శ్రీశుక ఉవాచ
పిత్రోపశిక్షితో రామస్తథేతి కురునన్దన ।
సంవత్సరం తీర్థయాత్రాం చరిత్వాశ్రమమావ్రజత్ ॥ ౧ ॥
పిత్రోపశిక్షితో రామస్తథేతి కురునన్దన ।
సంవత్సరం తీర్థయాత్రాం చరిత్వాశ్రమమావ్రజత్ ॥ ౧ ॥
కదాచిద్ రేణుకా యాతా గఙ్గాయాం పద్మమాలినమ్ ।
గన్ధర్వరాజం క్రీడన్తమప్సరోభిరపశ్యత ॥ ౨ ॥
గన్ధర్వరాజం క్రీడన్తమప్సరోభిరపశ్యత ॥ ౨ ॥
విలోకయన్తీ క్రీడన్తముదకార్థం నదీం గతా ।
హోమవేలాం న సస్మార కిఞ్చిచ్చిత్రరథస్పృహా ॥ ౩ ॥
హోమవేలాం న సస్మార కిఞ్చిచ్చిత్రరథస్పృహా ॥ ౩ ॥
కాలాత్యయం తం విలోక్య మునేః శాపవిశఙ్కితా ।
ఆగత్య కలశం తస్థౌ పురోధాయ కృతాఞ్జలిః ॥ ౪ ॥
ఆగత్య కలశం తస్థౌ పురోధాయ కృతాఞ్జలిః ॥ ౪ ॥
వ్యభిచారం మునిర్జ్ఞాత్వా పత్న్యాః ప్రకుపితోఽబ్రవీత్ ।
ఘ్నతైనాం పుత్రకాః పాపామిత్యుక్తాస్తే న చక్రిరే ॥ ౫ ॥
ఘ్నతైనాం పుత్రకాః పాపామిత్యుక్తాస్తే న చక్రిరే ॥ ౫ ॥
రామః సఞ్చోదితః పిత్రా భ్రాతృన్ మాత్రా సహావధీత్ ।
ప్రభావజ్ఞో మునేః సమ్యక్ సమాధేస్తపసశ్చ సః ॥ ౬ ॥
ప్రభావజ్ఞో మునేః సమ్యక్ సమాధేస్తపసశ్చ సః ॥ ౬ ॥
వరేణచ్ఛన్దయామాస ప్రీతః సత్యవతీసుతః ।
వవ్రే హతానాం రామోఽపి జీవితం చాస్మృతిం వధే ॥ ౭ ॥
వవ్రే హతానాం రామోఽపి జీవితం చాస్మృతిం వధే ॥ ౭ ॥
ఉత్తస్థుస్తే కుశలినో నిద్రాపాయ ఇవాఞ్జసా ।
పితుర్విద్వాంస్తపోవీర్యం రామశ్చక్రే సుహృద్వధమ్ ॥ ౮ ॥
పితుర్విద్వాంస్తపోవీర్యం రామశ్చక్రే సుహృద్వధమ్ ॥ ౮ ॥
యేఽర్జునస్య సుతా రాజన్ స్మరన్తః స్వపితుర్వధమ్ ।
రామవీర్యపరాభూతా లేభిరే శర్మ న క్వచిత్ ॥ ౯ ॥
రామవీర్యపరాభూతా లేభిరే శర్మ న క్వచిత్ ॥ ౯ ॥
ఏకదాశ్రమతో రామే సభ్రాతరి వనం గతే ।
వైరం సిషాధయిషవో లబ్ధచ్ఛిద్రా ఉపాగమన్ ॥ ౧౦ ॥
వైరం సిషాధయిషవో లబ్ధచ్ఛిద్రా ఉపాగమన్ ॥ ౧౦ ॥
దృష్ట్వాగ్న్యాగార ఆసీనమావేశితధియం మునిమ్ ।
భగవత్యుత్తమశ్లోకే జఘ్నుస్తే పాపనిశ్చయాః ॥ ౧౧ ॥
భగవత్యుత్తమశ్లోకే జఘ్నుస్తే పాపనిశ్చయాః ॥ ౧౧ ॥
యాచ్యమానాః కృపణయా రామమాత్రాతిదారుణాః ।
ప్రసహ్య శిర ఉత్కృత్య నిన్యుస్తే క్షత్రబన్ధవః ॥ ౧౨ ॥
ప్రసహ్య శిర ఉత్కృత్య నిన్యుస్తే క్షత్రబన్ధవః ॥ ౧౨ ॥
రేణుకా దుఃఖశోకార్తా నిఘ్నన్త్యాత్మానమాత్మనా ।
రామ రామేతి తాతేతి విచుక్రోశోచ్చకైః సతీ ॥ ౧౩ ॥
రామ రామేతి తాతేతి విచుక్రోశోచ్చకైః సతీ ॥ ౧౩ ॥
తదుపశ్రుత్య దూరస్థా హా రామేత్యార్తవత్స్వనమ్ ।
త్వరయాశ్రమమాసాద్య దదృశుః పితరం హతమ్ ॥ ౧౪ ॥
త్వరయాశ్రమమాసాద్య దదృశుః పితరం హతమ్ ॥ ౧౪ ॥
తే దుఃఖరోషామర్షార్తిశోకవేగవిమోహితాః ।
హా తాత సాధో ధర్మిష్ఠ త్యక్త్వాస్మాన్స్వర్గతో భవాన్ ॥ ౧౫ ॥
హా తాత సాధో ధర్మిష్ఠ త్యక్త్వాస్మాన్స్వర్గతో భవాన్ ॥ ౧౫ ॥
విలప్యైవం పితుర్దేహం నిధాయ భ్రాతృషు స్వయమ్ ।
ప్రగృహ్య పరశుం రామః క్షత్రాన్తాయ మనో దధే ॥ ౧౬ ॥
ప్రగృహ్య పరశుం రామః క్షత్రాన్తాయ మనో దధే ॥ ౧౬ ॥
గత్వా మాహిష్మతీం రామో బ్రహ్మఘ్నవిహతశ్రియమ్ ।
తేషాం స శీర్షభీ రాజన్ మధ్యే చక్రే మహాగిరిమ్ ॥ ౧౭ ॥
తేషాం స శీర్షభీ రాజన్ మధ్యే చక్రే మహాగిరిమ్ ॥ ౧౭ ॥
తద్రక్తేన నదీం ఘోరామబ్రహ్మణ్యభయావహామ్ ।
హేతుం కృత్వా పితృవధం క్షత్రేఽమఙ్గలకారిణి ॥ ౧౮ ॥
హేతుం కృత్వా పితృవధం క్షత్రేఽమఙ్గలకారిణి ॥ ౧౮ ॥
త్రిఃసప్తకృత్వః పృథివీం కృత్వా నిఃక్షత్రియాం ప్రభుః ।
సమన్తపఞ్చకే చక్రే శోణితోదాన్ హ్రదాన్ నవ ॥ ౧౯ ॥
సమన్తపఞ్చకే చక్రే శోణితోదాన్ హ్రదాన్ నవ ॥ ౧౯ ॥
పితుః కాయేన సన్ధాయ శిర ఆదాయ బర్హిషి ।
సర్వదేవమయం దేవమాత్మానమయజన్మఖైః ॥ ౨౦ ॥
సర్వదేవమయం దేవమాత్మానమయజన్మఖైః ॥ ౨౦ ॥
దదౌ ప్రాచీం దిశం హోత్రే బ్రహ్మణే దక్షిణాం దిశమ్ ।
అధ్వర్యవే ప్రతీచీం వై ఉద్గాత్రే ఉత్తరాం దిశమ్ ॥ ౨౧ ॥
అధ్వర్యవే ప్రతీచీం వై ఉద్గాత్రే ఉత్తరాం దిశమ్ ॥ ౨౧ ॥
అన్యేభ్యోఽవాన్తరదిశః కశ్యపాయ చ మధ్యతః ।
ఆర్యావర్తముపద్రష్ట్రే సదస్యేభ్యస్తతః పరమ్ ॥ ౨౨ ॥
ఆర్యావర్తముపద్రష్ట్రే సదస్యేభ్యస్తతః పరమ్ ॥ ౨౨ ॥
తతశ్చావభృథస్నానవిధూతాశేషకిల్బిషః ।
సరస్వత్యాం మహానద్యాం రేజే వ్యబ్భ్ర ఇవాంశుమాన్ ॥ ౨౩ ॥
సరస్వత్యాం మహానద్యాం రేజే వ్యబ్భ్ర ఇవాంశుమాన్ ॥ ౨౩ ॥
స్వదేహం జమదగ్నిస్తు లబ్ధ్వా సంజ్ఞానలక్షణమ్ ।
ఋషీణాం మణ్డలే సోఽభూత్ సప్తమో రామపూజితః ॥ ౨౪ ॥
ఋషీణాం మణ్డలే సోఽభూత్ సప్తమో రామపూజితః ॥ ౨౪ ॥
జామదగ్న్యోఽపి భగవాన్ రామః కమలలోచనః ।
ఆగామిన్యన్తరే రాజన్ వర్తయిష్యతి వై బృహత్ ॥ ౨౫ ॥
ఆగామిన్యన్తరే రాజన్ వర్తయిష్యతి వై బృహత్ ॥ ౨౫ ॥
ఆస్తేఽద్యాపి మహేన్ద్రాద్రౌ న్యస్తదణ్డః ప్రశాన్తధీః ।
ఉపగీయమానచరితః సిద్ధగన్ధర్వచారణైః ॥ ౨౬ ॥
ఉపగీయమానచరితః సిద్ధగన్ధర్వచారణైః ॥ ౨౬ ॥
ఏవం భృగుషు విశ్వాత్మా భగవాన్ హరిరీశ్వరః ।
అవతీర్య పరం భారం భువోఽహన్ బహుశో నృపాన్ ॥ ౨౭ ॥
అవతీర్య పరం భారం భువోఽహన్ బహుశో నృపాన్ ॥ ౨౭ ॥
గాధేరభూన్మహాతేజాః సమిద్ధ ఇవ పావకః ।
తపసా క్షాత్రముత్సృజ్య యో లేభే బ్రహ్మవర్చసమ్ ॥ ౨౮ ॥
తపసా క్షాత్రముత్సృజ్య యో లేభే బ్రహ్మవర్చసమ్ ॥ ౨౮ ॥
విశ్వామిత్రస్య చైవాసన్ పుత్రా ఏకశతం నృప ।
మధ్యమస్తు మధుచ్ఛన్దా మధుచ్ఛన్దస ఏవ తే ॥ ౨౯ ॥
మధ్యమస్తు మధుచ్ఛన్దా మధుచ్ఛన్దస ఏవ తే ॥ ౨౯ ॥
పుత్రం కృత్వా శునఃశేఫం దేవరాతం చ భార్గవమ్ ।
ఆజీగర్తం సుతానాహ జ్యేష్ఠ ఏష ప్రకల్ప్యతామ్ ॥ ౩౦ ॥
ఆజీగర్తం సుతానాహ జ్యేష్ఠ ఏష ప్రకల్ప్యతామ్ ॥ ౩౦ ॥
యో వై హరిశ్చన్ద్రమఖే విక్రీతః పురుషః పశుః ।
స్తుత్వా దేవాన్ ప్రజేశాదీన్ ముముచే పాశబన్ధనాత్ ॥ ౩౧ ॥
స్తుత్వా దేవాన్ ప్రజేశాదీన్ ముముచే పాశబన్ధనాత్ ॥ ౩౧ ॥
యో రాతో దేవయజనే దేవైర్గాధిషు తాపసః ।
దేవరాత ఇతి ఖ్యాతః శునఃశేఫస్తు భార్గవః ॥ ౩౨ ॥
దేవరాత ఇతి ఖ్యాతః శునఃశేఫస్తు భార్గవః ॥ ౩౨ ॥
యే మధుచ్ఛన్దసో జ్యేష్ఠాః కుశలం మేనిరే న తత్ ।
అశపత్ తాన్మునిః క్రుద్ధో మ్లేచ్ఛా భవత దుర్జనాః ॥ ౩౩ ॥
అశపత్ తాన్మునిః క్రుద్ధో మ్లేచ్ఛా భవత దుర్జనాః ॥ ౩౩ ॥
స హోవాచ మధుచ్ఛన్దాః సార్ధం పఞ్చాశతా తతః ।
యన్నో భవాన్ సఞ్జానీతే తస్మింస్తిష్ఠామహే వయమ్ ॥ ౩౪ ॥
యన్నో భవాన్ సఞ్జానీతే తస్మింస్తిష్ఠామహే వయమ్ ॥ ౩౪ ॥
జ్యేష్ఠం మన్త్రదృశం చక్రుస్త్వామన్వఞ్చో వయం స్మ హి ।
విశ్వామిత్రః సుతానాహ వీరవన్తో భవిష్యథ ।
యే మానం మేఽనుగృహ్ణన్తో వీరవన్తమకర్త మామ్ ॥ ౩౫ ॥
విశ్వామిత్రః సుతానాహ వీరవన్తో భవిష్యథ ।
యే మానం మేఽనుగృహ్ణన్తో వీరవన్తమకర్త మామ్ ॥ ౩౫ ॥
ఏష వః కుశికా వీరో దేవరాతస్తమన్విత ।
అన్యే చాష్టకహారీతజయక్రతుమదాదయః ॥ ౩౬ ॥
అన్యే చాష్టకహారీతజయక్రతుమదాదయః ॥ ౩౬ ॥
ఏవం కౌశికగోత్రం తు విశ్వామిత్రైః పృథగ్విధమ్ ।
ప్రవరాన్తరమాపన్నం తద్ధి చైవం ప్రకల్పితమ్ ॥ ౩౭ ॥
ప్రవరాన్తరమాపన్నం తద్ధి చైవం ప్రకల్పితమ్ ॥ ౩౭ ॥