શ્રીરાજોવાચ
નિશમ્ય દેવઃ સ્વભટોપવર્ણિતં
પ્રત્યાહ કિં તાનપિ ધર્મરાજઃ ।
એવં હતાજ્ઞો વિહતાન્મુરારે-
ર્નૈદેશિકૈર્યસ્ય વશે જનોઽયમ્ ॥ ૧ ॥
નિશમ્ય દેવઃ સ્વભટોપવર્ણિતં
પ્રત્યાહ કિં તાનપિ ધર્મરાજઃ ।
એવં હતાજ્ઞો વિહતાન્મુરારે-
ર્નૈદેશિકૈર્યસ્ય વશે જનોઽયમ્ ॥ ૧ ॥
યમસ્ય દેવસ્ય ન દણ્ડભઙ્ગઃ
કુતશ્ચનર્ષે શ્રુતપૂર્વ આસીત્ ।
એતન્મુને વૃશ્ચતિ લોકસંશયં
ન હિ ત્વદન્ય ઇતિ મે વિનિશ્ચિતમ્ ॥ ૨ ॥
કુતશ્ચનર્ષે શ્રુતપૂર્વ આસીત્ ।
એતન્મુને વૃશ્ચતિ લોકસંશયં
ન હિ ત્વદન્ય ઇતિ મે વિનિશ્ચિતમ્ ॥ ૨ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
ભગવત્પુરુષૈ રાજન્ યામ્યાઃ પ્રતિહતોદ્યમાઃ ।
પતિં વિજ્ઞાપયામાસુર્યમં સંયમનીપતિમ્ ॥ ૩ ॥
ભગવત્પુરુષૈ રાજન્ યામ્યાઃ પ્રતિહતોદ્યમાઃ ।
પતિં વિજ્ઞાપયામાસુર્યમં સંયમનીપતિમ્ ॥ ૩ ॥
યમદૂતા ઊચુઃ
કતિ સન્તીહ શાસ્તારો જીવલોકસ્ય વૈ પ્રભો ।
ત્રૈવિધ્યં કુર્વતઃ કર્મ ફલાભિવ્યક્તિહેતવઃ ॥ ૪ ॥
કતિ સન્તીહ શાસ્તારો જીવલોકસ્ય વૈ પ્રભો ।
ત્રૈવિધ્યં કુર્વતઃ કર્મ ફલાભિવ્યક્તિહેતવઃ ॥ ૪ ॥
યદિ સ્યુર્બહવો લોકે શાસ્તારો દણ્ડધારિણઃ ।
કસ્ય સ્યાતાં ન વા કસ્ય મૃત્યુશ્ચામૃતમેવ વા ॥ ૫ ॥
કસ્ય સ્યાતાં ન વા કસ્ય મૃત્યુશ્ચામૃતમેવ વા ॥ ૫ ॥
કિન્તુ શાસ્તૃબહુત્વે સ્યાદ્બહૂનામિહ કર્મિણામ્ ।
શાસ્તૃત્વમુપચારો હિ યથા મણ્ડલવર્તિનામ્ ॥ ૬ ॥
શાસ્તૃત્વમુપચારો હિ યથા મણ્ડલવર્તિનામ્ ॥ ૬ ॥
અતસ્ત્વમેકો ભૂતાનાં સેશ્વરાણામધીશ્વરઃ ।
શાસ્તા દણ્ડધરો નૃણાં શુભાશુભવિવેચનઃ ॥ ૭ ॥
શાસ્તા દણ્ડધરો નૃણાં શુભાશુભવિવેચનઃ ॥ ૭ ॥
તસ્ય તે વિહિતો દણ્ડો ન લોકે વર્તતેઽધુના ।
ચતુર્ભિરદ્ભુતૈઃ સિદ્ધૈરાજ્ઞા તે વિપ્રલમ્ભિતા ॥ ૮ ॥
ચતુર્ભિરદ્ભુતૈઃ સિદ્ધૈરાજ્ઞા તે વિપ્રલમ્ભિતા ॥ ૮ ॥
નીયમાનં તવાદેશાદસ્માભિર્યાતનાગૃહાન્ ।
વ્યામોચયન્પાતકિનં છિત્ત્વા પાશાન પ્રસહ્ય તે ॥ ૯ ॥
વ્યામોચયન્પાતકિનં છિત્ત્વા પાશાન પ્રસહ્ય તે ॥ ૯ ॥
તાંસ્તે વેદિતુમિચ્છામો યદિ નો મન્યસે ક્ષમમ્ ।
નારાયણેત્યભિહિતે મા ભૈરિત્યાયયુર્દ્રુતમ્ ॥ ૧૦ ॥
નારાયણેત્યભિહિતે મા ભૈરિત્યાયયુર્દ્રુતમ્ ॥ ૧૦ ॥
શ્રીબાદરાયણિરુવાચ
ઇતિ દેવઃ સ આપૃષ્ટઃ પ્રજાસંયમનો યમઃ ।
પ્રીતઃ સ્વદૂતાન્પ્રત્યાહ સ્મરન્ પાદામ્બુજં હરેઃ ॥ ૧૧ ॥
ઇતિ દેવઃ સ આપૃષ્ટઃ પ્રજાસંયમનો યમઃ ।
પ્રીતઃ સ્વદૂતાન્પ્રત્યાહ સ્મરન્ પાદામ્બુજં હરેઃ ॥ ૧૧ ॥
યમ ઉવાચ
પરો મદન્યો જગતસ્તસ્થુષશ્ચ
ઓતં પ્રોતં પટવદ્યત્ર વિશ્વમ્ ।
યદંશતોઽસ્ય સ્થિતિજન્મનાશા
નસ્યોતવદ્યસ્ય વશે ચ લોકઃ ॥ ૧૨ ॥
પરો મદન્યો જગતસ્તસ્થુષશ્ચ
ઓતં પ્રોતં પટવદ્યત્ર વિશ્વમ્ ।
યદંશતોઽસ્ય સ્થિતિજન્મનાશા
નસ્યોતવદ્યસ્ય વશે ચ લોકઃ ॥ ૧૨ ॥
યો નામભિર્વાચિ જનં નિજાયાં
બધ્નાતિ તન્ત્ર્યામિવ દામભિર્ગાઃ ।
યસ્મૈ બલિં ત ઇમે નામકર્મ-
નિબન્ધબદ્ધાશ્ચકિતા વહન્તિ ॥ ૧૩ ॥
બધ્નાતિ તન્ત્ર્યામિવ દામભિર્ગાઃ ।
યસ્મૈ બલિં ત ઇમે નામકર્મ-
નિબન્ધબદ્ધાશ્ચકિતા વહન્તિ ॥ ૧૩ ॥
અહં મહેન્દ્રો નિઋર્તિઃ પ્રચેતાઃ
સોમોઽગ્નિરીશઃ પવનો વિરિઞ્ચિઃ ।
આદિત્યવિશ્વે વસવોઽથ સાધ્યા
મરુદ્ગણા રુદ્રગણાઃ સસિદ્ધાઃ ॥ ૧૪ ॥
સોમોઽગ્નિરીશઃ પવનો વિરિઞ્ચિઃ ।
આદિત્યવિશ્વે વસવોઽથ સાધ્યા
મરુદ્ગણા રુદ્રગણાઃ સસિદ્ધાઃ ॥ ૧૪ ॥
અન્યે ચ યે વિશ્વસૃજોઽમરેશા
ભૃગ્વાદયોઽસ્પૃષ્ટરજસ્તમસ્કાઃ ।
યસ્યેહિતં ન વિદુઃ સ્પૃષ્ટમાયાઃ
સત્ત્વપ્રધાના અપિ કિં તતોઽન્યે ॥ ૧૫ ॥
ભૃગ્વાદયોઽસ્પૃષ્ટરજસ્તમસ્કાઃ ।
યસ્યેહિતં ન વિદુઃ સ્પૃષ્ટમાયાઃ
સત્ત્વપ્રધાના અપિ કિં તતોઽન્યે ॥ ૧૫ ॥
યં વૈ ન ગોભિર્મનસાસુભિર્વા
હૃદા ગિરા વાસુભૃતો વિચક્ષતે ।
આત્માનમન્તર્હૃદિ સન્તમાત્મનાં
ચક્ષુર્યથૈવાકૃતયસ્તતઃ પરમ્ ॥ ૧૬ ॥
હૃદા ગિરા વાસુભૃતો વિચક્ષતે ।
આત્માનમન્તર્હૃદિ સન્તમાત્મનાં
ચક્ષુર્યથૈવાકૃતયસ્તતઃ પરમ્ ॥ ૧૬ ॥
તસ્યાત્મતન્ત્રસ્ય હરેરધીશિતુઃ
પરસ્ય માયાધિપતેર્મહાત્મનઃ ।
પ્રાયેણ દૂતા ઇહ વૈ મનોહરા-
શ્ચરન્તિ તદ્રૂપગુણસ્વભાવાઃ ॥ ૧૭ ॥
પરસ્ય માયાધિપતેર્મહાત્મનઃ ।
પ્રાયેણ દૂતા ઇહ વૈ મનોહરા-
શ્ચરન્તિ તદ્રૂપગુણસ્વભાવાઃ ॥ ૧૭ ॥
ભૂતાનિ વિષ્ણોઃ સુરપૂજિતાનિ
દુર્દર્શલિઙ્ગાનિ મહાદ્ભુતાનિ ।
રક્ષન્તિ તદ્ભક્તિમતઃ પરેભ્યો
મત્તશ્ચ મર્ત્યાનથ સર્વતશ્ચ ॥ ૧૮ ॥
દુર્દર્શલિઙ્ગાનિ મહાદ્ભુતાનિ ।
રક્ષન્તિ તદ્ભક્તિમતઃ પરેભ્યો
મત્તશ્ચ મર્ત્યાનથ સર્વતશ્ચ ॥ ૧૮ ॥
ધર્મં તુ સાક્ષાદ્ભગવત્પ્રણીતં
ન વૈ વિદુઋર્ષયો નાપિ દેવાઃ ।
ન સિદ્ધમુખ્યા અસુરા મનુષ્યાઃ
કુતો નુ વિદ્યાધરચારણાદયઃ ॥ ૧૯ ॥
ન વૈ વિદુઋર્ષયો નાપિ દેવાઃ ।
ન સિદ્ધમુખ્યા અસુરા મનુષ્યાઃ
કુતો નુ વિદ્યાધરચારણાદયઃ ॥ ૧૯ ॥
સ્વયમ્ભૂર્નારદઃ શમ્ભુઃ કુમારઃ કપિલો મનુઃ ।
પ્રહ્લાદો જનકો ભીષ્મો બલિર્વૈયાસકિર્વયમ્ ॥ ૨૦ ॥
પ્રહ્લાદો જનકો ભીષ્મો બલિર્વૈયાસકિર્વયમ્ ॥ ૨૦ ॥
દ્વાદશૈતે વિજાનીમો ધર્મં ભાગવતં ભટાઃ ।
ગુહ્યં વિશુદ્ધં દુર્બોધં યં જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે ॥ ૨૧ ॥
ગુહ્યં વિશુદ્ધં દુર્બોધં યં જ્ઞાત્વામૃતમશ્નુતે ॥ ૨૧ ॥
એતાવાનેવ લોકેઽસ્મિન્ પુંસાં ધર્મઃ પરઃ સ્મૃતઃ ।
ભક્તિયોગો ભગવતિ તન્નામગ્રહણાદિભિઃ ॥ ૨૨ ॥
ભક્તિયોગો ભગવતિ તન્નામગ્રહણાદિભિઃ ॥ ૨૨ ॥
નામોચ્ચારણમાહાત્મ્યં હરેઃ પશ્યત પુત્રકાઃ ।
અજામિલોઽપિ યેનૈવ મૃત્યુપાશાદમુચ્યત ॥ ૨૩ ॥
અજામિલોઽપિ યેનૈવ મૃત્યુપાશાદમુચ્યત ॥ ૨૩ ॥
એતાવતાલમઘનિર્હરણાય પુંસાં
સઙ્કીર્તનં ભગવતો ગુણકર્મનામ્નામ્ ।
વિક્રુશ્ય પુત્રમઘવાન્ યદજામિલોઽપિ
નારાયણેતિ મ્રિયમાણ ઇયાય મુક્તિમ્ ॥ ૨૪ ॥
સઙ્કીર્તનં ભગવતો ગુણકર્મનામ્નામ્ ।
વિક્રુશ્ય પુત્રમઘવાન્ યદજામિલોઽપિ
નારાયણેતિ મ્રિયમાણ ઇયાય મુક્તિમ્ ॥ ૨૪ ॥
પ્રાયેણ વેદ તદિદં ન મહાજનોઽયં
દેવ્યા વિમોહિતમતિર્બત માયયાલમ્ ।
ત્રય્યાં જડીકૃતમતિર્મધુપુષ્પિતાયાં
વૈતાનિકે મહતિ કર્મણિ યુજ્યમાનઃ ॥ ૨૫ ॥
દેવ્યા વિમોહિતમતિર્બત માયયાલમ્ ।
ત્રય્યાં જડીકૃતમતિર્મધુપુષ્પિતાયાં
વૈતાનિકે મહતિ કર્મણિ યુજ્યમાનઃ ॥ ૨૫ ॥
એવં વિમૃશ્ય સુધિયો ભગવત્યનન્તે
સર્વાત્મના વિદધતે ખલુ ભાવયોગમ્ ।
તે મે ન દણ્ડમર્હન્ત્યથ યદ્યમીષાં
સ્યાત્ પાતકં તદપિ હન્ત્યુરુગાયવાદઃ ॥ ૨૬ ॥
સર્વાત્મના વિદધતે ખલુ ભાવયોગમ્ ।
તે મે ન દણ્ડમર્હન્ત્યથ યદ્યમીષાં
સ્યાત્ પાતકં તદપિ હન્ત્યુરુગાયવાદઃ ॥ ૨૬ ॥
તે દેવસિદ્ધપરિગીતપવિત્રગાથા
યે સાધવઃ સમદૃશો ભગવત્પ્રપન્નાઃ ।
તાન્નોપસીદત હરેર્ગદયાભિગુપ્તાન્
નૈષાં વયં ન ચ વયઃ પ્રભવામ દણ્ડે ॥ ૨૭ ॥
યે સાધવઃ સમદૃશો ભગવત્પ્રપન્નાઃ ।
તાન્નોપસીદત હરેર્ગદયાભિગુપ્તાન્
નૈષાં વયં ન ચ વયઃ પ્રભવામ દણ્ડે ॥ ૨૭ ॥
તાનાનયધ્વમસતો વિમુખાન્ મુકુન્દ-
પાદારવિન્દમકરન્દરસાદજસ્રમ્ ।
નિષ્કિઞ્ચનૈઃ પરમહંસકુલૈરસઙ્ગૈ-
ર્જુષ્ટાદ્ગૃહે નિરયવર્ત્મનિ બદ્ધતૃષ્ણાન્ ॥ ૨૮ ॥
પાદારવિન્દમકરન્દરસાદજસ્રમ્ ।
નિષ્કિઞ્ચનૈઃ પરમહંસકુલૈરસઙ્ગૈ-
ર્જુષ્ટાદ્ગૃહે નિરયવર્ત્મનિ બદ્ધતૃષ્ણાન્ ॥ ૨૮ ॥
જિહ્વા ન વક્તિ ભગવદ્ગુણનામધેયં
ચેતશ્ચ ન સ્મરતિ તચ્ચરણારવિન્દમ્ ।
કૃષ્ણાય નો નમતિ યચ્છિર એકદાપિ
તાનાનયધ્વમસતોઽકૃતવિષ્ણુકૃત્યાન્ ॥ ૨૯ ॥
ચેતશ્ચ ન સ્મરતિ તચ્ચરણારવિન્દમ્ ।
કૃષ્ણાય નો નમતિ યચ્છિર એકદાપિ
તાનાનયધ્વમસતોઽકૃતવિષ્ણુકૃત્યાન્ ॥ ૨૯ ॥
તત્ ક્ષમ્યતાં સ ભગવાન્ પુરુષઃ પુરાણો
નારાયણઃ સ્વપુરુષૈર્યદસત્કૃતં નઃ ।
સ્વાનામહો ન વિદુષાં રચિતાઞ્જલીનાં
ક્ષાન્તિર્ગરીયસિ નમઃ પુરુષાય ભૂમ્ને ॥ ૩૦ ॥
નારાયણઃ સ્વપુરુષૈર્યદસત્કૃતં નઃ ।
સ્વાનામહો ન વિદુષાં રચિતાઞ્જલીનાં
ક્ષાન્તિર્ગરીયસિ નમઃ પુરુષાય ભૂમ્ને ॥ ૩૦ ॥
તસ્માત્ સઙ્કીર્તનં વિષ્ણોર્જગન્મઙ્ગલમંહસામ્ ।
મહતામપિ કૌરવ્ય વિદ્ધ્યૈકાન્તિકનિષ્કૃતમ્ ॥ ૩૧ ॥
મહતામપિ કૌરવ્ય વિદ્ધ્યૈકાન્તિકનિષ્કૃતમ્ ॥ ૩૧ ॥
શૃણ્વતાં ગૃણતાં વીર્યાણ્યુદ્દામાનિ હરેર્મુહુઃ ।
યથા સુજાતયા ભક્ત્યા શુદ્ધ્યેન્નાત્મા વ્રતાદિભિઃ ॥ ૩૨ ॥
યથા સુજાતયા ભક્ત્યા શુદ્ધ્યેન્નાત્મા વ્રતાદિભિઃ ॥ ૩૨ ॥
કૃષ્ણાઙ્ઘ્રિપદ્મમધુલિણ્ ન પુનર્વિસૃષ્ટ-
માયાગુણેષુ રમતે વૃજિનાવહેષુ ।
અન્યસ્તુ કામહત આત્મરજઃ પ્રમાર્ષ્ટુ-
મીહેત કર્મ યત એવ રજઃ પુનઃ સ્યાત્ ॥ ૩૩ ॥
માયાગુણેષુ રમતે વૃજિનાવહેષુ ।
અન્યસ્તુ કામહત આત્મરજઃ પ્રમાર્ષ્ટુ-
મીહેત કર્મ યત એવ રજઃ પુનઃ સ્યાત્ ॥ ૩૩ ॥
ઇત્થં સ્વભર્તૃગદિતં ભગવન્મહિત્વં
સંસ્મૃત્ય વિસ્મિતધિયો યમકિઙ્કરાસ્તે ।
નૈવાચ્યુતાશ્રયજનં પ્રતિશઙ્કમાના
દ્રષ્ટું ચ બિભ્યતિ તતઃ પ્રભૃતિ સ્મ રાજન્ ॥ ૩૪ ॥
સંસ્મૃત્ય વિસ્મિતધિયો યમકિઙ્કરાસ્તે ।
નૈવાચ્યુતાશ્રયજનં પ્રતિશઙ્કમાના
દ્રષ્ટું ચ બિભ્યતિ તતઃ પ્રભૃતિ સ્મ રાજન્ ॥ ૩૪ ॥
ઇતિહાસમિમં ગુહ્યં ભગવાન્ કુમ્ભસમ્ભવઃ ।
કથયામાસ મલય આસીનો હરિમર્ચયન્ ॥ ૩૫ ॥
કથયામાસ મલય આસીનો હરિમર્ચયન્ ॥ ૩૫ ॥