શ્રીશુક ઉવાચ
પિત્રોપશિક્ષિતો રામસ્તથેતિ કુરુનન્દન ।
સંવત્સરં તીર્થયાત્રાં ચરિત્વાશ્રમમાવ્રજત્ ॥ ૧ ॥
પિત્રોપશિક્ષિતો રામસ્તથેતિ કુરુનન્દન ।
સંવત્સરં તીર્થયાત્રાં ચરિત્વાશ્રમમાવ્રજત્ ॥ ૧ ॥
કદાચિદ્ રેણુકા યાતા ગઙ્ગાયાં પદ્મમાલિનમ્ ।
ગન્ધર્વરાજં ક્રીડન્તમપ્સરોભિરપશ્યત ॥ ૨ ॥
ગન્ધર્વરાજં ક્રીડન્તમપ્સરોભિરપશ્યત ॥ ૨ ॥
વિલોકયન્તી ક્રીડન્તમુદકાર્થં નદીં ગતા ।
હોમવેલાં ન સસ્માર કિઞ્ચિચ્ચિત્રરથસ્પૃહા ॥ ૩ ॥
હોમવેલાં ન સસ્માર કિઞ્ચિચ્ચિત્રરથસ્પૃહા ॥ ૩ ॥
કાલાત્યયં તં વિલોક્ય મુનેઃ શાપવિશઙ્કિતા ।
આગત્ય કલશં તસ્થૌ પુરોધાય કૃતાઞ્જલિઃ ॥ ૪ ॥
આગત્ય કલશં તસ્થૌ પુરોધાય કૃતાઞ્જલિઃ ॥ ૪ ॥
વ્યભિચારં મુનિર્જ્ઞાત્વા પત્ન્યાઃ પ્રકુપિતોઽબ્રવીત્ ।
ઘ્નતૈનાં પુત્રકાઃ પાપામિત્યુક્તાસ્તે ન ચક્રિરે ॥ ૫ ॥
ઘ્નતૈનાં પુત્રકાઃ પાપામિત્યુક્તાસ્તે ન ચક્રિરે ॥ ૫ ॥
રામઃ સઞ્ચોદિતઃ પિત્રા ભ્રાતૃન્ માત્રા સહાવધીત્ ।
પ્રભાવજ્ઞો મુનેઃ સમ્યક્ સમાધેસ્તપસશ્ચ સઃ ॥ ૬ ॥
પ્રભાવજ્ઞો મુનેઃ સમ્યક્ સમાધેસ્તપસશ્ચ સઃ ॥ ૬ ॥
વરેણચ્છન્દયામાસ પ્રીતઃ સત્યવતીસુતઃ ।
વવ્રે હતાનાં રામોઽપિ જીવિતં ચાસ્મૃતિં વધે ॥ ૭ ॥
વવ્રે હતાનાં રામોઽપિ જીવિતં ચાસ્મૃતિં વધે ॥ ૭ ॥
ઉત્તસ્થુસ્તે કુશલિનો નિદ્રાપાય ઇવાઞ્જસા ।
પિતુર્વિદ્વાંસ્તપોવીર્યં રામશ્ચક્રે સુહૃદ્વધમ્ ॥ ૮ ॥
પિતુર્વિદ્વાંસ્તપોવીર્યં રામશ્ચક્રે સુહૃદ્વધમ્ ॥ ૮ ॥
યેઽર્જુનસ્ય સુતા રાજન્ સ્મરન્તઃ સ્વપિતુર્વધમ્ ।
રામવીર્યપરાભૂતા લેભિરે શર્મ ન ક્વચિત્ ॥ ૯ ॥
રામવીર્યપરાભૂતા લેભિરે શર્મ ન ક્વચિત્ ॥ ૯ ॥
એકદાશ્રમતો રામે સભ્રાતરિ વનં ગતે ।
વૈરં સિષાધયિષવો લબ્ધચ્છિદ્રા ઉપાગમન્ ॥ ૧૦ ॥
વૈરં સિષાધયિષવો લબ્ધચ્છિદ્રા ઉપાગમન્ ॥ ૧૦ ॥
દૃષ્ટ્વાગ્ન્યાગાર આસીનમાવેશિતધિયં મુનિમ્ ।
ભગવત્યુત્તમશ્લોકે જઘ્નુસ્તે પાપનિશ્ચયાઃ ॥ ૧૧ ॥
ભગવત્યુત્તમશ્લોકે જઘ્નુસ્તે પાપનિશ્ચયાઃ ॥ ૧૧ ॥
યાચ્યમાનાઃ કૃપણયા રામમાત્રાતિદારુણાઃ ।
પ્રસહ્ય શિર ઉત્કૃત્ય નિન્યુસ્તે ક્ષત્રબન્ધવઃ ॥ ૧૨ ॥
પ્રસહ્ય શિર ઉત્કૃત્ય નિન્યુસ્તે ક્ષત્રબન્ધવઃ ॥ ૧૨ ॥
રેણુકા દુઃખશોકાર્તા નિઘ્નન્ત્યાત્માનમાત્મના ।
રામ રામેતિ તાતેતિ વિચુક્રોશોચ્ચકૈઃ સતી ॥ ૧૩ ॥
રામ રામેતિ તાતેતિ વિચુક્રોશોચ્ચકૈઃ સતી ॥ ૧૩ ॥
તદુપશ્રુત્ય દૂરસ્થા હા રામેત્યાર્તવત્સ્વનમ્ ।
ત્વરયાશ્રમમાસાદ્ય દદૃશુઃ પિતરં હતમ્ ॥ ૧૪ ॥
ત્વરયાશ્રમમાસાદ્ય દદૃશુઃ પિતરં હતમ્ ॥ ૧૪ ॥
તે દુઃખરોષામર્ષાર્તિશોકવેગવિમોહિતાઃ ।
હા તાત સાધો ધર્મિષ્ઠ ત્યક્ત્વાસ્માન્સ્વર્ગતો ભવાન્ ॥ ૧૫ ॥
હા તાત સાધો ધર્મિષ્ઠ ત્યક્ત્વાસ્માન્સ્વર્ગતો ભવાન્ ॥ ૧૫ ॥
વિલપ્યૈવં પિતુર્દેહં નિધાય ભ્રાતૃષુ સ્વયમ્ ।
પ્રગૃહ્ય પરશું રામઃ ક્ષત્રાન્તાય મનો દધે ॥ ૧૬ ॥
પ્રગૃહ્ય પરશું રામઃ ક્ષત્રાન્તાય મનો દધે ॥ ૧૬ ॥
ગત્વા માહિષ્મતીં રામો બ્રહ્મઘ્નવિહતશ્રિયમ્ ।
તેષાં સ શીર્ષભી રાજન્ મધ્યે ચક્રે મહાગિરિમ્ ॥ ૧૭ ॥
તેષાં સ શીર્ષભી રાજન્ મધ્યે ચક્રે મહાગિરિમ્ ॥ ૧૭ ॥
તદ્રક્તેન નદીં ઘોરામબ્રહ્મણ્યભયાવહામ્ ।
હેતું કૃત્વા પિતૃવધં ક્ષત્રેઽમઙ્ગલકારિણિ ॥ ૧૮ ॥
હેતું કૃત્વા પિતૃવધં ક્ષત્રેઽમઙ્ગલકારિણિ ॥ ૧૮ ॥
ત્રિઃસપ્તકૃત્વઃ પૃથિવીં કૃત્વા નિઃક્ષત્રિયાં પ્રભુઃ ।
સમન્તપઞ્ચકે ચક્રે શોણિતોદાન્ હ્રદાન્ નવ ॥ ૧૯ ॥
સમન્તપઞ્ચકે ચક્રે શોણિતોદાન્ હ્રદાન્ નવ ॥ ૧૯ ॥
પિતુઃ કાયેન સન્ધાય શિર આદાય બર્હિષિ ।
સર્વદેવમયં દેવમાત્માનમયજન્મખૈઃ ॥ ૨૦ ॥
સર્વદેવમયં દેવમાત્માનમયજન્મખૈઃ ॥ ૨૦ ॥
દદૌ પ્રાચીં દિશં હોત્રે બ્રહ્મણે દક્ષિણાં દિશમ્ ।
અધ્વર્યવે પ્રતીચીં વૈ ઉદ્ગાત્રે ઉત્તરાં દિશમ્ ॥ ૨૧ ॥
અધ્વર્યવે પ્રતીચીં વૈ ઉદ્ગાત્રે ઉત્તરાં દિશમ્ ॥ ૨૧ ॥
અન્યેભ્યોઽવાન્તરદિશઃ કશ્યપાય ચ મધ્યતઃ ।
આર્યાવર્તમુપદ્રષ્ટ્રે સદસ્યેભ્યસ્તતઃ પરમ્ ॥ ૨૨ ॥
આર્યાવર્તમુપદ્રષ્ટ્રે સદસ્યેભ્યસ્તતઃ પરમ્ ॥ ૨૨ ॥
તતશ્ચાવભૃથસ્નાનવિધૂતાશેષકિલ્બિષઃ ।
સરસ્વત્યાં મહાનદ્યાં રેજે વ્યબ્ભ્ર ઇવાંશુમાન્ ॥ ૨૩ ॥
સરસ્વત્યાં મહાનદ્યાં રેજે વ્યબ્ભ્ર ઇવાંશુમાન્ ॥ ૨૩ ॥
સ્વદેહં જમદગ્નિસ્તુ લબ્ધ્વા સંજ્ઞાનલક્ષણમ્ ।
ઋષીણાં મણ્ડલે સોઽભૂત્ સપ્તમો રામપૂજિતઃ ॥ ૨૪ ॥
ઋષીણાં મણ્ડલે સોઽભૂત્ સપ્તમો રામપૂજિતઃ ॥ ૨૪ ॥
જામદગ્ન્યોઽપિ ભગવાન્ રામઃ કમલલોચનઃ ।
આગામિન્યન્તરે રાજન્ વર્તયિષ્યતિ વૈ બૃહત્ ॥ ૨૫ ॥
આગામિન્યન્તરે રાજન્ વર્તયિષ્યતિ વૈ બૃહત્ ॥ ૨૫ ॥
આસ્તેઽદ્યાપિ મહેન્દ્રાદ્રૌ ન્યસ્તદણ્ડઃ પ્રશાન્તધીઃ ।
ઉપગીયમાનચરિતઃ સિદ્ધગન્ધર્વચારણૈઃ ॥ ૨૬ ॥
ઉપગીયમાનચરિતઃ સિદ્ધગન્ધર્વચારણૈઃ ॥ ૨૬ ॥
એવં ભૃગુષુ વિશ્વાત્મા ભગવાન્ હરિરીશ્વરઃ ।
અવતીર્ય પરં ભારં ભુવોઽહન્ બહુશો નૃપાન્ ॥ ૨૭ ॥
અવતીર્ય પરં ભારં ભુવોઽહન્ બહુશો નૃપાન્ ॥ ૨૭ ॥
ગાધેરભૂન્મહાતેજાઃ સમિદ્ધ ઇવ પાવકઃ ।
તપસા ક્ષાત્રમુત્સૃજ્ય યો લેભે બ્રહ્મવર્ચસમ્ ॥ ૨૮ ॥
તપસા ક્ષાત્રમુત્સૃજ્ય યો લેભે બ્રહ્મવર્ચસમ્ ॥ ૨૮ ॥
વિશ્વામિત્રસ્ય ચૈવાસન્ પુત્રા એકશતં નૃપ ।
મધ્યમસ્તુ મધુચ્છન્દા મધુચ્છન્દસ એવ તે ॥ ૨૯ ॥
મધ્યમસ્તુ મધુચ્છન્દા મધુચ્છન્દસ એવ તે ॥ ૨૯ ॥
પુત્રં કૃત્વા શુનઃશેફં દેવરાતં ચ ભાર્ગવમ્ ।
આજીગર્તં સુતાનાહ જ્યેષ્ઠ એષ પ્રકલ્પ્યતામ્ ॥ ૩૦ ॥
આજીગર્તં સુતાનાહ જ્યેષ્ઠ એષ પ્રકલ્પ્યતામ્ ॥ ૩૦ ॥
યો વૈ હરિશ્ચન્દ્રમખે વિક્રીતઃ પુરુષઃ પશુઃ ।
સ્તુત્વા દેવાન્ પ્રજેશાદીન્ મુમુચે પાશબન્ધનાત્ ॥ ૩૧ ॥
સ્તુત્વા દેવાન્ પ્રજેશાદીન્ મુમુચે પાશબન્ધનાત્ ॥ ૩૧ ॥
યો રાતો દેવયજને દેવૈર્ગાધિષુ તાપસઃ ।
દેવરાત ઇતિ ખ્યાતઃ શુનઃશેફસ્તુ ભાર્ગવઃ ॥ ૩૨ ॥
દેવરાત ઇતિ ખ્યાતઃ શુનઃશેફસ્તુ ભાર્ગવઃ ॥ ૩૨ ॥
યે મધુચ્છન્દસો જ્યેષ્ઠાઃ કુશલં મેનિરે ન તત્ ।
અશપત્ તાન્મુનિઃ ક્રુદ્ધો મ્લેચ્છા ભવત દુર્જનાઃ ॥ ૩૩ ॥
અશપત્ તાન્મુનિઃ ક્રુદ્ધો મ્લેચ્છા ભવત દુર્જનાઃ ॥ ૩૩ ॥
સ હોવાચ મધુચ્છન્દાઃ સાર્ધં પઞ્ચાશતા તતઃ ।
યન્નો ભવાન્ સઞ્જાનીતે તસ્મિંસ્તિષ્ઠામહે વયમ્ ॥ ૩૪ ॥
યન્નો ભવાન્ સઞ્જાનીતે તસ્મિંસ્તિષ્ઠામહે વયમ્ ॥ ૩૪ ॥
જ્યેષ્ઠં મન્ત્રદૃશં ચક્રુસ્ત્વામન્વઞ્ચો વયં સ્મ હિ ।
વિશ્વામિત્રઃ સુતાનાહ વીરવન્તો ભવિષ્યથ ।
યે માનં મેઽનુગૃહ્ણન્તો વીરવન્તમકર્ત મામ્ ॥ ૩૫ ॥
વિશ્વામિત્રઃ સુતાનાહ વીરવન્તો ભવિષ્યથ ।
યે માનં મેઽનુગૃહ્ણન્તો વીરવન્તમકર્ત મામ્ ॥ ૩૫ ॥
એષ વઃ કુશિકા વીરો દેવરાતસ્તમન્વિત ।
અન્યે ચાષ્ટકહારીતજયક્રતુમદાદયઃ ॥ ૩૬ ॥
અન્યે ચાષ્ટકહારીતજયક્રતુમદાદયઃ ॥ ૩૬ ॥
એવં કૌશિકગોત્રં તુ વિશ્વામિત્રૈઃ પૃથગ્વિધમ્ ।
પ્રવરાન્તરમાપન્નં તદ્ધિ ચૈવં પ્રકલ્પિતમ્ ॥ ૩૭ ॥
પ્રવરાન્તરમાપન્નં તદ્ધિ ચૈવં પ્રકલ્પિતમ્ ॥ ૩૭ ॥