകോപതാപനഃ ।
ഇത്ഥം ദൃഢമതിഃ കൃഷ്ണ ആസീത്സങ്ഗ്രാമ ഉല്ബണേ ॥ ൬ ॥

അത്ര നഃ സംശയോ ഭൂയാഞ്ഛ്രോതും കൌതൂഹലം പ്രഭോ ।
യഃ പൌരുഷേണ സമരേ സഹസ്രാക്ഷമതോഷയത് ॥ ൭ ॥

ശ്രീസൂത ഉവാച
പരീക്ഷിതോഽഥ സമ്പ്രശ്നം ഭഗവാന് ബാദരായണിഃ ।
നിശമ്യ ശ്രദ്ദധാനസ്യ പ്രതിനന്ദ്യ വചോഽബ്രവീത് ॥ ൮ ॥

ശ്രീശുക ഉവാച
ശൃണുഷ്വാവഹിതോ രാജന്നിതിഹാസമിമം യഥാ ।
ശ്രുതം ദ്വൈപായനമുഖാന്നാരദാദ്ദേവലാദപി ॥ ൯ ॥

ആസീദ്രാജാ സാര്വഭൌമഃ ശൂരസേനേഷു വൈ നൃപ ।
ചിത്രകേതുരിതി ഖ്യാതോ യസ്യാസീത്കാമധുങ്മഹീ ॥ ൧൦ ॥

തസ്യ ഭാര്യാസഹസ്രാണാം സഹസ്രാണി ദശാഭവന് ।
സാന്താനികശ്ചാപി നൃപോ ന ലേഭേ താസു സന്തതിമ് ॥ ൧൧ ॥

രൂപൌദാര്യവയോജന്മവിദ്യൈശ്വര്യശ്രിയാദിഭിഃ ।
സമ്പന്നസ്യ ഗുണൈഃ സര്വൈശ്ചിന്താ ബന്ധ്യാപതേരഭൂത് ॥ ൧൨ ॥

ന തസ്യ സമ്പദഃ സര്വാ മഹിഷ്യോ വാമലോചനാഃ ।
സാര്വഭൌമസ്യ ഭൂശ്ചേയമഭവന്പ്രീതിഹേതവഃ ॥ ൧൩ ॥

തസ്യൈകദാ തു ഭവനമങ്ഗിരാ ഭഗവാനൃഷിഃ ।
ലോകാനനുചരന്നേതാനുപാഗച്ഛദ്യദൃച്ഛയാ ॥ ൧൪ ॥

തം പൂജയിത്വാ വിധിവത്പ്രത്യുത്ഥാനാര്ഹണാദിഭിഃ ।
കൃതാതിഥ്യമുപാസീദത്സുഖാസീനം സമാഹിതഃ ॥ ൧൫ ॥

മഹര്ഷിസ്തമുപാസീനം പ്രശ്രയാവനതം ക്ഷിതൌ ।
പ്രതിപൂജ്യ മഹാരാജ സമാഭാഷ്യേദമബ്രവീത് ॥ ൧൬ ॥

അങ്ഗിരാ ഉവാച
അപി തേഽനാമയം സ്വസ്തി പ്രകൃതീനാം തഥാത്മനഃ ।
യഥാ പ്രകൃതിഭിര്ഗുപ്തഃ പുമാന് രാജാ ച സപ്തഭിഃ ॥ ൧൭ ॥

ആത്മാനം പ്രകൃതിഷ്വദ്ധാ നിധായ ശ്രേയ ആപ്നുയാത് ।
രാജ്ഞാ തഥാ പ്രകൃതയോ നരദേവാഹിതാധയഃ ॥ ൧൮ ॥

അപി ദാരാഃ പ്രജാമാത്യാ ഭൃത്യാഃ ശ്രേണ്യോഽഥ മന്ത്രിണഃ ।
പൌരാ ജാനപദാ ഭൂപാ ആത്മജാ വശവര്തിനഃ ॥ ൧൯ ॥

യസ്യാത്മാനുവശശ്ചേത്സ്യാത്സര്വേ തദ്വശഗാ ഇമേ ।
ലോകാഃ സപാലാ യച്ഛന്തി സര്വേ ബലിമതന്ദ്രിതാഃ ॥ ൨൦ ॥

ആത്മനഃ പ്രീയതേ നാത്മാ പരതഃ സ്വത ഏവ വാ ।
ലക്ഷയേഽലബ്ധകാമം ത്വാം ചിന്തയാ ശബലം മുഖമ് ॥ ൨൧ ॥

ഏവം വികല്പിതോ രാജന് വിദുഷാ മുനിനാപി സഃ ।
പ്രശ്രയാവനതോഽഭ്യാഹ പ്രജാകാമസ്തതോ മുനിമ് ॥ ൨൨ ॥

ചിത്രകേതുരുവാച
ഭഗവന് കിം ന വിദിതം തപോജ്ഞാനസമാധിഭിഃ ।
യോഗിനാം ധ്വസ്തപാപാനാം ബഹിരന്തഃ ശരീരിഷു ॥ ൨൩ ॥

തഥാപി പൃച്ഛതോ ബ്രൂയാം ബ്രഹ്മന്നാത്മനി ചിന്തിതമ് ।
ഭവതോ വിദുഷശ്ചാപി ചോദിതസ്ത്വദനുജ്ഞയാ ॥ ൨൪ ॥

ലോകപാലൈരപി പ്രാര്ഥ്യാഃ സാമ്രാജ്യൈശ്വര്യസമ്പദഃ ।
ന നന്ദയന്ത്യപ്രജം മാം ക്ഷുത്തൃട്കാമമിവാപരേ ॥ ൨൫ ॥

തതഃ പാഹി മഹാഭാഗ പൂര്വൈഃ സഹ ഗതം തമഃ ।
യഥാ തരേമ ദുഷ്പാരം പ്രജയാ തദ്വിധേഹി നഃ ॥ ൨൬ ॥

ശ്രീശുക ഉവാച
ഇത്യര്ഥിതഃ സ ഭഗവാന് കൃപാലുര്ബ്രഹ്മണഃ സുതഃ ।
ശ്രപയിത്വാ ചരും ത്വാഷ്ട്രം ത്വഷ്ടാരമയജദ്വിഭുഃ ॥ ൨൭ ॥

ജ്യേഷ്ഠാ ശ്രേഷ്ഠാ ച യാ രാജ്ഞോ മഹിഷീണാം ച
ഭാരത ।
നാമ്നാ കൃതദ്യുതിസ്തസ്യൈ യജ്ഞോച്ഛിഷ്ടമദാദ് ദ്വിജഃ ॥ ൨൮ ॥

അഥാഹ നൃപതിം രാജന് ഭവിതൈകസ്തവാത്മജഃ ।
ഹര്ഷശോകപ്രദസ്തുഭ്യമിതി
ബ്രഹ്മസുതോ യയൌ ॥ ൨൯ ॥

സാപി തത്പ്രാശനാദേവ ചിത്രകേതോരധാരയത് ।
ഗര്ഭം കൃതദ്യുതിര്ദേവീ കൃത്തികാഗ്നേരിവാത്മജമ് ॥ ൩൦ ॥

തസ്യാ അനുദിനം ഗര്ഭഃ ശുക്ലപക്ഷ ഇവോഡുപഃ ।
വവൃധേ ശൂരസേനേശതേജസാ ശനകൈര്നൃപ ॥ ൩൧ ॥

അഥ കാല ഉപാവൃത്തേ കുമാരഃ സമജായത ।
ജനയന് ശൂരസേനാനാം ശൃണ്വതാം പരമാം മുദമ് ॥ ൩൨ ॥

ഹൃഷ്ടോ രാജാ കുമാരസ്യ സ്നാതഃ ശുചിരലങ്കൃതഃ ।
വാചയിത്വാശിഷോ വിപ്രൈഃ കാരയാമാസ ജാതകമ് ॥ ൩൩ ॥

തേഭ്യോ ഹിരണ്യം രജതം വാസാംസ്യാഭരണാനി ച ।
ഗ്രാമാന് ഹയാന് ഗജാന് പ്രാദാദ് ധേനൂനാമര്ബുദാനി ഷട് ॥ ൩൪ ॥

വവര്ഷ കാമാനന്യേഷാം പര്ജന്യ ഇവ ദേഹിനാമ് ।
ധന്യം യശസ്യമായുഷ്യം കുമാരസ്യ മഹാമനാഃ ॥ ൩൫ ॥

കൃച്ഛ്രലബ്ധേഽഥ രാജര്ഷേസ്തനയേഽനുദിനം പിതുഃ ।
യഥാ നിഃസ്വസ്യ കൃച്ഛ്രാപ്തേ ധനേ സ്നേഹോഽന്വവര്ധത ॥ ൩൬ ॥

മാതുസ്ത്വതിതരാം പുത്രേ സ്നേഹോ മോഹസമുദ്ഭവഃ ।
കൃതദ്യുതേഃ സപത്നീനാം പ്രജാകാമജ്വരോഽഭവത് ॥ ൩൭ ॥

ചിത്രകേതോരതിപ്രീതിര്യഥാ ദാരേ പ്രജാവതി ।
ന തഥാന്യേഷു സഞ്ജജ്ഞേ ബാലം ലാലയതോഽന്വഹമ് ॥ ൩൮ ॥

താഃ പര്യതപ്യന്നാത്മാനം ഗര്ഹയന്ത്യോഽഭ്യസൂയയാ ।
ആനപത്യേന ദുഃഖേന രാജ്ഞശ്ചാനാദരേണ ച ॥ ൩൯ ॥

ധിഗപ്രജാം സ്ത്രിയം പാപാം പത്യുശ്ചാഗൃഹസമ്മതാമ് ।
സുപ്രജാഭിഃ സപത്നീഭിര്ദാസീമിവ തിരസ്കൃതാമ് ॥ ൪൦ ॥

ദാസീനാം കോ നു സന്താപഃ സ്വാമിനഃ പരിചര്യയാ ।
അഭീക്ഷ്ണം ലബ്ധമാനാനാം ദാസ്യാ ദാസീവ ദുര്ഭഗാഃ ॥ ൪൧ ॥

ഏവം സന്ദഹ്യമാനാനാം സപത്ന്യാഃ പുത്രസമ്പദാ ।
രാജ്ഞോഽസമ്മതവൃത്തീനാം വിദ്വേഷോ ബലവാനഭൂത് ॥ ൪൨ ॥

വിദ്വേഷനഷ്ടമതയഃ സ്ത്രിയോ ദാരുണചേതസഃ ।
ഗരം ദദുഃ കുമാരായ ദുര്മര്ഷാ നൃപതിം പ്രതി ॥ ൪൩ ॥

കൃതദ്യുതിരജാനന്തീ സപത്നീനാമഘം മഹത് ।
സുപ്ത ഏവേതി സഞ്ചിന്ത്യ നിരീക്ഷ്യ വ്യചരദ്ഗൃഹേ ॥ ൪൪ ॥

ശയാനം സുചിരം ബാലമുപധാര്യ മനീഷിണീ ।
പുത്രമാനയ മേ ഭദ്രേ ഇതി ധാത്രീമചോദയത് ॥ ൪൫ ॥

സാ ശയാനമുപവ്രജ്യ ദൃഷ്ട്വാ ചോത്താരലോചനമ് ।
പ്രാണേന്ദ്രിയാത്മഭിസ്ത്യക്തം ഹതാസ്മീത്യപതദ്ഭുവി ॥ ൪൬ ॥

തസ്യാസ്തദാകര്ണ്യ ഭൃശാതുരം സ്വരം
ഘ്നന്ത്യാഃ കരാഭ്യാമുര ഉച്ചകൈരപി ।
പ്രവിശ്യ രാജ്ഞീ ത്വരയാത്മജാന്തികം
ദദര്ശ ബാലം സഹസാ മൃതം സുതമ് ॥ ൪൭ ॥

പപാത ഭൂമൌ പരിവൃദ്ധയാ ശുചാ
മുമോഹ വിഭ്രഷ്ടശിരോരുഹാമ്ബരാ ॥ ൪൮ ॥

തതോ നൃപാന്തഃ പുരവര്തിനോ ജനാ
നരാശ്ച നാര്യശ്ച നിശമ്യ രോദനമ് ।
ആഗത്യ തുല്യവ്യസനാഃ സുദുഃഖിതാ-
സ്താശ്ച വ്യലീകം രുരുദുഃ കൃതാഗസഃ ॥ ൪൯ ॥

ശ്രുത്വാ മൃതം പുത്രമലക്ഷിതാന്തകം
വിനഷ്ടദൃഷ്ടിഃ പ്രപതന് സ്ഖലന് പഥി ।
സ്നേഹാനുബന്ധൈധിതയാ ശുചാ ഭൃശം
വിമൂര്ച്ഛിതോഽനുപ്രകൃതിര്ദ്വിജൈര്വൃതഃ ॥ ൫൦ ॥

പപാത ബാലസ്യ സ പാദമൂലേ
മൃതസ്യ വിസ്രസ്തശിരോരുഹാമ്ബരഃ ।
ദീര്ഘം ശ്വസന് ബാഷ്പകലോപരോധതോ
നിരുദ്ധകണ്ഠോ ന ശശാക ഭാഷിതുമ് ॥ ൫൧ ॥

പതിം നിരീക്ഷ്യോരുശുചാര്പിതം തദാ
മൃതം ച ബാലം സുതമേകസന്തതിമ് ।
ജനസ്യ രാജ്ഞീ പ്രകൃതേശ്ച ഹൃദ്രുജം
സതീ ദധാനാ വിലലാപ ചിത്രധാ ॥ ൫൨ ॥

സ്തനദ്വയം കുങ്കുമപങ്കമണ്ഡിതം
നിഷിഞ്ചതീ സാഞ്ജനബാഷ്പബിന്ദുഭിഃ ।
വികീര്യ കേശാന് വിഗലത്സ്രജഃ സുതം
ശുശോച ചിത്രം കുരരീവ സുസ്വരമ് ॥ ൫൩ ॥

അഹോ വിധാതസ്ത്വമതീവ ബാലിശോ
യസ്ത്വാത്മസൃഷ്ട്യപ്രതിരൂപമീഹസേ ।
പരേ നു ജീവത്യപരസ്യ യാ മൃതി-
ര്വിപര്യയശ്ചേത്ത്വമസി ധ്രുവഃ പരഃ ॥ ൫൪ ॥

ന ഹി ക്രമശ്ചേദിഹ മൃത്യുജന്മനോഃ
ശരീരിണാമസ്തു തദാത്മകര്മഭിഃ ।
യഃ സ്നേഹപാശോ നിജസര്ഗവൃദ്ധയേ
സ്വയം കൃതസ്തേ തമിമം വിവൃശ്ചസി ॥ ൫൫ ॥

ത്വം താത നാര്ഹസി ച മാം കൃപണാമനാഥാം
ത്യക്തും വിചക്ഷ്വ പിതരം തവ ശോകതപ്തമ് ।
അഞ്ജസ്തരേമ ഭവതാപ്രജദുസ്തരം യദ്
ധ്വാന്തം ന യാഹ്യകരുണേന യമേന ദൂരമ് ॥ ൫൬ ॥

ഉത്തിഷ്ഠ താത ത ഇമേ ശിശവോ വയസ്യാ-
സ്ത്വാമാഹ്വയന്തി നൃപനന്ദന സംവിഹര്തുമ് ।
സുപ്തശ്ചിരം ഹ്യശനയാ ച ഭവാന് പരീതോ
ഭുങ്ക്ഷ്വ സ്തനം പിബ ശുചോ ഹര നഃ സ്വകാനാമ് ॥ ൫൭ ॥

നാഹം തനൂജ ദദൃശേ ഹതമങ്ഗലാ തേ
മുഗ്ധസ്മിതം മുദിതവീക്ഷണമാനനാബ്ജമ് ।
കിം വാ ഗതോഽസ്യപുനരന്വയമന്യലോകം
നീതോഽഘൃണേന ന ശൃണോമി കലാ ഗിരസ്തേ ॥ ൫൮ ॥

ശ്രീശുക ഉവാച
വിലപന്ത്യാ മൃതം പുത്രമിതി ചിത്രവിലാപനൈഃ ।
ചിത്രകേതുര്ഭൃശം തപ്തോ മുക്തകണ്ഠോ രുരോദ ഹ ॥ ൫൯ ॥

തയോര്വിലപതോഃ സര്വേ ദമ്പത്യോസ്തദനുവ്രതാഃ ।
രുരുദുഃ സ്മ നരാ നാര്യഃ സര്വമാസീദചേതനമ് ॥ ൬൦ ॥

ഏവം കശ്മലമാപന്നം നഷ്ടസംജ്ഞമനായകമ് ।
ജ്ഞാത്വാങ്ഗിരാ നാമ ഋഷിരാജഗാമ സനാരദഃ ॥ ൬൧ ॥