శ్రీరాజోవాచ
దేవాసురనృణాం సర్గో నాగానాం మృగపక్షిణామ్ ।
సామాసికస్త్వయా ప్రోక్తో యస్తు స్వాయమ్భువేఽన్తరే ॥ ౧ ॥
దేవాసురనృణాం సర్గో నాగానాం మృగపక్షిణామ్ ।
సామాసికస్త్వయా ప్రోక్తో యస్తు స్వాయమ్భువేఽన్తరే ॥ ౧ ॥
తస్యైవ వ్యాసమిచ్ఛామి జ్ఞాతుం తే భగవన్ యథా ।
అనుసర్గం యయా శక్త్యా ససర్జ భగవాన్ పరః ॥ ౨ ॥
అనుసర్గం యయా శక్త్యా ససర్జ భగవాన్ పరః ॥ ౨ ॥
శ్రీసూత ఉవాచ
ఇతి సమ్ప్రశ్నమాకర్ణ్య రాజర్షేర్బాదరాయణిః ।
ప్రతినన్ద్య మహాయోగీ జగాద మునిసత్తమాః ॥ ౩ ॥
ఇతి సమ్ప్రశ్నమాకర్ణ్య రాజర్షేర్బాదరాయణిః ।
ప్రతినన్ద్య మహాయోగీ జగాద మునిసత్తమాః ॥ ౩ ॥
శ్రీశుక ఉవాచ
యదా ప్రచేతసః పుత్రా దశ ప్రాచీనబర్హిషః ।
అన్తఃసముద్రాదున్మగ్నా దదృశుర్గాం ద్రుమైర్వృతామ్ ॥ ౪ ॥
యదా ప్రచేతసః పుత్రా దశ ప్రాచీనబర్హిషః ।
అన్తఃసముద్రాదున్మగ్నా దదృశుర్గాం ద్రుమైర్వృతామ్ ॥ ౪ ॥
ద్రుమేభ్యః క్రుధ్యమానాస్తే తపోదీపితమన్యవః ।
ముఖతో వాయుమగ్నిం చ ససృజుస్తద్దిధక్షయా ॥ ౫ ॥
ముఖతో వాయుమగ్నిం చ ససృజుస్తద్దిధక్షయా ॥ ౫ ॥
తాభ్యాం నిర్దహ్యమానాంస్తానుపలభ్య కురూద్వహ ।
రాజోవాచ మహాన్ సోమో మన్యుం ప్రశమయన్నివ ॥ ౬ ॥
రాజోవాచ మహాన్ సోమో మన్యుం ప్రశమయన్నివ ॥ ౬ ॥
న ద్రుమేభ్యో మహాభాగా దీనేభ్యో ద్రోగ్ధుమర్హథ ।
వివర్ధయిషవో యూయం ప్రజానాం పతయః స్మృతాః ॥ ౭ ॥
వివర్ధయిషవో యూయం ప్రజానాం పతయః స్మృతాః ॥ ౭ ॥
అహో ప్రజాపతిపతిర్భగవాన్ హరిరవ్యయః ।
వనస్పతీనోషధీశ్చ ససర్జోర్జమిషం విభుః ॥ ౮ ॥
వనస్పతీనోషధీశ్చ ససర్జోర్జమిషం విభుః ॥ ౮ ॥
అన్నం చరాణామచరా హ్యపదః పాదచారిణామ్ ।
అహస్తా హస్తయుక్తానాం ద్విపదాం చ చతుష్పదః ॥ ౯ ॥
అహస్తా హస్తయుక్తానాం ద్విపదాం చ చతుష్పదః ॥ ౯ ॥
యూయం చ పిత్రాన్వాదిష్టా దేవదేవేన చానఘాః ।
ప్రజాసర్గాయ హి కథం వృక్షాన్నిర్దగ్ధుమర్హథ ॥ ౧౦ ॥
ప్రజాసర్గాయ హి కథం వృక్షాన్నిర్దగ్ధుమర్హథ ॥ ౧౦ ॥
ఆతిష్ఠత సతాం మార్గం కోపం యచ్ఛత దీపితమ్ ।
పిత్రా పితామహేనాపి జుష్టం వః ప్రపితామహైః ॥ ౧౧ ॥
పిత్రా పితామహేనాపి జుష్టం వః ప్రపితామహైః ॥ ౧౧ ॥
తోకానాం పితరౌ బన్ధూ దృశః పక్ష్మ స్త్రియాః పతిః ।
పతిః ప్రజానాం భిక్షూణాం గృహ్యజ్ఞానాం బుధః సుహృత్ ॥ ౧౨ ॥
పతిః ప్రజానాం భిక్షూణాం గృహ్యజ్ఞానాం బుధః సుహృత్ ॥ ౧౨ ॥
అన్తర్దేహేషు భూతానామాత్మాస్తే హరిరీశ్వరః ।
సర్వం తద్ధిష్ణ్యమీక్షధ్వమేవం వస్తోషితో హ్యసౌ ॥ ౧౩ ॥
సర్వం తద్ధిష్ణ్యమీక్షధ్వమేవం వస్తోషితో హ్యసౌ ॥ ౧౩ ॥
యః సముత్పతితం దేహ ఆకాశాన్మన్యుముల్బణమ్ ।
ఆత్మజిజ్ఞాసయా యచ్ఛేత్స గుణానతివర్తతే ॥ ౧౪ ॥
ఆత్మజిజ్ఞాసయా యచ్ఛేత్స గుణానతివర్తతే ॥ ౧౪ ॥
అలం దగ్ధైర్ద్రుమైర్దీనైః ఖిలానాం శివమస్తు వః ।
వార్క్షీ హ్యేషా వరా కన్యా పత్నీత్వే ప్రతిగృహ్యతామ్ ॥ ౧౫ ॥
వార్క్షీ హ్యేషా వరా కన్యా పత్నీత్వే ప్రతిగృహ్యతామ్ ॥ ౧౫ ॥
ఇత్యామన్త్ర్య వరారోహాం కన్యామాప్సరసీం నృప ।
సోమో రాజా యయౌ దత్త్వా తే ధర్మేణోపయేమిరే ॥ ౧౬ ॥
సోమో రాజా యయౌ దత్త్వా తే ధర్మేణోపయేమిరే ॥ ౧౬ ॥
తేభ్యస్తస్యాం సమభవద్ దక్షః ప్రాచేతసః కిల ।
యస్య ప్రజావిసర్గేణ లోకా ఆపూరితాస్త్రయః ॥ ౧౭ ॥
యస్య ప్రజావిసర్గేణ లోకా ఆపూరితాస్త్రయః ॥ ౧౭ ॥
యథా ససర్జ భూతాని దక్షో దుహితృవత్సలః ।
రేతసా మనసా చైవ తన్మమావహితః శృణు ॥ ౧౮ ॥
రేతసా మనసా చైవ తన్మమావహితః శృణు ॥ ౧౮ ॥
మనసైవాసృజత్పూర్వం ప్రజాపతిరిమాః ప్రజాః ।
దేవాసురమనుష్యాదీన్నభఃస్థలజలౌకసః ॥ ౧౯ ॥
దేవాసురమనుష్యాదీన్నభఃస్థలజలౌకసః ॥ ౧౯ ॥
తమబృంహితమాలోక్య ప్రజాసర్గం ప్రజాపతిః ।
విన్ధ్యపాదానుపవ్రజ్య సోఽచరద్దుష్కరం తపః ॥ ౨౦ ॥
విన్ధ్యపాదానుపవ్రజ్య సోఽచరద్దుష్కరం తపః ॥ ౨౦ ॥
తత్రాఘమర్షణం నామ తీర్థం పాపహరం పరమ్ ।
ఉపస్పృశ్యానుసవనం తపసాతోషయద్ధరిమ్ ॥ ౨౧ ॥
ఉపస్పృశ్యానుసవనం తపసాతోషయద్ధరిమ్ ॥ ౨౧ ॥
అస్తౌషీద్ధంసగుహ్యేన భగవన్తమధోక్షజమ్ ।
తుభ్యం తదభిధాస్యామి కస్యాతుష్యద్యథా హరిః ॥ ౨౨ ॥
తుభ్యం తదభిధాస్యామి కస్యాతుష్యద్యథా హరిః ॥ ౨౨ ॥
శ్రీప్రజాపతిరువాచ
నమః పరాయావితథానుభూతయే
గుణత్రయాభాసనిమిత్తబన్ధవే ।
అదృష్టధామ్నే గుణతత్త్వబుద్ధిభి-
ర్నివృత్తమానాయ దధే స్వయమ్భువే ॥ ౨౩ ॥
నమః పరాయావితథానుభూతయే
గుణత్రయాభాసనిమిత్తబన్ధవే ।
అదృష్టధామ్నే గుణతత్త్వబుద్ధిభి-
ర్నివృత్తమానాయ దధే స్వయమ్భువే ॥ ౨౩ ॥
న యస్య సఖ్యం పురుషోఽవైతి సఖ్యుః
సఖా వసన్ సంవసతః పురేఽస్మిన్ ।
గుణో యథా గుణినో వ్యక్తదృష్టే-
స్తస్మై మహేశాయ నమస్కరోమి ॥ ౨౪ ॥
సఖా వసన్ సంవసతః పురేఽస్మిన్ ।
గుణో యథా గుణినో వ్యక్తదృష్టే-
స్తస్మై మహేశాయ నమస్కరోమి ॥ ౨౪ ॥
దేహోఽసవోఽక్షా మనవో భూతమాత్రా-
మాత్మానమన్యం చ విదుః పరం యత్ ।
సర్వం పుమాన్ వేద గుణాంశ్చ తజ్జ్ఞో
న వేద సర్వజ్ఞమనన్తమీడే ॥ ౨౫ ॥
మాత్మానమన్యం చ విదుః పరం యత్ ।
సర్వం పుమాన్ వేద గుణాంశ్చ తజ్జ్ఞో
న వేద సర్వజ్ఞమనన్తమీడే ॥ ౨౫ ॥
యదోపరామో మనసో నామరూప-
రూపస్య దృష్టస్మృతిసమ్ప్రమోషాత్ ।
య ఈయతే కేవలయా స్వసంస్థయా
హంసాయ తస్మై శుచిసద్మనే నమః ॥ ౨౬ ॥
రూపస్య దృష్టస్మృతిసమ్ప్రమోషాత్ ।
య ఈయతే కేవలయా స్వసంస్థయా
హంసాయ తస్మై శుచిసద్మనే నమః ॥ ౨౬ ॥
మనీషిణోఽన్తర్హృది సన్నివేశితం
స్వశక్తిభిర్నవభిశ్చ త్రివృద్భిః ।
వహ్నిం యథా దారుణి పాఞ్చదశ్యం
మనీషయా నిష్కర్షన్తి గూఢమ్ ॥ ౨౭ ॥
స్వశక్తిభిర్నవభిశ్చ త్రివృద్భిః ।
వహ్నిం యథా దారుణి పాఞ్చదశ్యం
మనీషయా నిష్కర్షన్తి గూఢమ్ ॥ ౨౭ ॥
స వై మమాశేషవిశేషమాయా
నిషేధనిర్వాణసుఖానుభూతిః ।
స సర్వనామా స చ విశ్వరూపః
ప్రసీదతామనిరుక్తాత్మశక్తిః ॥ ౨౮ ॥
నిషేధనిర్వాణసుఖానుభూతిః ।
స సర్వనామా స చ విశ్వరూపః
ప్రసీదతామనిరుక్తాత్మశక్తిః ॥ ౨౮ ॥
యద్యన్నిరుక్తం వచసా నిరూపితం
ధియాక్షభిర్వా మనసోత యస్య ।
మా భూత్స్వరూపం గుణరూపం హి తత్తత్
స వై గుణాపాయవిసర్గలక్షణః ॥ ౨౯ ॥
ధియాక్షభిర్వా మనసోత యస్య ।
మా భూత్స్వరూపం గుణరూపం హి తత్తత్
స వై గుణాపాయవిసర్గలక్షణః ॥ ౨౯ ॥
యస్మిన్యతో యేన చ యస్య యస్మై
యద్యో యథా కురుతే కార్యతే చ ।
పరావరేషాం పరమం ప్రాక్ ప్రసిద్ధం
తద్ బ్రహ్మ తద్ధేతురనన్యదేకమ్ ॥ ౩౦ ॥
యద్యో యథా కురుతే కార్యతే చ ।
పరావరేషాం పరమం ప్రాక్ ప్రసిద్ధం
తద్ బ్రహ్మ తద్ధేతురనన్యదేకమ్ ॥ ౩౦ ॥
యచ్ఛక్తయో వదతాం వాదినాం వై
వివాదసంవాదభువో భవన్తి ।
కుర్వన్తి చైషాం ముహురాత్మమోహం
తస్మై నమోఽనన్తగుణాయ భూమ్నే ॥ ౩౧ ॥
వివాదసంవాదభువో భవన్తి ।
కుర్వన్తి చైషాం ముహురాత్మమోహం
తస్మై నమోఽనన్తగుణాయ భూమ్నే ॥ ౩౧ ॥
అస్తీతి నాస్తీతి చ వస్తునిష్ఠయో-
రేకస్థయోర్భిన్నవిరుద్ధధర్మణోః ।
అవేక్షితం కిఞ్చన యోగసాఙ్ఖ్యయోః
సమం పరం హ్యనుకూలం బృహత్తత్ ॥ ౩౨ ॥
రేకస్థయోర్భిన్నవిరుద్ధధర్మణోః ।
అవేక్షితం కిఞ్చన యోగసాఙ్ఖ్యయోః
సమం పరం హ్యనుకూలం బృహత్తత్ ॥ ౩౨ ॥
యోఽనుగ్రహార్థం భజతాం పాదమూల-
మనామరూపో భగవాననన్తః ।
నామాని రూపాణి చ జన్మకర్మభి-
ర్భేజే స మహ్యం పరమః ప్రసీదతు ॥ ౩౩ ॥
మనామరూపో భగవాననన్తః ।
నామాని రూపాణి చ జన్మకర్మభి-
ర్భేజే స మహ్యం పరమః ప్రసీదతు ॥ ౩౩ ॥
యః ప్రాకృతైర్జ్ఞానపథైర్జనానాం
యథాశయం దేహగతో విభాతి ।
యథానిలః పార్థివమాశ్రితో గుణం
స ఈశ్వరో మే కురుతాం మనోరథమ్ ॥ ౩౪ ॥
యథాశయం దేహగతో విభాతి ।
యథానిలః పార్థివమాశ్రితో గుణం
స ఈశ్వరో మే కురుతాం మనోరథమ్ ॥ ౩౪ ॥
శ్రీశుక ఉవాచ
ఇతి స్తుతః సంస్తువతః స తస్మిన్నఘమర్షణే ।
ప్రాదురాసీత్కురుశ్రేష్ఠ భగవాన్ భక్తవత్సలః ॥ ౩౫ ॥
ఇతి స్తుతః సంస్తువతః స తస్మిన్నఘమర్షణే ।
ప్రాదురాసీత్కురుశ్రేష్ఠ భగవాన్ భక్తవత్సలః ॥ ౩౫ ॥
కృతపాదః సుపర్ణాంసే ప్రలమ్బాష్టమహాభుజః ।
చక్రశఙ్ఖాసిచర్మేషుధనుఃపాశగదాధరః ॥ ౩౬ ॥
చక్రశఙ్ఖాసిచర్మేషుధనుఃపాశగదాధరః ॥ ౩౬ ॥
పీతవాసా ఘనశ్యామః ప్రసన్నవదనేక్షణః ।
వనమాలానివీతాఙ్గో లసచ్ఛ్రీవత్సకౌస్తుభః ॥ ౩౭ ॥
వనమాలానివీతాఙ్గో లసచ్ఛ్రీవత్సకౌస్తుభః ॥ ౩౭ ॥
మహాకిరీటకటకః స్ఫురన్మకరకుణ్డలః ।
కాఞ్చ్యఙ్గులీయవలయనూపురాఙ్గదభూషితః ॥ ౩౮ ॥
కాఞ్చ్యఙ్గులీయవలయనూపురాఙ్గదభూషితః ॥ ౩౮ ॥
త్రైలోక్యమోహనం రూపం బిభ్రత్ త్రిభువనేశ్వరః ।
వృతో నారదనన్దాద్యైః పార్షదైః సురయూథపైః ।
స్తూయమానోఽనుగాయద్భిః సిద్ధగన్ధర్వచారణైః ॥ ౩౯ ॥
వృతో నారదనన్దాద్యైః పార్షదైః సురయూథపైః ।
స్తూయమానోఽనుగాయద్భిః సిద్ధగన్ధర్వచారణైః ॥ ౩౯ ॥
రూపం తన్మహదాశ్చర్యం విచక్ష్యాగతసాధ్వసః ।
ననామ దణ్డవద్భూమౌ ప్రహృష్టాత్మా ప్రజాపతిః ॥ ౪౦ ॥
ననామ దణ్డవద్భూమౌ ప్రహృష్టాత్మా ప్రజాపతిః ॥ ౪౦ ॥
న కిఞ్చనోదీరయితుమశకత్ తీవ్రయా ముదా ।
ఆపూరితమనోద్వారైర్హ్రదిన్య ఇవ నిర్ఝరైః ॥ ౪౧ ॥
ఆపూరితమనోద్వారైర్హ్రదిన్య ఇవ నిర్ఝరైః ॥ ౪౧ ॥
తం తథావనతం భక్తం ప్రజాకామం ప్రజాపతిమ్ ।
చిత్తజ్ఞః సర్వభూతానామిదమాహ జనార్దనః ॥ ౪౨ ॥
చిత్తజ్ఞః సర్వభూతానామిదమాహ జనార్దనః ॥ ౪౨ ॥
శ్రీభగవానువాచ
ప్రాచేతస మహాభాగ సంసిద్ధస్తపసా భవాన్ ।
యచ్ఛ్రద్ధయా మత్పరయా మయి భావం పరం గతః ॥ ౪౩ ॥
ప్రాచేతస మహాభాగ సంసిద్ధస్తపసా భవాన్ ।
యచ్ఛ్రద్ధయా మత్పరయా మయి భావం పరం గతః ॥ ౪౩ ॥
ప్రీతోఽహం తే ప్రజానాథ యత్తేఽస్యోద్బృంహణం తపః ।
మమైష కామో భూతానాం యద్భూయాసుర్విభూతయః ॥ ౪౪ ॥
మమైష కామో భూతానాం యద్భూయాసుర్విభూతయః ॥ ౪౪ ॥
బ్రహ్మా భవో భవన్తశ్చ మనవో విబుధేశ్వరాః ।
విభూతయో మమ హ్యేతా భూతానాం భూతిహేతవః ॥ ౪౫ ॥
విభూతయో మమ హ్యేతా భూతానాం భూతిహేతవః ॥ ౪౫ ॥
తపో మే హృదయం బ్రహ్మంస్తనుర్విద్యా క్రియాకృతిః ।
అఙ్గాని క్రతవో జాతా ధర్మ ఆత్మాసవః సురాః ॥ ౪౬ ॥
అఙ్గాని క్రతవో జాతా ధర్మ ఆత్మాసవః సురాః ॥ ౪౬ ॥
అహమేవాసమేవాగ్రే నాన్యత్ కిఞ్చాన్తరం బహిః ।
సంజ్ఞానమాత్రమవ్యక్తం ప్రసుప్తమివ విశ్వతః ॥ ౪౭ ॥
సంజ్ఞానమాత్రమవ్యక్తం ప్రసుప్తమివ విశ్వతః ॥ ౪౭ ॥
మయ్యనన్తగుణేఽనన్తే గుణతో గుణవిగ్రహః ।
యదాసీత్తత ఏవాద్యః స్వయమ్భూః సమభూదజః ॥ ౪౮ ॥
యదాసీత్తత ఏవాద్యః స్వయమ్భూః సమభూదజః ॥ ౪౮ ॥
స వై యదా మహాదేవో మమ వీర్యోపబృంహితః ।
మేనే ఖిలమివాత్మానముద్యతః స్వర్గకర్మణి ॥ ౪౯ ॥
మేనే ఖిలమివాత్మానముద్యతః స్వర్గకర్మణి ॥ ౪౯ ॥
అథ మేఽభిహితో దేవస్తపోఽతప్యత దారుణమ్ ।
నవ విశ్వసృజో యుష్మాన్ యేనాదావసృజద్విభుః ॥ ౫౦ ॥
నవ విశ్వసృజో యుష్మాన్ యేనాదావసృజద్విభుః ॥ ౫౦ ॥
ఏషా పఞ్చజనస్యాఙ్గ దుహితా వై ప్రజాపతేః ।
అసిక్నీ నామ పత్నీత్వే ప్రజేశ ప్రతిగృహ్యతామ్ ॥ ౫౧ ॥
అసిక్నీ నామ పత్నీత్వే ప్రజేశ ప్రతిగృహ్యతామ్ ॥ ౫౧ ॥
మిథునవ్యవాయధర్మస్త్వం ప్రజాసర్గమిమం పునః ।
మిథునవ్యవాయధర్మిణ్యాం భూరిశో భావయిష్యసి ॥ ౫౨ ॥
మిథునవ్యవాయధర్మిణ్యాం భూరిశో భావయిష్యసి ॥ ౫౨ ॥
త్వత్తోఽధస్తాత్ప్రజాః సర్వా మిథునీభూయ మాయయా ।
మదీయయా భవిష్యన్తి హరిష్యన్తి చ మే బలిమ్ ॥ ౫౩ ॥
మదీయయా భవిష్యన్తి హరిష్యన్తి చ మే బలిమ్ ॥ ౫౩ ॥
శ్రీశుక ఉవాచ
ఇత్యుక్త్వా మిషతస్తస్య భగవాన్ విశ్వభావనః ।
స్వప్నోపలబ్ధార్థ ఇవ తత్రైవాన్తర్దధే హరిః ॥ ౫౪ ॥
ఇత్యుక్త్వా మిషతస్తస్య భగవాన్ విశ్వభావనః ।
స్వప్నోపలబ్ధార్థ ఇవ తత్రైవాన్తర్దధే హరిః ॥ ౫౪ ॥