॥ অথ শ্ৰীমহাভাৰতে উদ্যোগপৰ্ৱণি প্ৰজাগৰপৰ্ৱণি ৱিদুৰনীতিৱাক্যে ত্ৰযস্ত্ৰিংশোঽধ্যাযঃ ॥
ৱৈশম্পাযন উৱাচ।
দ্ৱাঃস্থং প্ৰাহ মহাপ্ৰাজ্ঞো ধৃতৰাষ্ট্ৰো মহীপতিঃ ।
ৱিদুৰং দ্ৰষ্টুমিচ্ছামি তমিহানয মাচিৰম্ ॥ 1॥
ৱৈশম্পাযন উৱাচ।
দ্ৱাঃস্থং প্ৰাহ মহাপ্ৰাজ্ঞো ধৃতৰাষ্ট্ৰো মহীপতিঃ ।
ৱিদুৰং দ্ৰষ্টুমিচ্ছামি তমিহানয মাচিৰম্ ॥ 1॥
প্ৰহিতো ধৃতৰাষ্ট্ৰেণ দূতঃ ক্ষত্তাৰমব্ৰৱীত্ ।
ঈশ্ৱৰস্ত্ৱাং মহাৰাজো মহাপ্ৰাজ্ঞ দিদৃক্ষতি ॥ 2॥
ঈশ্ৱৰস্ত্ৱাং মহাৰাজো মহাপ্ৰাজ্ঞ দিদৃক্ষতি ॥ 2॥
এৱমুক্তস্তু ৱিদুৰঃ প্ৰাপ্য ৰাজনিৱেশনম্ ।
অব্ৰৱীদ্ধৃতৰাষ্ট্ৰায দ্ৱাঃস্থ মাং প্ৰতিৱেদয ॥ 3॥
অব্ৰৱীদ্ধৃতৰাষ্ট্ৰায দ্ৱাঃস্থ মাং প্ৰতিৱেদয ॥ 3॥
দ্ৱাঃস্থ উৱাচ।
ৱিদুৰোঽযমনুপ্ৰাপ্তো ৰাজেন্দ্ৰ তৱ শাসনাত্ ।
দ্ৰষ্টুমিচ্ছতি তে পাদৌ কিং কৰোতু প্ৰশাধি মাম্ ॥ 4॥
ৱিদুৰোঽযমনুপ্ৰাপ্তো ৰাজেন্দ্ৰ তৱ শাসনাত্ ।
দ্ৰষ্টুমিচ্ছতি তে পাদৌ কিং কৰোতু প্ৰশাধি মাম্ ॥ 4॥
ধৃতৰাষ্ট্ৰ উৱাচ।
প্ৰৱেশয মহাপ্ৰাজ্ঞং ৱিদুৰং দীৰ্ঘদৰ্শিনম্ ।
অহং হি ৱিদুৰস্যাস্য নাকাল্যো জাতু দৰ্শনে ॥ 5॥
প্ৰৱেশয মহাপ্ৰাজ্ঞং ৱিদুৰং দীৰ্ঘদৰ্শিনম্ ।
অহং হি ৱিদুৰস্যাস্য নাকাল্যো জাতু দৰ্শনে ॥ 5॥
দ্ৱাঃস্থ উৱাচ।
প্ৰৱিশান্তঃ পুৰং ক্ষত্তৰ্মহাৰাজস্য ধীমতঃ ।
ন হি তে দৰ্শনেঽকাল্যো জাতু ৰাজা ব্ৰৱীতি মাম্ ॥ 6॥
প্ৰৱিশান্তঃ পুৰং ক্ষত্তৰ্মহাৰাজস্য ধীমতঃ ।
ন হি তে দৰ্শনেঽকাল্যো জাতু ৰাজা ব্ৰৱীতি মাম্ ॥ 6॥
ৱৈশম্পাযন উৱাচ।
ততঃ প্ৰৱিশ্য ৱিদুৰো ধৃতৰাষ্ট্ৰ নিৱেশনম্ ।
অব্ৰৱীত্প্ৰাঞ্জলিৰ্ৱাক্যং চিন্তযানং নৰাধিপম্ ॥ 7॥
ততঃ প্ৰৱিশ্য ৱিদুৰো ধৃতৰাষ্ট্ৰ নিৱেশনম্ ।
অব্ৰৱীত্প্ৰাঞ্জলিৰ্ৱাক্যং চিন্তযানং নৰাধিপম্ ॥ 7॥
ৱিদুৰোঽহং মহাপ্ৰাজ্ঞ সম্প্ৰাপ্তস্তৱ শাসনাত্ ।
যদি কিং চন কৰ্তৱ্যমযমস্মি প্ৰশাধি মাম্ ॥ 8॥
যদি কিং চন কৰ্তৱ্যমযমস্মি প্ৰশাধি মাম্ ॥ 8॥
ধৃতৰষ্ত্ৰ উৱাচ।
সঞ্জযো ৱিদুৰ প্ৰাপ্তো গৰ্হযিত্ৱা চ মাং গতঃ ।
অজাতশত্ৰোঃ শ্ৱো ৱাক্যং সভামধ্যে স ৱক্ষ্যতি ॥ 9॥
সঞ্জযো ৱিদুৰ প্ৰাপ্তো গৰ্হযিত্ৱা চ মাং গতঃ ।
অজাতশত্ৰোঃ শ্ৱো ৱাক্যং সভামধ্যে স ৱক্ষ্যতি ॥ 9॥
তস্যাদ্য কুৰুৱীৰস্য ন ৱিজ্ঞাতং ৱচো মযা ।
তন্মে দহতি গাত্ৰাণি তদকাৰ্ষীত্প্ৰজাগৰম্ ॥ 10॥
তন্মে দহতি গাত্ৰাণি তদকাৰ্ষীত্প্ৰজাগৰম্ ॥ 10॥
জাগ্ৰতো দহ্যমানস্য শ্ৰেযো যদিহ পশ্যসি ।
তদ্ব্ৰূহি ত্ৱং হি নস্তাত ধৰ্মাৰ্থকুশলো হ্যসি ॥ 11॥
তদ্ব্ৰূহি ত্ৱং হি নস্তাত ধৰ্মাৰ্থকুশলো হ্যসি ॥ 11॥
যতঃ প্ৰাপ্তঃ সঞ্জযঃ পাণ্ডৱেভ্যো
ন মে যথাৱন্মনসঃ প্ৰশান্তিঃ ।
সৱেন্দ্ৰিযাণ্যপ্ৰকৃতিং গতানি
কিং ৱক্ষ্যতীত্যেৱ হি মেঽদ্য চিন্তা ॥ 12॥
ন মে যথাৱন্মনসঃ প্ৰশান্তিঃ ।
সৱেন্দ্ৰিযাণ্যপ্ৰকৃতিং গতানি
কিং ৱক্ষ্যতীত্যেৱ হি মেঽদ্য চিন্তা ॥ 12॥
তন্মে ব্ৰূহি ৱিদুৰ ত্ৱং যথাৱন্
মনীষিতং সৰ্ৱমজাতশত্ৰোঃ ।
যথা চ নস্তাত হিতং ভৱেচ্চ
প্ৰজাশ্চ সৰ্ৱাঃ সুখিতা ভৱেযুঃ ॥- ॥
ৱিদুৰ উৱাচ।
অভিযুক্তং বলৱতা দুৰ্বলং হীনসাধনম্ ।
হৃতস্ৱং কামিনং চোৰমাৱিশন্তি প্ৰজাগৰাঃ ॥ 13॥
মনীষিতং সৰ্ৱমজাতশত্ৰোঃ ।
যথা চ নস্তাত হিতং ভৱেচ্চ
প্ৰজাশ্চ সৰ্ৱাঃ সুখিতা ভৱেযুঃ ॥- ॥
ৱিদুৰ উৱাচ।
অভিযুক্তং বলৱতা দুৰ্বলং হীনসাধনম্ ।
হৃতস্ৱং কামিনং চোৰমাৱিশন্তি প্ৰজাগৰাঃ ॥ 13॥
কচ্চিদেতৈৰ্মহাদোষৈৰ্ন স্পৃষ্টোঽসি নৰাধিপ ।
কচ্চিন্ন পৰৱিত্তেষু গৃধ্যন্ৱিপৰিতপ্যসে ॥ 14॥
কচ্চিন্ন পৰৱিত্তেষু গৃধ্যন্ৱিপৰিতপ্যসে ॥ 14॥
ধৃতৰাষ্ট্ৰ উৱাচ।
শ্ৰোতুমিচ্ছামি তে ধৰ্ম্যং পৰং নৈঃশ্ৰেযসং ৱচঃ ।
অস্মিন্ৰাজৰ্ষিৱংশে হি ত্ৱমেকঃ প্ৰাজ্ঞসম্মতঃ ॥ 15॥
শ্ৰোতুমিচ্ছামি তে ধৰ্ম্যং পৰং নৈঃশ্ৰেযসং ৱচঃ ।
অস্মিন্ৰাজৰ্ষিৱংশে হি ত্ৱমেকঃ প্ৰাজ্ঞসম্মতঃ ॥ 15॥
ৱিদুৰ উৱাচ।
ৰজা লক্ষণসম্পন্নস্ত্ৰৈলোক্যস্যাধিপো ভৱেত্ ।
প্ৰেষ্যস্তে প্ৰেষিতশ্চৈৱ ধৃতৰাষ্ট্ৰ যুধিষ্ঠিৰঃ ॥- ॥
ৱিপৰীততৰশ্চ ত্ৱং ভাগধেযে ন সম্মতঃ ।
অৰ্চিষাং প্ৰক্ষযাচ্চৈৱ ধৰ্মাত্মা ধৰ্মকোৱিদঃ ॥- ॥
আনৃশংস্যাদনুক্ৰোশাদ্ধৰ্মাত্সত্যাত্পৰাক্ৰমাত্ ।
গুৰুত্ৱাত্ত্ৱযি সম্প্ৰেক্ষ্য বহূন্ক্লেষাংস্তিতিক্ষতে ॥- ॥
দুৰ্যোধনে সৌবলে চ কৰ্ণে দুঃশাসনে তথা ।
এতেষ্ৱৈশ্ৱৰ্যমাধায কথং ত্ৱং ভূতিমিচ্ছসি ॥- ॥
একস্মাত্ৱৃক্ষাদ্যজ্ঞপত্ৰাণি ৰাজন্
স্ৰুক্চ দ্ৰৌণী পেঠনীপীডনে চ ।
এতস্মাদ্ৰাজন্ব্ৰুৱতো মে নিবোধ
একস্মাদ্ৱৈ জাযতেঽসচ্চ সচ্চ ॥- ॥
আত্মজ্ঞানং সমাৰম্ভস্তিতিক্ষা ধৰ্মনিত্যতা ।
যমৰ্থান্নাপকৰ্ষন্তি স ৱৈ পণ্দিত উচ্যতে ॥- ॥
নিষেৱতে প্ৰশস্তানি নিন্দিতানি ন সেৱতে ।
অনাস্তিকঃ শ্ৰদ্দধান এতত্পণ্ডিত লক্ষণম্ ॥ 16॥
ৰজা লক্ষণসম্পন্নস্ত্ৰৈলোক্যস্যাধিপো ভৱেত্ ।
প্ৰেষ্যস্তে প্ৰেষিতশ্চৈৱ ধৃতৰাষ্ট্ৰ যুধিষ্ঠিৰঃ ॥- ॥
ৱিপৰীততৰশ্চ ত্ৱং ভাগধেযে ন সম্মতঃ ।
অৰ্চিষাং প্ৰক্ষযাচ্চৈৱ ধৰ্মাত্মা ধৰ্মকোৱিদঃ ॥- ॥
আনৃশংস্যাদনুক্ৰোশাদ্ধৰ্মাত্সত্যাত্পৰাক্ৰমাত্ ।
গুৰুত্ৱাত্ত্ৱযি সম্প্ৰেক্ষ্য বহূন্ক্লেষাংস্তিতিক্ষতে ॥- ॥
দুৰ্যোধনে সৌবলে চ কৰ্ণে দুঃশাসনে তথা ।
এতেষ্ৱৈশ্ৱৰ্যমাধায কথং ত্ৱং ভূতিমিচ্ছসি ॥- ॥
একস্মাত্ৱৃক্ষাদ্যজ্ঞপত্ৰাণি ৰাজন্
স্ৰুক্চ দ্ৰৌণী পেঠনীপীডনে চ ।
এতস্মাদ্ৰাজন্ব্ৰুৱতো মে নিবোধ
একস্মাদ্ৱৈ জাযতেঽসচ্চ সচ্চ ॥- ॥
আত্মজ্ঞানং সমাৰম্ভস্তিতিক্ষা ধৰ্মনিত্যতা ।
যমৰ্থান্নাপকৰ্ষন্তি স ৱৈ পণ্দিত উচ্যতে ॥- ॥
নিষেৱতে প্ৰশস্তানি নিন্দিতানি ন সেৱতে ।
অনাস্তিকঃ শ্ৰদ্দধান এতত্পণ্ডিত লক্ষণম্ ॥ 16॥
ক্ৰোধো হৰ্ষশ্চ দৰ্পশ্চ হ্ৰীস্তম্ভো মান্যমানিতা ।
যমৰ্থান্নাপকৰ্ষন্তি স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 17॥
যমৰ্থান্নাপকৰ্ষন্তি স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 17॥
যস্য কৃত্যং ন জানন্তি মন্ত্ৰং ৱা মন্ত্ৰিতং পৰে ।
কৃতমেৱাস্য জানন্তি স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 18॥
কৃতমেৱাস্য জানন্তি স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 18॥
যস্য কৃত্যং ন ৱিঘ্নন্তি শীতমুষ্ণং ভযং ৰতিঃ ।
সমৃদ্ধিৰসমৃদ্ধিৰ্ৱা স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 19॥
সমৃদ্ধিৰসমৃদ্ধিৰ্ৱা স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 19॥
যস্য সংসাৰিণী প্ৰজ্ঞা ধৰ্মাৰ্থাৱনুৱৰ্ততে ।
কামাদৰ্থং ৱৃণীতে যঃ স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 20॥
কামাদৰ্থং ৱৃণীতে যঃ স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 20॥
যথাশক্তি চিকীৰ্ষন্তি যথাশক্তি চ কুৰ্ৱতে ।
ন কিং চিদৱমন্যন্তে পণ্ডিতা ভৰতৰ্ষভ ॥ 21॥
ন কিং চিদৱমন্যন্তে পণ্ডিতা ভৰতৰ্ষভ ॥ 21॥
ক্ষিপ্ৰং ৱিজানাতি চিৰং শৃণোতি
ৱিজ্ঞায চাৰ্থং ভজতে ন কামাত্ ।
নাসম্পৃষ্টো ৱ্যৌপযুঙ্ক্তে পৰাৰ্থে
তত্প্ৰজ্ঞানং প্ৰথমং পণ্ডিতস্য ॥ 22॥
ৱিজ্ঞায চাৰ্থং ভজতে ন কামাত্ ।
নাসম্পৃষ্টো ৱ্যৌপযুঙ্ক্তে পৰাৰ্থে
তত্প্ৰজ্ঞানং প্ৰথমং পণ্ডিতস্য ॥ 22॥
নাপ্ৰাপ্যমভিৱাঞ্ছন্তি নষ্টং নেচ্ছন্তি শোচিতুম্ ।
আপত্সু চ ন মুহ্যন্তি নৰাঃ পণ্ডিত বুদ্ধযঃ ॥ 23॥
আপত্সু চ ন মুহ্যন্তি নৰাঃ পণ্ডিত বুদ্ধযঃ ॥ 23॥
নিশ্চিত্য যঃ প্ৰক্ৰমতে নান্তৰ্ৱসতি কৰ্মণঃ ।
অৱন্ধ্য কালো ৱশ্যাত্মা স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 24॥
অৱন্ধ্য কালো ৱশ্যাত্মা স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 24॥
আৰ্য কৰ্মণি ৰাজ্যন্তে ভূতিকৰ্মাণি কুৰ্ৱতে ।
হিতং চ নাভ্যসূযন্তি পণ্ডিতা ভৰতৰ্ষভ ॥ 25॥
হিতং চ নাভ্যসূযন্তি পণ্ডিতা ভৰতৰ্ষভ ॥ 25॥
ন হৃষ্যত্যাত্মসম্মানে নাৱমানেন তপ্যতে ।
গাঙ্গো হ্ৰদ ইৱাক্ষোভ্যো যঃ স পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 26॥
গাঙ্গো হ্ৰদ ইৱাক্ষোভ্যো যঃ স পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 26॥
তত্ত্ৱজ্ঞঃ সৰ্ৱভূতানাং যোগজ্ঞঃ সৰ্ৱকৰ্মণাম্ ।
উপাযজ্ঞো মনুষ্যাণাং নৰঃ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 27॥
উপাযজ্ঞো মনুষ্যাণাং নৰঃ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 27॥
প্ৰৱৃত্ত ৱাক্চিত্ৰকথ ঊহৱান্প্ৰতিভানৱান্ ।
আশু গ্ৰন্থস্য ৱক্তা চ স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 28॥
আশু গ্ৰন্থস্য ৱক্তা চ স ৱৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 28॥
শ্ৰুতং প্ৰজ্ঞানুগং যস্য প্ৰজ্ঞা চৈৱ শ্ৰুতানুগা ।
অসম্ভিন্নাৰ্য মৰ্যাদঃ পণ্ডিতাখ্যাং লভেত সঃ ॥ 29॥
অসম্ভিন্নাৰ্য মৰ্যাদঃ পণ্ডিতাখ্যাং লভেত সঃ ॥ 29॥
অৰ্থং মহান্তমাসদ্য ৱিদ্যামৈশ্ৱৰ্যমেৱ চ ।
ৱিচৰত্যসমুন্নদ্ধো যস্য পণ্ডিত উচ্যতে ॥- ॥
অশ্ৰুতশ্চ সমুন্নদ্ধো দৰিদ্ৰশ্চ মহামনাঃ ।
অৰ্থাংশ্চাকৰ্মণা প্ৰেপ্সুৰ্মূঢ ইত্যুচ্যতে বুধৈঃ ॥ 30॥
ৱিচৰত্যসমুন্নদ্ধো যস্য পণ্ডিত উচ্যতে ॥- ॥
অশ্ৰুতশ্চ সমুন্নদ্ধো দৰিদ্ৰশ্চ মহামনাঃ ।
অৰ্থাংশ্চাকৰ্মণা প্ৰেপ্সুৰ্মূঢ ইত্যুচ্যতে বুধৈঃ ॥ 30॥
স্ৱমৰ্থং যঃ পৰিত্যজ্য পৰাৰ্থমনুতিষ্ঠতি ।
মিথ্যা চৰতি মিত্ৰাৰ্থে যশ্চ মূঢঃ স উচ্যতে ॥ 31॥
মিথ্যা চৰতি মিত্ৰাৰ্থে যশ্চ মূঢঃ স উচ্যতে ॥ 31॥
অকামাং কামযতি যঃ কামযানাং পৰিত্যজেত্ ।
বলৱন্তং চ যো দ্ৱেষ্টি তমাহুৰ্মূঢচেতসম্ ॥- ॥
অকামান্কামযতি যঃ কামযানান্পৰিদ্ৱিষন্ ।
বলৱন্তং চ যো দ্ৱেষ্টি তমাহুৰ্মূঢচেতসম্ ॥ 32॥
বলৱন্তং চ যো দ্ৱেষ্টি তমাহুৰ্মূঢচেতসম্ ॥- ॥
অকামান্কামযতি যঃ কামযানান্পৰিদ্ৱিষন্ ।
বলৱন্তং চ যো দ্ৱেষ্টি তমাহুৰ্মূঢচেতসম্ ॥ 32॥
অমিত্ৰং কুৰুতে মিত্ৰং মিত্ৰং দ্ৱেষ্টি হিনস্তি চ ।
কৰ্ম চাৰভতে দুষ্টং তমাহুৰ্মূঢচেতসম্ ॥ 33॥
কৰ্ম চাৰভতে দুষ্টং তমাহুৰ্মূঢচেতসম্ ॥ 33॥
সংসাৰযতি কৃত্যানি সৰ্ৱত্ৰ ৱিচিকিত্সতে ।
চিৰং কৰোতি ক্ষিপ্ৰাৰ্থে স মূঢো ভৰতৰ্ষভ ॥ 34॥
চিৰং কৰোতি ক্ষিপ্ৰাৰ্থে স মূঢো ভৰতৰ্ষভ ॥ 34॥
শ্ৰাদ্ধং পিতৃভ্যো ন দদাতি দৈৱতানি নাৰ্চতি ।
সুহৃন্মিত্ৰং ন লভতে তমাহুৰ্মূঢচেতসম্ ॥- ॥
অনাহূতঃ প্ৰৱিশতি অপৃষ্টো বহু ভাষতে ।
ৱিশ্ৱসত্যপ্ৰমত্তেষু মূঢ চেতা নৰাধমঃ ॥ 35॥
সুহৃন্মিত্ৰং ন লভতে তমাহুৰ্মূঢচেতসম্ ॥- ॥
অনাহূতঃ প্ৰৱিশতি অপৃষ্টো বহু ভাষতে ।
ৱিশ্ৱসত্যপ্ৰমত্তেষু মূঢ চেতা নৰাধমঃ ॥ 35॥
পৰং ক্ষিপতি দোষেণ ৱৰ্তমানঃ স্ৱযং তথা ।
যশ্চ ক্ৰুধ্যত্যনীশঃ সন্স চ মূঢতমো নৰঃ ॥ 36॥
যশ্চ ক্ৰুধ্যত্যনীশঃ সন্স চ মূঢতমো নৰঃ ॥ 36॥
আত্মনো বলমাজ্ঞায ধৰ্মাৰ্থপৰিৱৰ্জিতম্ ।
অলভ্যমিচ্ছন্নৈষ্কৰ্ম্যান্মূঢ বুদ্ধিৰিহোচ্যতে ॥ 37॥
অলভ্যমিচ্ছন্নৈষ্কৰ্ম্যান্মূঢ বুদ্ধিৰিহোচ্যতে ॥ 37॥
অশিষ্যং শাস্তি যো ৰাজন্যশ্চ শূন্যমুপাসতে ।
কদৰ্যং ভজতে যশ্চ তমাহুৰ্মূঢচেতসম্ ॥ 38॥
কদৰ্যং ভজতে যশ্চ তমাহুৰ্মূঢচেতসম্ ॥ 38॥
অৰ্থং মহান্তমাসাদ্য ৱিদ্যামৈশ্ৱৰ্যমেৱ ৱা ।
ৱিচৰত্যসমুন্নদ্ধো যঃ স পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 39॥
ৱিচৰত্যসমুন্নদ্ধো যঃ স পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 39॥
একঃ সম্পন্নমশ্নাতি ৱস্তে ৱাসশ্চ শোভনম্ ।
যোঽসংৱিভজ্য ভৃত্যেভ্যঃ কো নৃশংসতৰস্ততঃ ॥ 40॥
যোঽসংৱিভজ্য ভৃত্যেভ্যঃ কো নৃশংসতৰস্ততঃ ॥ 40॥
একঃ পাপানি কুৰুতে ফলং ভুঙ্ক্তে মহাজনঃ ।
ভোক্তাৰো ৱিপ্ৰমুচ্যন্তে কৰ্তা দোষেণ লিপ্যতে ॥ 41॥
ভোক্তাৰো ৱিপ্ৰমুচ্যন্তে কৰ্তা দোষেণ লিপ্যতে ॥ 41॥
একং হন্যান্ন ৱাহন্যাদিষুৰ্মুক্তো ধনুষ্মতা ।
বুদ্ধিৰ্বুদ্ধিমতোত্সৃষ্টা হন্যাদ্ৰাষ্ট্ৰং সৰাজকম্ ॥ 42॥
বুদ্ধিৰ্বুদ্ধিমতোত্সৃষ্টা হন্যাদ্ৰাষ্ট্ৰং সৰাজকম্ ॥ 42॥
একযা দ্ৱে ৱিনিশ্চিত্য ত্ৰীংশ্চতুৰ্ভিৰ্ৱশে কুৰু ।
পঞ্চ জিত্ৱা ৱিদিত্ৱা ষট্সপ্ত হিত্ৱা সুখী ভৱ ॥ 43॥
পঞ্চ জিত্ৱা ৱিদিত্ৱা ষট্সপ্ত হিত্ৱা সুখী ভৱ ॥ 43॥
একং ৱিষৰসো হন্তি শস্ত্ৰেণৈকশ্চ ৱধ্যতে ।
সৰাষ্ট্ৰং স প্ৰজং হন্তি ৰাজানং মন্ত্ৰৱিস্ৰৱঃ ॥ 44॥
সৰাষ্ট্ৰং স প্ৰজং হন্তি ৰাজানং মন্ত্ৰৱিস্ৰৱঃ ॥ 44॥
একঃ স্ৱাদু ন ভুঞ্জীত একশ্চাৰ্থান্ন চিন্তযেত্ ।
একো ন গচ্ছেদধ্ৱানং নৈকঃ সুপ্তেষু জাগৃযাত্ ॥ 45॥
একো ন গচ্ছেদধ্ৱানং নৈকঃ সুপ্তেষু জাগৃযাত্ ॥ 45॥
একমেৱাদ্ৱিতীযং তদ্যদ্ৰাজন্নাৱবুধ্যসে ।
সত্যং স্ৱৰ্গস্য সোপানং পাৰাৱাৰস্য নৌৰিৱ ॥ 46॥
সত্যং স্ৱৰ্গস্য সোপানং পাৰাৱাৰস্য নৌৰিৱ ॥ 46॥
একঃ ক্ষমাৱতাং দোষো দ্ৱিতীযো নোপলভ্যতে ।
যদেনং ক্ষমযা যুক্তমশক্তং মন্যতে জনঃ ॥ 47॥
যদেনং ক্ষমযা যুক্তমশক্তং মন্যতে জনঃ ॥ 47॥
সোঽস্য দোষো ন মন্তৱ্যঃ ক্ষমা হি পৰমং বলম্ ।
ক্ষমা গুণো হ্যশক্তানাং শক্তানাং ভূষণং তথা ॥- ॥
ক্ষমা ৱশীকৃতিৰ্লোকে ক্ষমযা কিং ন সাধ্যতে ।
শান্তিশঙ্খঃ কৰে যস্য কিং কৰিষ্যতি দুৰ্জনঃ ॥- ॥
অতৃণে পতিতো ৱহ্নিঃ স্ৱযমেৱোপশাম্যতি ।
অক্ষমাৱান্পৰং দোষৈৰাত্মানং চৈৱ যোজযেত্ ॥- ॥
একো ধৰ্মঃ পৰং শ্ৰেযঃ ক্ষমৈকা শান্তিৰুত্তমা ।
ৱিদ্যৈকা পৰমা দৃষ্টিৰহিংসৈকা সুখাৱহা ॥ 48॥
ক্ষমা গুণো হ্যশক্তানাং শক্তানাং ভূষণং তথা ॥- ॥
ক্ষমা ৱশীকৃতিৰ্লোকে ক্ষমযা কিং ন সাধ্যতে ।
শান্তিশঙ্খঃ কৰে যস্য কিং কৰিষ্যতি দুৰ্জনঃ ॥- ॥
অতৃণে পতিতো ৱহ্নিঃ স্ৱযমেৱোপশাম্যতি ।
অক্ষমাৱান্পৰং দোষৈৰাত্মানং চৈৱ যোজযেত্ ॥- ॥
একো ধৰ্মঃ পৰং শ্ৰেযঃ ক্ষমৈকা শান্তিৰুত্তমা ।
ৱিদ্যৈকা পৰমা দৃষ্টিৰহিংসৈকা সুখাৱহা ॥ 48॥
দ্ৱাৱিমৌ গ্ৰসতে ভূমিঃ সৰ্পো বিলশযানিৱ ।
ৰাজানং চাৱিৰোদ্ধাৰং ব্ৰাহ্মণং চাপ্ৰৱাসিনম্ ॥ 49॥
ৰাজানং চাৱিৰোদ্ধাৰং ব্ৰাহ্মণং চাপ্ৰৱাসিনম্ ॥ 49॥
দ্ৱে কৰ্মণী নৰঃ কুৰ্ৱন্নস্মিঁল্লোকে ৱিৰোচতে ।
অব্ৰুৱন্পৰুষং কিং চিদসতো নাৰ্থযংস্তথা ॥ 50॥
অব্ৰুৱন্পৰুষং কিং চিদসতো নাৰ্থযংস্তথা ॥ 50॥
দ্ৱাৱিমৌ পুৰুষৱ্যাঘ্ৰ পৰপ্ৰত্যয কাৰিণৌ ।
স্ত্ৰিযঃ কামিত কামিন্যো লোকঃ পূজিত পূজকঃ ॥ 51॥
স্ত্ৰিযঃ কামিত কামিন্যো লোকঃ পূজিত পূজকঃ ॥ 51॥
দ্ৱাৱিমৌ কণ্টকৌ তীক্ষ্ণৌ শৰীৰপৰিশোষণৌ ।
যশ্চাধনঃ কামযতে যশ্চ কুপ্যত্যনীশ্ৱৰঃ ॥ 52॥
যশ্চাধনঃ কামযতে যশ্চ কুপ্যত্যনীশ্ৱৰঃ ॥ 52॥
দ্ৱাৱেৱ ন ৱিৰাজেতে ৱিপৰীতেন কৰ্মণা ।
গৃহস্থশ্চ নিৰাৰম্ভঃ কাৰ্যৱাংশ্চৈৱ ভিক্ষুকঃ ॥- ॥
দ্ৱাৱিমৌ পুৰুষৌ ৰাজন্স্ৱৰ্গস্য পৰি তিষ্ঠতঃ ।
প্ৰভুশ্চ ক্ষমযা যুক্তো দৰিদ্ৰশ্চ প্ৰদানৱান্ ॥ 53॥
গৃহস্থশ্চ নিৰাৰম্ভঃ কাৰ্যৱাংশ্চৈৱ ভিক্ষুকঃ ॥- ॥
দ্ৱাৱিমৌ পুৰুষৌ ৰাজন্স্ৱৰ্গস্য পৰি তিষ্ঠতঃ ।
প্ৰভুশ্চ ক্ষমযা যুক্তো দৰিদ্ৰশ্চ প্ৰদানৱান্ ॥ 53॥
ন্যাযাগতস্য দ্ৰৱ্যস্য বোদ্ধৱ্যৌ দ্ৱাৱতিক্ৰমৌ ।
অপাত্ৰে প্ৰতিপত্তিশ্চ পাত্ৰে চাপ্ৰতিপাদনম্ ॥ 54॥
অপাত্ৰে প্ৰতিপত্তিশ্চ পাত্ৰে চাপ্ৰতিপাদনম্ ॥ 54॥
দ্ৱাৱম্ভসি নিৱেষ্টৱ্যৌ গলে বদ্ধ্ৱা দৃঢং শিলাম্ ।
ধনৱন্তমদাতাৰং দৰিদ্ৰং চাতপস্ৱিনম্ ॥- ॥
দ্ৱাৱিমৌ পুৰুষৱ্যাঘ্ৰ সুৰ্যমণ্ডলভেদিনৌ ।
পৰিৱ্ৰাড্যোগযুক্তশ্চ ৰণে চাভিমুখো হতঃ ॥- ॥
ত্ৰযো ন্যাযা মনুষ্যাণাং শ্ৰূযন্তে ভৰতৰ্ষভ ।
কনীযান্মধ্যমঃ শ্ৰেষ্ঠ ইতি ৱেদৱিদো ৱিদুঃ ॥ 55॥
ধনৱন্তমদাতাৰং দৰিদ্ৰং চাতপস্ৱিনম্ ॥- ॥
দ্ৱাৱিমৌ পুৰুষৱ্যাঘ্ৰ সুৰ্যমণ্ডলভেদিনৌ ।
পৰিৱ্ৰাড্যোগযুক্তশ্চ ৰণে চাভিমুখো হতঃ ॥- ॥
ত্ৰযো ন্যাযা মনুষ্যাণাং শ্ৰূযন্তে ভৰতৰ্ষভ ।
কনীযান্মধ্যমঃ শ্ৰেষ্ঠ ইতি ৱেদৱিদো ৱিদুঃ ॥ 55॥
ত্ৰিৱিধাঃ পুৰুষা ৰাজন্নুত্তমাধমমধ্যমাঃ ।
নিযোজযেদ্যথাৱত্তাংস্ত্ৰিৱিধেষ্ৱেৱ কৰ্মসু ॥ 56॥
নিযোজযেদ্যথাৱত্তাংস্ত্ৰিৱিধেষ্ৱেৱ কৰ্মসু ॥ 56॥
ত্ৰয এৱাধনা ৰাজন্ভাৰ্যা দাসস্তথা সুতঃ ।
যত্তে সমধিগচ্ছন্তি যস্য তে তস্য তদ্ধনম্ ॥ 57॥
যত্তে সমধিগচ্ছন্তি যস্য তে তস্য তদ্ধনম্ ॥ 57॥
হৰণং চ পৰস্ৱানাং পৰদাৰাভিমৰ্শনম্ ।
সুহৃদশ্চ পৰিত্যাগস্ত্ৰযো দোষা ক্ষযাৱহঃ ॥- ॥
ত্ৰিৱিধং নৰকস্যেদং দ্ৱাৰং নাশনমাত্মনঃ ।
কামঃ ক্ৰোধস্তথা লোভস্তস্মাদেতত্ত্ৰযং ত্যজেত্ ॥- ॥
ৱৰপ্ৰদানং ৰাজ্যাং চ পুত্ৰজন্ম চ ভাৰত ।
শত্ৰোশ্চ মোক্ষণং কৃচ্ছ্ৰাত্ত্ৰীণি চৈকং চ তত্সমম্ ॥- ॥
ভক্তং চ বজমানং চ তৱাস্মীতি ৱাদিনম্ ।
ত্ৰীনেতান্ শৰণং প্ৰাপ্তান্ৱিষমেঽপি ন সন্ত্যজেত্ ॥- ॥
চত্ৱাৰি ৰাজ্ঞা তু মহাবলেন
ৱৰ্জ্যান্যাহুঃ পণ্ডিতস্তানি ৱিদ্যাত্ ।
অল্পপ্ৰজ্ঞৈঃ সহ মন্ত্ৰং ন কুৰ্যান্
ন দীৰ্ঘসূত্ৰৈৰলসৈশ্চাৰণৈশ্চ ॥ 58॥
সুহৃদশ্চ পৰিত্যাগস্ত্ৰযো দোষা ক্ষযাৱহঃ ॥- ॥
ত্ৰিৱিধং নৰকস্যেদং দ্ৱাৰং নাশনমাত্মনঃ ।
কামঃ ক্ৰোধস্তথা লোভস্তস্মাদেতত্ত্ৰযং ত্যজেত্ ॥- ॥
ৱৰপ্ৰদানং ৰাজ্যাং চ পুত্ৰজন্ম চ ভাৰত ।
শত্ৰোশ্চ মোক্ষণং কৃচ্ছ্ৰাত্ত্ৰীণি চৈকং চ তত্সমম্ ॥- ॥
ভক্তং চ বজমানং চ তৱাস্মীতি ৱাদিনম্ ।
ত্ৰীনেতান্ শৰণং প্ৰাপ্তান্ৱিষমেঽপি ন সন্ত্যজেত্ ॥- ॥
চত্ৱাৰি ৰাজ্ঞা তু মহাবলেন
ৱৰ্জ্যান্যাহুঃ পণ্ডিতস্তানি ৱিদ্যাত্ ।
অল্পপ্ৰজ্ঞৈঃ সহ মন্ত্ৰং ন কুৰ্যান্
ন দীৰ্ঘসূত্ৰৈৰলসৈশ্চাৰণৈশ্চ ॥ 58॥
চত্ৱাৰি তে তাত গৃহে ৱসন্তু
শ্ৰিযাভিজুষ্টস্য গৃহস্থ ধৰ্মে ।
ৱৃদ্ধো জ্ঞাতিৰৱসন্নঃ কুলীনঃ
সখা দৰিদ্ৰো ভগিনী চানপত্যা ॥ 59॥
শ্ৰিযাভিজুষ্টস্য গৃহস্থ ধৰ্মে ।
ৱৃদ্ধো জ্ঞাতিৰৱসন্নঃ কুলীনঃ
সখা দৰিদ্ৰো ভগিনী চানপত্যা ॥ 59॥
চত্ৱাৰ্যাহ মহাৰাজ সদ্যস্কানি বৃহস্পতিঃ ।
পৃচ্ছতে ত্ৰিদশেন্দ্ৰায তানীমানি নিবোধ মে ॥ 60॥
পৃচ্ছতে ত্ৰিদশেন্দ্ৰায তানীমানি নিবোধ মে ॥ 60॥
দেৱতানাং চ সঙ্কল্পমনুভাৱং চ ধীমতাম্ ।
ৱিনযং কৃতৱিদ্যানাং ৱিনাশং পাপকৰ্মণাম্ ॥ 61॥
ৱিনযং কৃতৱিদ্যানাং ৱিনাশং পাপকৰ্মণাম্ ॥ 61॥
চত্ৱাৰি কৰ্মাণ্যভযঙ্কৰাণি
ভযং প্ৰযচ্ছন্ত্যযথাকৃতানি ।
মানাগ্নিহোত্ৰং উত মানমৌনং
মানেনাধীতমুত মানযজ্ঞঃ ॥- ॥
পঞ্চাগ্নযো মনুষ্যেণ পৰিচৰ্যাঃ প্ৰযত্নতঃ ।
পিতা মাতাগ্নিৰাত্মা চ গুৰুশ্চ ভৰতৰ্ষভ ॥ 62॥
ভযং প্ৰযচ্ছন্ত্যযথাকৃতানি ।
মানাগ্নিহোত্ৰং উত মানমৌনং
মানেনাধীতমুত মানযজ্ঞঃ ॥- ॥
পঞ্চাগ্নযো মনুষ্যেণ পৰিচৰ্যাঃ প্ৰযত্নতঃ ।
পিতা মাতাগ্নিৰাত্মা চ গুৰুশ্চ ভৰতৰ্ষভ ॥ 62॥
পঞ্চৈৱ পূজযঁল্লোকে যশঃ প্ৰাপ্নোতি কেৱলম্ ।
দেৱান্পিতৄন্মনুষ্যাংশ্চ ভিক্ষূনতিথিপঞ্চমান্ ॥ 63॥
দেৱান্পিতৄন্মনুষ্যাংশ্চ ভিক্ষূনতিথিপঞ্চমান্ ॥ 63॥
পঞ্চ ত্ৱানুগমিষ্যন্তি যত্ৰ যত্ৰ গমিষ্যসি ।
মিত্ৰাণ্যমিত্ৰা মধ্যস্থা উপজীৱ্যোপজীৱিনঃ ॥ 64॥
মিত্ৰাণ্যমিত্ৰা মধ্যস্থা উপজীৱ্যোপজীৱিনঃ ॥ 64॥
পঞ্চেন্দ্ৰিযস্য মৰ্ত্যস্য ছিদ্ৰং চেদেকমিন্দ্ৰিযম্ ।
ততোঽস্য স্ৰৱতি প্ৰজ্ঞা দৃতেঃ পাদাদিৱোদকম্ ॥ 65॥
ততোঽস্য স্ৰৱতি প্ৰজ্ঞা দৃতেঃ পাদাদিৱোদকম্ ॥ 65॥
ষড্দোষাঃ পুৰুষেণেহ হাতৱ্যা ভূতিমিচ্ছতা ।
নিদ্ৰা তন্দ্ৰী ভযং ক্ৰোধ আলস্যং দীৰ্ঘসূত্ৰতা ॥ 66॥
নিদ্ৰা তন্দ্ৰী ভযং ক্ৰোধ আলস্যং দীৰ্ঘসূত্ৰতা ॥ 66॥
ষডিমান্পুৰুষো জহ্যাদ্ভিন্নাং নাৱমিৱাৰ্ণৱে ।
অপ্ৰৱক্তাৰমাচাৰ্যমনধীযানমৃত্ৱিজম্ ॥ 67॥
অপ্ৰৱক্তাৰমাচাৰ্যমনধীযানমৃত্ৱিজম্ ॥ 67॥
অৰক্ষিতাৰং ৰাজানং ভাৰ্যাং চাপ্ৰিয ৱাদিনীম্ ।
গ্ৰামকাৰং চ গোপালং ৱনকামং চ নাপিতম্ ॥ 68॥
গ্ৰামকাৰং চ গোপালং ৱনকামং চ নাপিতম্ ॥ 68॥
ষডেৱ তু গুণাঃ পুংসা ন হাতৱ্যাঃ কদাচন ।
সত্যং দানমনালস্যমনসূযা ক্ষমা ধৃতিঃ ॥ 69॥
সত্যং দানমনালস্যমনসূযা ক্ষমা ধৃতিঃ ॥ 69॥
অৰ্থাগমো নিত্যমৰোগিতা চ
প্ৰিযা চ ভাৰ্যা প্ৰিযৱাদিনী চ ।
ৱশ্যশ্চ পুত্ৰোঽৰ্থকৰী চ ৱিদ্যা
ষট্ জীৱলোকস্য সুখানি ৰাজন্ ॥- ॥
ষণ্ণামাত্মনি নিত্যানামৈশ্ৱৰ্যং যোঽধিগচ্ছতি ।
ন স পাপৈঃ কুতোঽনৰ্থৈৰ্যুজ্যতে ৱিজিতেন্দ্ৰিযঃ ॥ 70॥
প্ৰিযা চ ভাৰ্যা প্ৰিযৱাদিনী চ ।
ৱশ্যশ্চ পুত্ৰোঽৰ্থকৰী চ ৱিদ্যা
ষট্ জীৱলোকস্য সুখানি ৰাজন্ ॥- ॥
ষণ্ণামাত্মনি নিত্যানামৈশ্ৱৰ্যং যোঽধিগচ্ছতি ।
ন স পাপৈঃ কুতোঽনৰ্থৈৰ্যুজ্যতে ৱিজিতেন্দ্ৰিযঃ ॥ 70॥
ষডিমে ষট্সু জীৱন্তি সপ্তমো নোপলভ্যতে ।
চোৰাঃ প্ৰমত্তে জীৱন্তি ৱ্যাধিতেষু চিকিত্সকাঃ ॥ 71॥
চোৰাঃ প্ৰমত্তে জীৱন্তি ৱ্যাধিতেষু চিকিত্সকাঃ ॥ 71॥
প্ৰমদাঃ কামযানেষু যজমানেষু যাজকাঃ ।
ৰাজা ৱিৱদমানেষু নিত্যং মূৰ্খেষু পণ্ডিতাঃ ॥ 72॥
ৰাজা ৱিৱদমানেষু নিত্যং মূৰ্খেষু পণ্ডিতাঃ ॥ 72॥
ষডিমানি ৱিনশ্যন্তি মুহূৰ্তমনৱেক্ষণাত্ ।
গাৱঃ সেৱা কৃষিৰ্ভাৰ্যা ৱিদ্যা ৱৃষলসঙ্গতিঃ ॥- ॥
ষডেতে হ্যৱমন্যন্তে নিত্যং পূৰ্ৱোপকাৰিণম্ ।
আচাৰ্যং শিক্ষিতা শিষ্যাঃ কৃতদাৰশ্চ মাতৰম্ ॥- ॥
নাৰিং ৱিগতকামস্তু কৃতাৰ্থাশ্চ প্ৰযোজকম্ ।
নাৱং নিস্তীৰ্ণকান্তাৰা নাতুৰাশ্চ চিকিত্সকম্ ॥- ॥
আৰোগ্যমানৃণ্যমৱিপ্ৰৱাসঃ
সদ্ভিৰ্মনুষ্যৈঃ সহ সম্প্ৰযোগঃ ।
স্ৱপ্ৰত্যযা ৱৃত্তিৰভীতৱাসঃ
ষট্ জীৱলোকস্য সুখানি ৰাজন্ ॥- ॥
ঈৰ্ষুৰ্ঘৃণী নসন্তুষ্টঃ ক্ৰোধনো নিত্যশঙ্কিতঃ ।
পৰভাগ্যোপজীৱী চ ষডেতে নিত্যদুঃখিতাঃ ॥- ॥
সপ্ত দোষাঃ সদা ৰাজ্ঞা হাতৱ্যা ৱ্যসনোদযাঃ ।
প্ৰাযশো যৈৰ্ৱিনশ্যন্তি কৃতমূলাশ্চ পাৰ্থিৱাঃ ॥ 73॥
গাৱঃ সেৱা কৃষিৰ্ভাৰ্যা ৱিদ্যা ৱৃষলসঙ্গতিঃ ॥- ॥
ষডেতে হ্যৱমন্যন্তে নিত্যং পূৰ্ৱোপকাৰিণম্ ।
আচাৰ্যং শিক্ষিতা শিষ্যাঃ কৃতদাৰশ্চ মাতৰম্ ॥- ॥
নাৰিং ৱিগতকামস্তু কৃতাৰ্থাশ্চ প্ৰযোজকম্ ।
নাৱং নিস্তীৰ্ণকান্তাৰা নাতুৰাশ্চ চিকিত্সকম্ ॥- ॥
আৰোগ্যমানৃণ্যমৱিপ্ৰৱাসঃ
সদ্ভিৰ্মনুষ্যৈঃ সহ সম্প্ৰযোগঃ ।
স্ৱপ্ৰত্যযা ৱৃত্তিৰভীতৱাসঃ
ষট্ জীৱলোকস্য সুখানি ৰাজন্ ॥- ॥
ঈৰ্ষুৰ্ঘৃণী নসন্তুষ্টঃ ক্ৰোধনো নিত্যশঙ্কিতঃ ।
পৰভাগ্যোপজীৱী চ ষডেতে নিত্যদুঃখিতাঃ ॥- ॥
সপ্ত দোষাঃ সদা ৰাজ্ঞা হাতৱ্যা ৱ্যসনোদযাঃ ।
প্ৰাযশো যৈৰ্ৱিনশ্যন্তি কৃতমূলাশ্চ পাৰ্থিৱাঃ ॥ 73॥
স্ত্ৰিযোঽক্ষা মৃগযা পানং ৱাক্পাৰুষ্যং চ পঞ্চমম্ ।
মহচ্চ দণ্ডপাৰুষ্যমৰ্থদূষণমেৱ চ ॥ 74॥
মহচ্চ দণ্ডপাৰুষ্যমৰ্থদূষণমেৱ চ ॥ 74॥
অষ্টৌ পূৰ্ৱনিমিত্তানি নৰস্য ৱিনশিষ্যতঃ ।
ব্ৰাহ্মণান্প্ৰথমং দ্ৱেষ্টি ব্ৰাহ্মণৈশ্চ ৱিৰুধ্যতে ॥ 75॥
ব্ৰাহ্মণান্প্ৰথমং দ্ৱেষ্টি ব্ৰাহ্মণৈশ্চ ৱিৰুধ্যতে ॥ 75॥
ব্ৰাহ্মণ স্ৱানি চাদত্তে ব্ৰাহ্মণাংশ্চ জিঘাংসতি ।
ৰমতে নিন্দযা চৈষাং প্ৰশংসাং নাভিনন্দতি ॥ 76॥
ৰমতে নিন্দযা চৈষাং প্ৰশংসাং নাভিনন্দতি ॥ 76॥
নৈতান্স্মৰতি কৃত্যেষু যাচিতশ্চাভ্যসূযতি ।
এতান্দোষান্নৰঃ প্ৰাজ্ঞো বুদ্ধ্যা বুদ্ধ্ৱা ৱিৱৰ্জযেত্ ॥ 77॥
এতান্দোষান্নৰঃ প্ৰাজ্ঞো বুদ্ধ্যা বুদ্ধ্ৱা ৱিৱৰ্জযেত্ ॥ 77॥
অষ্টাৱিমানি হৰ্ষস্য নৱ নীতানি ভাৰত ।
ৱৰ্তমানানি দৃশ্যন্তে তান্যেৱ সুসুখান্যপি ॥ 78॥
ৱৰ্তমানানি দৃশ্যন্তে তান্যেৱ সুসুখান্যপি ॥ 78॥
সমাগমশ্চ সখিভিৰ্মহাংশ্চৈৱ ধনাগমঃ ।
পুত্ৰেণ চ পৰিষ্ৱঙ্গঃ সন্নিপাতশ্চ মৈথুনে ॥ 79॥
পুত্ৰেণ চ পৰিষ্ৱঙ্গঃ সন্নিপাতশ্চ মৈথুনে ॥ 79॥
সমযে চ প্ৰিযালাপঃ স্ৱযূথেষু চ সন্নতিঃ ।
অভিপ্ৰেতস্য লাভশ্চ পূজা চ জনসংসদি ॥ 80॥
অভিপ্ৰেতস্য লাভশ্চ পূজা চ জনসংসদি ॥ 80॥
অষ্টৌ গুণাঃ পুৰুষং দীপযন্তি
প্ৰজ্ঞা চ কৌল্যং চ দমঃ শ্ৰুতং চ ।
পৰাক্ৰমশ্চাবহুভাষিতা চ
দানং যথাশক্তি কৃতজ্ঞতা চ ॥- ॥
নৱদ্ৱাৰমিদং ৱেশ্ম ত্ৰিস্থূণং পঞ্চ সাক্ষিকম্ ।
ক্ষেত্ৰজ্ঞাধিষ্ঠিতং ৱিদ্ৱান্যো ৱেদ স পৰঃ কৱিঃ ॥ 81॥
প্ৰজ্ঞা চ কৌল্যং চ দমঃ শ্ৰুতং চ ।
পৰাক্ৰমশ্চাবহুভাষিতা চ
দানং যথাশক্তি কৃতজ্ঞতা চ ॥- ॥
নৱদ্ৱাৰমিদং ৱেশ্ম ত্ৰিস্থূণং পঞ্চ সাক্ষিকম্ ।
ক্ষেত্ৰজ্ঞাধিষ্ঠিতং ৱিদ্ৱান্যো ৱেদ স পৰঃ কৱিঃ ॥ 81॥
দশ ধৰ্মং ন জানন্তি ধৃতৰাষ্ট্ৰ নিবোধ তান্ ।
মত্তঃ প্ৰমত্ত উন্মত্তঃ শ্ৰান্তঃ ক্ৰুদ্ধো বুভুক্ষিতঃ ॥ 82॥
মত্তঃ প্ৰমত্ত উন্মত্তঃ শ্ৰান্তঃ ক্ৰুদ্ধো বুভুক্ষিতঃ ॥ 82॥
ত্ৱৰমাণশ্চ ভীৰুশ্চ লুব্ধঃ কামী চ তে দশ ।
তস্মাদেতেষু ভাৱেষু ন প্ৰসজ্জেত পণ্ডিতঃ ॥ 83॥
তস্মাদেতেষু ভাৱেষু ন প্ৰসজ্জেত পণ্ডিতঃ ॥ 83॥
অত্ৰৈৱোদাহৰন্তীমমিতিহাসং পুৰাতনম্ ।
পুত্ৰাৰ্থমসুৰেন্দ্ৰেণ গীতং চৈৱ সুধন্ৱনা ॥ 84॥
পুত্ৰাৰ্থমসুৰেন্দ্ৰেণ গীতং চৈৱ সুধন্ৱনা ॥ 84॥
যঃ কামমন্যূ প্ৰজহাতি ৰাজা
পাত্ৰে প্ৰতিষ্ঠাপযতে ধনং চ ।
ৱিশেষৱিচ্ছ্ৰুতৱান্ক্ষিপ্ৰকাৰী
তং সৰ্ৱলোকঃ কুৰুতে প্ৰমাণম্ ॥ 85॥
পাত্ৰে প্ৰতিষ্ঠাপযতে ধনং চ ।
ৱিশেষৱিচ্ছ্ৰুতৱান্ক্ষিপ্ৰকাৰী
তং সৰ্ৱলোকঃ কুৰুতে প্ৰমাণম্ ॥ 85॥
জানাতি ৱিশ্ৱাসযিতুং মনুষ্যান্
ৱিজ্ঞাত দোষেষু দধাতি দণ্ডম্ ।
জানাতি মাত্ৰাং চ তথা ক্ষমাং চ
তং তাদৃশং শ্ৰীৰ্জুষতে সমগ্ৰা ॥ 86॥
ৱিজ্ঞাত দোষেষু দধাতি দণ্ডম্ ।
জানাতি মাত্ৰাং চ তথা ক্ষমাং চ
তং তাদৃশং শ্ৰীৰ্জুষতে সমগ্ৰা ॥ 86॥
সুদুৰ্বলং নাৱজানাতি কঞ্চিদ্-
যুক্তো ৰিপুং সেৱতে বুদ্ধিপূৰ্ৱম্ ।
ন ৱিগ্ৰহং ৰোচযতে বলস্থৈঃ
কালে চ যো ৱিক্ৰমতে স ধীৰঃ ॥ 87॥
যুক্তো ৰিপুং সেৱতে বুদ্ধিপূৰ্ৱম্ ।
ন ৱিগ্ৰহং ৰোচযতে বলস্থৈঃ
কালে চ যো ৱিক্ৰমতে স ধীৰঃ ॥ 87॥
প্ৰাপ্যাপদং ন ৱ্যথতে কদা চিদ্
উদ্যোগমন্ৱিচ্ছতি চাপ্ৰমত্তঃ ।
দুঃখং চ কালে সহতে জিতাত্মা
ধুৰন্ধৰস্তস্য জিতাঃ সপত্নাঃ ॥ 88॥
উদ্যোগমন্ৱিচ্ছতি চাপ্ৰমত্তঃ ।
দুঃখং চ কালে সহতে জিতাত্মা
ধুৰন্ধৰস্তস্য জিতাঃ সপত্নাঃ ॥ 88॥
অনৰ্থকং ৱিপ্ৰ ৱাসং গৃহেভ্যঃ
পাপৈঃ সন্ধিং পৰদাৰাভিমৰ্শম্ ।
দম্ভং স্তৈন্যং পৈশুনং মদ্য পানং
ন সেৱতে যঃ স সুখী সদৈৱ ॥ 89॥
পাপৈঃ সন্ধিং পৰদাৰাভিমৰ্শম্ ।
দম্ভং স্তৈন্যং পৈশুনং মদ্য পানং
ন সেৱতে যঃ স সুখী সদৈৱ ॥ 89॥
ন সংৰম্ভেণাৰভতেঽৰ্থৱৰ্গম্
আকাৰিতঃ শংসতি তথ্যমেৱ ।
ন মাত্ৰাৰ্থে ৰোচযতে ৱিৱাদং
নাপূজিতঃ কুপ্যতি চাপ্যমূঢঃ ॥ 90॥
আকাৰিতঃ শংসতি তথ্যমেৱ ।
ন মাত্ৰাৰ্থে ৰোচযতে ৱিৱাদং
নাপূজিতঃ কুপ্যতি চাপ্যমূঢঃ ॥ 90॥
ন যোঽভ্যসূযত্যনুকম্পতে চ
ন দুৰ্বলঃ প্ৰাতিভাৱ্যং কৰোতি ।
নাত্যাহ কিং চিত্ক্ষমতে ৱিৱাদং
সৰ্ৱত্ৰ তাদৃগ্লভতে প্ৰশংসাম্ ॥ 91॥
ন দুৰ্বলঃ প্ৰাতিভাৱ্যং কৰোতি ।
নাত্যাহ কিং চিত্ক্ষমতে ৱিৱাদং
সৰ্ৱত্ৰ তাদৃগ্লভতে প্ৰশংসাম্ ॥ 91॥
যো নোদ্ধতং কুৰুতে জাতু ৱেষং
ন পৌৰুষেণাপি ৱিকত্থতেঽন্যান্ ।
ন মূৰ্চ্ছিতঃ কটুকান্যাহ কিং চিত্
প্ৰিযং সদা তং কুৰুতে জনোঽপি ॥ 92॥
ন পৌৰুষেণাপি ৱিকত্থতেঽন্যান্ ।
ন মূৰ্চ্ছিতঃ কটুকান্যাহ কিং চিত্
প্ৰিযং সদা তং কুৰুতে জনোঽপি ॥ 92॥
ন ৱৈৰমুদ্দীপযতি প্ৰশান্তং
ন দৰ্মমাৰোহতি নাস্তমেতি ।
ন দুৰ্গতোঽস্মীতি কৰোতি মন্যুং
তমাৰ্য শীলং পৰমাহুৰগ্ৰ্যম্ ॥ 93॥
ন দৰ্মমাৰোহতি নাস্তমেতি ।
ন দুৰ্গতোঽস্মীতি কৰোতি মন্যুং
তমাৰ্য শীলং পৰমাহুৰগ্ৰ্যম্ ॥ 93॥
ন স্ৱে সুখে ৱৈ কুৰুতে প্ৰহৰ্ষং
নান্যস্য দুঃখে ভৱতি প্ৰতীতঃ ।
দত্ত্ৱা ন পশ্চাত্কুৰুতেঽনুতাপং
ন কত্থতে সত্পুৰুষাৰ্য শীলঃ ॥ 94॥
নান্যস্য দুঃখে ভৱতি প্ৰতীতঃ ।
দত্ত্ৱা ন পশ্চাত্কুৰুতেঽনুতাপং
ন কত্থতে সত্পুৰুষাৰ্য শীলঃ ॥ 94॥
দেশাচাৰান্সমযাঞ্জাতিধৰ্মান্
বুভূষতে যস্তু পৰাৱৰজ্ঞঃ ।
স তত্ৰ তত্ৰাধিগতঃ সদৈৱ
মহাজনস্যাধিপত্যং কৰোতি ॥ 95॥
বুভূষতে যস্তু পৰাৱৰজ্ঞঃ ।
স তত্ৰ তত্ৰাধিগতঃ সদৈৱ
মহাজনস্যাধিপত্যং কৰোতি ॥ 95॥
দম্ভং মোহং মত্সৰং পাপকৃত্যং
ৰাজদ্ৱিষ্টং পৈশুনং পূগৱৈৰম্ ।
মত্তোন্মত্তৈৰ্দুৰ্জনৈশ্চাপি ৱাদং
যঃ প্ৰজ্ঞাৱান্ৱৰ্জযেত্স প্ৰধানঃ ॥ 96॥
ৰাজদ্ৱিষ্টং পৈশুনং পূগৱৈৰম্ ।
মত্তোন্মত্তৈৰ্দুৰ্জনৈশ্চাপি ৱাদং
যঃ প্ৰজ্ঞাৱান্ৱৰ্জযেত্স প্ৰধানঃ ॥ 96॥
দমং শৌচং দৈৱতং মঙ্গলানি
প্ৰাযশ্চিত্তং ৱিৱিধাঁল্লোকৱাদান্ ।
এতানি যঃ কুৰুতে নৈত্যকানি
তস্যোত্থানং দেৱতা ৰাধযন্তি ॥ 97॥
প্ৰাযশ্চিত্তং ৱিৱিধাঁল্লোকৱাদান্ ।
এতানি যঃ কুৰুতে নৈত্যকানি
তস্যোত্থানং দেৱতা ৰাধযন্তি ॥ 97॥
সমৈৰ্ৱিৱাহং কুৰুতে ন হীনৈঃ
সমৈঃ সখ্যং ৱ্যৱহাৰং কথাশ্চ ।
গুণৈৰ্ৱিশিষ্টাংশ্চ পুৰো দধাতি
ৱিপশ্চিতস্তস্য নযাঃ সুনীতাঃ ॥ 98॥
সমৈঃ সখ্যং ৱ্যৱহাৰং কথাশ্চ ।
গুণৈৰ্ৱিশিষ্টাংশ্চ পুৰো দধাতি
ৱিপশ্চিতস্তস্য নযাঃ সুনীতাঃ ॥ 98॥
মিতং ভুঙ্ক্তে সংৱিভজ্যাশ্ৰিতেভ্যো
মিতং স্ৱপিত্যমিতং কৰ্মকৃত্ৱা ।
দদাত্যমিত্ৰেষ্ৱপি যাচিতঃ সং-
স্তমাত্মৱন্তং প্ৰজহাত্যনৰ্থাঃ ॥ 99॥
মিতং স্ৱপিত্যমিতং কৰ্মকৃত্ৱা ।
দদাত্যমিত্ৰেষ্ৱপি যাচিতঃ সং-
স্তমাত্মৱন্তং প্ৰজহাত্যনৰ্থাঃ ॥ 99॥
চিকীৰ্ষিতং ৱিপ্ৰকৃতং চ যস্য
নান্যে জনাঃ কৰ্ম জানন্তি কিং চিত্ ।
মন্ত্ৰে গুপ্তে সম্যগনুষ্ঠিতে চ
স্ৱল্পো নাস্য ৱ্যথতে কশ্চিদৰ্থঃ ॥ 100॥
নান্যে জনাঃ কৰ্ম জানন্তি কিং চিত্ ।
মন্ত্ৰে গুপ্তে সম্যগনুষ্ঠিতে চ
স্ৱল্পো নাস্য ৱ্যথতে কশ্চিদৰ্থঃ ॥ 100॥
যঃ সৰ্ৱভূতপ্ৰশমে নিৱিষ্টঃ
সত্যো মৃদুৰ্দানকৃচ্ছুদ্ধ ভাৱঃ ।
অতীৱ সঞ্জ্ঞাযতে জ্ঞাতিমধ্যে
মহামণিৰ্জাত্য ইৱ প্ৰসন্নঃ ॥ 101॥
সত্যো মৃদুৰ্দানকৃচ্ছুদ্ধ ভাৱঃ ।
অতীৱ সঞ্জ্ঞাযতে জ্ঞাতিমধ্যে
মহামণিৰ্জাত্য ইৱ প্ৰসন্নঃ ॥ 101॥
য আত্মনাপত্ৰপতে ভৃশং নৰঃ
স সৰ্ৱলোকস্য গুৰুৰ্ভৱত্যুত ।
অনন্ত তেজাঃ সুমনাঃ সমাহিতঃ
স্ৱতেজসা সূৰ্য ইৱাৱভাসতে ॥ 102॥
স সৰ্ৱলোকস্য গুৰুৰ্ভৱত্যুত ।
অনন্ত তেজাঃ সুমনাঃ সমাহিতঃ
স্ৱতেজসা সূৰ্য ইৱাৱভাসতে ॥ 102॥
ৱনে জাতাঃ শাপদগ্ধস্য ৰাজ্ঞঃ
পাণ্ডোঃ পুত্ৰাঃ পঞ্চ পঞ্চেন্দ্ৰ কল্পাঃ ।
ত্ৱযৈৱ বালা ৱৰ্ধিতাঃ শিক্ষিতাশ্চ
তৱাদেশং পালযন্ত্যাম্বিকেয ॥ 103॥
পাণ্ডোঃ পুত্ৰাঃ পঞ্চ পঞ্চেন্দ্ৰ কল্পাঃ ।
ত্ৱযৈৱ বালা ৱৰ্ধিতাঃ শিক্ষিতাশ্চ
তৱাদেশং পালযন্ত্যাম্বিকেয ॥ 103॥
প্ৰদাযৈষামুচিতং তাত ৰাজ্যং
সুখী পুত্ৰৈঃ সহিতো মোদমানঃ ।
ন দেৱানাং নাপি চ মানুষাণাং
ভৱিষ্যসি ত্ৱং তৰ্কণীযো নৰেন্দ্ৰ ॥ 104॥
সুখী পুত্ৰৈঃ সহিতো মোদমানঃ ।
ন দেৱানাং নাপি চ মানুষাণাং
ভৱিষ্যসি ত্ৱং তৰ্কণীযো নৰেন্দ্ৰ ॥ 104॥
॥ ইতি শ্ৰীমহাভাৰতে উদ্যোগপৰ্ৱণি প্ৰজাগৰপৰ্ৱণি
ৱিদুৰনীতিৱাক্যে ত্ৰযস্ত্ৰিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 33 ॥