Brahman

chāndogyopaniṣad

(Chandogya Upanishad in English (IAST))

The Chāndogya Upaniṣad belongs to the Sāma Veda and is among the largest and oldest of the principal Upaniṣads. Its eight chapters move from meditation on Om as the udgītha to the central dialogues of Vedāntic teaching: Uddālaka instructing Śvetaketu by the seed of the fig and the salt dissolved in water, arriving at the mahāvākya tat tvam asi, "that thou art"; the honesty of Satyakāma; and Sanatkumāra leading Nārada through the levels of knowledge to bhūman, the infinite. It teaches by question, image and demonstration rather than by hymn.

Reading depth
Lyrics
#of 621
oṃ āpyāyantu mamāṅgāni vākprāṇaścakṣuḥ
śrotramatho balamindriyāṇi ca sarvāṇi |
sarvaṃ brahmaupaniṣadaṃ māhaṃ brahma nirākuryāṃ mā mā brahma
nirākarodanirākaraṇamastvanirākaraṇaṃṃ me'stu |
tadātmani nirate ya upaniṣatsu dharmāste
mayi santu te mayi santu ||
|| oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
|| prathamo'dhyāyaḥ || omityetadakṣaramudgīthamupāsīta | omiti hyudgāyati tasyopavyākhyānam || 1.1.1 ||
eṣāṃ bhūtānāṃ pṛthivī rasaḥ pṛthivyā apo rasaḥ | apāmoṣadhayo rasa oṣadhīnāṃ puruṣo rasaḥ puruṣasya vāgraso vāca ṛgrasa ṛcaḥ sāma rasaḥ sāmna udgītho rasaḥ || 1.1.2 ||
sa eṣa rasānāṃrasatamaḥ paramaḥ parārdhyo'ṣṭamo yadudgīthaḥ || 1.1.3 ||
katamā katamarkkatamatkatamatsāma katamaḥ katama udgītha iti vimṛṣṭaṃ bhavati || 1.1.4 ||
vāgevarkprāṇaḥ sāmomityetadakṣaramudgīthaḥ | tadvā etanmithunaṃ yadvākca prāṇaścarkca sāma ca || 1.1.5 ||
tadetanmithunamomityetasminnakṣare saṃsṛjyate yadā vai mithunau samāgacchata āpayato vai tāvanyonyasya kāmam || 1.1.6 ||
āpayitā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāste || 1.1.7 ||
tadvā etadanujñākṣaraṃ yaddhi kiṃcānujānātyomityeva tadāhaiṣo eva samṛddhiryadanujñā samardhayitā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāste || 1.1.8 ||
teneyaṃ trayīvidyā vartate omityāśrāvayatyomiti śaṃsatyomityudgāyatyetasyaivākṣarasyāpacityai mahimnā rasena || 1.1.9 ||
tenobhau kuruto yaścaitadevaṃ veda yaśca na veda | nānā tu vidyā cāvidyā ca yadeva vidyayā karoti śraddhayopaniṣadā tadeva vīryavattaraṃ bhavatīti khalvetasyaivākṣarasyopavyākhyānaṃ bhavati || 1.1.10 || || iti prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
devāsurā ha vai yatra saṃyetire ubhaye prājāpatyāstaddha devā udgīthamājahruranenainānabhibhaviṣyāma iti || 1.2.1 ||
te ha nāsikyaṃ prāṇamudgīthamupāsāṃcakrire taṃ hāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃ jighrati surabhi ca durgandhi ca pāpmanā hyeṣa viddhaḥ || 1.2.2 ||
atha ha vācamudgīthamupāsāṃcakrire tāṃ hāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttayobhayaṃ vadati satyaṃ cānṛtaṃ ca pāpmanā hyeṣā viddhā || 1.2.3 ||
atha ha cakṣurudgīthamupāsāṃcakrire taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃ paśyati darśanīyaṃ cādarśanīyaṃ ca pāpmanā hyetadviddham || 1.2.4 ||
atha ha śrotramudgīthamupāsāṃcakrire taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃ śṛṇoti śravaṇīyaṃ cāśravaṇīyaṃ ca pāpmanā hyetadviddham || 1.2.5 ||
atha ha mana udgīthamupāsāṃcakrire taddhāsurāḥ pāpmanā vividhustasmāttenobhayaṃsaṃkalpate saṃkalpanīyaṃca cāsaṃkalpanīyaṃ ca pāpmanā hyetadviddham || 1.2.6 ||
atha ha ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsāṃcakrire taṃhāsurā ṛtvā vidadhvaṃsuryathāśmānamākhaṇamṛtvā vidhvaṃsetaivam || 1.2.7 ||
yathāśmānamākhaṇamṛtvā vidhvaṃsata evaṃ haiva sa vidhvaṃsate ya evaṃvidi pāpaṃ kāmayate yaścainamabhidāsati sa eṣo'śmākhaṇaḥ || 1.2.8 ||
naivaitena surabhi na durgandhi vijānātyapahatapāpmā hyeṣa tena yadaśnāti yatpibati tenetarānprāṇānavati etamu evāntato'vittvotkramati vyādadātyevāntata iti || 1.2.9 ||
taṃ hāṅgirā udgīthamupāsāṃcakra etamu evāṅgirasaṃ manyante'ṅgānāṃ yadrasaḥ || 1.2.10 ||
tena taṃ ha bṛhaspatirudgīthamupāsāṃcakra etamu eva bṛhaspatiṃ manyante vāgghi bṛhatī tasyā eṣa patiḥ || 1.2.11 ||
tena taṃ hāyāsya udgīthamupāsāṃcakra etamu evāyāsyaṃ manyanta āsyādyadayate || 1.2.12 ||
tena taṃha bako dālbhyo vidāṃcakāra | sa ha naimiśīyānāmudgātā babhūva sa ha smaibhyaḥ kāmānāgāyati || 1.2.13 ||
āgātā ha vai kāmānāṃ bhavati ya etadevaṃ vidvānakṣaramudgīthamupāsta ityadhyātmam || 1.2.14 || || iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
athādhidaivataṃ ya evāsau tapati tamudgīthamupāsītodyanvā eṣa prajābhya udgāyati | udyaṃstamo bhayamapahantyapahantā ha vai bhayasya tamaso bhavati ya evaṃ veda || 1.3.1 ||
samāna u evāyaṃ cāsau coṣṇo'yamuṣṇo'sau svara itīmamācakṣate svara iti pratyāsvara ityamuṃ tasmādvā etamimamamuṃ codgīthamupāsīta || 1.3.2 ||
atha khalu vyānamevodgīthamupāsīta yadvai prāṇiti sa prāṇo yadapāniti so'pānaḥ | atha yaḥ prāṇāpānayoḥ saṃdhiḥ sa vyāno yo vyānaḥ sā vāk | tasmādaprāṇannanapānanvācamabhivyāharati || 1.3.3 ||
yā vāksarktasmādaprāṇannanapānannṛcamabhivyāharati yarktatsāma tasmādaprāṇannanapānansāma gāyati yatsāma sa udgīthastasmādaprāṇannanapānannudgāyati || 1.3.4 ||
ato yānyanyāni vīryavanti karmāṇi yathāgnermanthanamājeḥ saraṇaṃ dṛḍhasya dhanuṣa āyamanamaprāṇannanapānaṃstāni karotyetasya hetorvyānamevodgīthamupāsīta || 1.3.5 ||
atha khalūdgīthākṣarāṇyupāsītodgītha iti prāṇa evotprāṇena hyuttiṣṭhati vāggīrvāco ha gira ityācakṣate'nnaṃ thamanne hīdaṃsarvaṃsthitam || 1.3.6 ||
dyaurevodantarikṣaṃ gīḥ pṛthivī thamāditya evodvāyurgīragnisthaṃ sāmaveda evodyajurvedo gīrṛgvedasthaṃ dugdhe'smai vāgdohaṃ yo vāco doho'nnavānannādo bhavati ya etānyevaṃ vidvānudgīthākṣarāṇyupāsta udgītha iti || 1.3.7 ||
atha khalvāśīḥsamṛddhirupasaraṇānītyupāsīta yena sāmnā stoṣyansyāttatsāmopadhāvet || 1.3.8 ||
yasyāmṛci tāmṛcaṃ yadārṣeyaṃ tamṛṣiṃ yāṃ devatāmabhiṣṭoṣyansyāttāṃ devatāmupadhāvet || 1.3.9 ||
yena cchandasā stoṣyansyāttacchanda upadhāvedyena stomena stoṣyamāṇaḥ syāttaṃstomamupadhāvet || 1.3.10 ||
yāṃ diśamabhiṣṭoṣyansyāttāṃ diśamupadhāvet || 1.3.11 ||
ātmānamantata upasṛtya stuvīta kāmaṃ dhyāyannapramatto'bhyāśo ha yadasmai sa kāmaḥ samṛdhyeta yatkāmaḥ stuvīteti yatkāmaḥ stuvīteti || 1.3.12 || || iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||
omityetadakṣaramudgīthamupāsītomiti hyudgāyati tasyopavyākhyānam || 1.4.1 ||
devā vai mṛtyorbibhyatastrayīṃ vidyāṃ prāviśaṃste chandobhiracchādayanyadebhiracchādayaṃstacchandasāṃ chandastvam || 1.4.2 ||
tānu tatra mṛtyuryathā matsyamudake paripaśyedevaṃ paryapaśyadṛci sāmni yajuṣi | te nu viditvordhvā ṛcaḥ sāmno yajuṣaḥ svarameva prāviśan || 1.4.3 ||
yadā vā ṛcamāpnotyomityevātisvaratyevaṃsāmaivaṃ yajureṣa u svaro yadetadakṣarametadamṛtamabhayaṃ tatpraviśya devā amṛtā abhayā abhavan || 1.4.4 ||
sa ya etadevaṃ vidvānakṣaraṃ praṇautyetadevākṣaraṃ svaramamṛtamabhayaṃ praviśati tatpraviśya yadamṛtā devāstadamṛto bhavati || 1.4.5 || || iti caturthaḥ khaṇḍaḥ ||
atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha ityasau vā āditya udgītha eṣa praṇava omiti hyeṣa svaranneti || 1.5.1 ||
etamu evāhamabhyagāsiṣaṃ tasmānmama tvameko'sīti ha kauṣītakiḥ putramuvāca raśmīṃstvaṃ paryāvartayādbahavo vai te bhaviṣyantītyadhidaivatam || 1.5.2 ||
athādhyātmaṃ ya evāyaṃ mukhyaḥ prāṇastamudgīthamupāsītomiti hyeṣa svaranneti || 1.5.3 ||
etamu evāhamabhyagāsiṣaṃ tasmānmama tvameko'sīti ha kauṣītakiḥ putramuvāca prāṇāṃstvaṃ bhūmānamabhigāyatādbahavo vai me bhaviṣyantīti || 1.5.4 ||
atha khalu ya udgīthaḥ sa praṇavo yaḥ praṇavaḥ sa udgītha iti hotṛṣadanāddhaivāpi durudgīthamanusamāharatītyanusamāharatīti || 1.5.5 || || iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ ||
iyamevargagniḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūṛhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃsāma gīyata iyameva sāgniramastatsāma || 1.6.1 ||
antarikṣamevargvāyuḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate'ntarikṣameva sā vāyuramastatsāma || 1.6.2 ||
dyaurevargādityaḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate dyaureva sādityo'mastatsāma || 1.6.3 ||
nakṣatrānyevarkcandramāḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate nakṣatrāṇyeva sā candramā amastatsāma || 1.6.4 ||
atha yadetadādityasya śuklaṃ bhāḥ saivargatha yannīlaṃ paraḥ kṛṣṇaṃ tatsāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃ sāma gīyate || 1.6.5 ||
atha yadevaitadādityasya śuklaṃ bhāḥ saiva sātha yannīlaṃ paraḥ kṛṣṇaṃ tadamastatsāmātha ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśa āpraṇasvātsarva eva suvarṇaḥ || 1.6.6 ||
tasya yathā kapyāsaṃ puṇḍarīkamevamakṣiṇī tasyoditi nāma sa eṣa sarvebhyaḥ pāpmabhya udita udeti ha vai sarvebhyaḥ pāpmabhyo ya evaṃ veda || 1.6.7 ||
tasyarkca sāma ca geṣṇau tasmādudgīthastasmāttvevodgātaitasya hi gātā sa eṣa ye cāmuṣmātparāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe devakāmānāṃ cetyadhidaivatam || 1.6.8 || || iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ ||
athādhyātmaṃ vāgevarkprāṇaḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃ sāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃsāma gīyate| vāgeva sā prāṇo'mastatsāma || 1.7.1 ||
cakṣurevargātmā sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃsāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃsāma gīyate | cakṣureva sātmāmastatsāma || 1.7.2 ||
śrotramevarṅmanaḥ sāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃsāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃsāma gīyate | śrotrameva sā mano'mastatsāma || 1.7.3 ||
atha yadetadakṣṇaḥ śuklaṃ bhāḥ saivargatha yannīlaṃ paraḥ kṛṣṇaṃ tatsāma tadetadetasyāmṛcyadhyūḍhaṃsāma tasmādṛcyadhyūḍhaṃsāma gīyate | atha yadevaitadakṣṇaḥ śuklaṃ bhāḥ saiva sātha yannīlaṃ paraḥ kṛṣṇaṃ tadamastatsāma || 1.7.4 ||
atha ya eṣo'ntarakṣiṇi puruṣo dṛśyate saivarktatsāma tadukthaṃ tadyajustadbrahma tasyaitasya tadeva rūpaṃ yadamuṣya rūpaṃ yāvamuṣya geṣṇau tau geṣṇau yannāma tannāma || 1.7.5 ||
sa eṣa ye caitasmādarvāñco lokāsteṣāṃ ceṣṭe manuṣyakāmānāṃ ceti tadya ime vīṇāyāṃ gāyantyetaṃ te gāyanti tasmātte dhanasanayaḥ || 1.7.6 ||
atha ya etadevaṃ vidvānsāma gāyatyubhau sa gāyati so'munaiva sa eṣa cāmuṣmātparāñco lokāstāṃścāpnoti devakāmāṃśca || 1.7.7 ||
athānenaiva ye caitasmādarvāñco lokāstāṃścāpnoti manuṣyakāmāṃśca tasmādu haivaṃvidudgātā brūyāt || 1.7.8 ||
kaṃ te kāmamāgāyānītyeṣa hyeva kāmāgānasyeṣṭe ya evaṃ vidvānsāma gāyati sāma gāyati || 1.7.9 || || iti saptamaḥ khaṇḍaḥ ||
trayo hodgīthe kuśalā babhūvuḥ śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyano dālbhyaḥ pravāhaṇo jaivaliriti te hocurudgīthe vai kuśalāḥ smo hantodgīthe kathāṃ vadāma iti || 1.8.1 ||
tatheti ha samupaviviśuḥ sa ha prāvahaṇo jaivaliruvāca bhagavantāvagre vadatāṃ brāhmaṇayorvadatorvācaṃ śroṣyāmīti || 1.8.2 ||
sa ha śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvāca hanta tvā pṛcchānīti pṛccheti hovāca || 1.8.3 ||
kā sāmno gatiriti svara iti hovāca svarasya kā gatiriti prāṇa iti hovāca prāṇasya kā gatirityannamiti hovācānnasya kā gatirityāpa iti hovāca || 1.8.4 ||
apāṃ kā gatirityasau loka iti hovācāmuṣya lokasya kā gatiriti na svargaṃ lokamiti nayediti hovāca svargaṃ vayaṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ svargasaṃstāvaṃhi sāmeti || 1.8.5 ||
taṃ ha śilakaḥ śālāvatyaścaikitāyanaṃ dālbhyamuvācāpratiṣṭhitaṃ vai kila te dālbhya sāma yastvetarhi brūyānmūrdhā te vipatiṣyatīti mūrdhā te vipatediti || 1.8.6 ||
hantāhametadbhagavato vedānīti viddhīti hovācāmuṣya lokasya kā gatirityayaṃ loka iti hovācāsya lokasya kā gatiriti na pratiṣṭhāṃ lokamiti nayediti hovāca pratiṣṭhāṃ vayaṃ lokaṃ sāmābhisaṃsthāpayāmaḥ pratiṣṭhāsaṃstāvaṃ hi sāmeti || 1.8.7 ||
taṃ ha pravāhaṇo jaivaliruvācāntavadvai kila te śālāvatya sāma yastvetarhi brūyānmūrdhā te vipatiṣyatīti mūrdhā te vipatediti hantāhametadbhagavato vedānīti viddhīti hovāca || 1.8.8 || || iti aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ ||
asya lokasya kā gatirityākāśa iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyanta ākāśaṃ pratyastaṃ yantyākāśo hyevaibhyo jyāyānakāśaḥ parāyaṇam || 1.9.1 ||
sa eṣa parovarīyānudgīthaḥ sa eṣo'nantaḥ parovarīyo hāsya bhavati parovarīyaso ha lokāñjayati ya etadevaṃ vidvānparovarīyāṃsamudgīthamupāste || 1.9.2 ||
taṃ haitamatidhanvā śaunaka udaraśāṇḍilyāyoktvovāca yāvatta enaṃ prajāyāmudgīthaṃ vediṣyante parovarīyo haibhyastāvadasmi~lloke jīvanaṃ bhaviṣyati || 1.9.3 ||
tathāmuṣmi~lloke loka iti sa ya etamevaṃ vidvānupāste parovarīya eva hāsyāsmi~lloke jīvanaṃ bhavati tathāmuṣmi~lloke loka iti loke loka iti || 1.9.4 || || iti navamaḥ khaṇḍaḥ ||
maṭacīhateṣu kuruṣvāṭikyā saha jāyayoṣastirha cākrāyaṇa ibhyagrāme pradrāṇaka uvāsa || 1.10.1 ||
sa hebhyaṃ kulmāṣānkhādantaṃ bibhikṣe taṃ hovāca | neto'nye vidyante yacca ye ma ima upanihitā iti || 1.10.2 ||
eteṣāṃ me dehīti hovāca tānasmai pradadau hantānupānamityucchiṣṭaṃ vai me pītaṃsyāditi hovāca || 1.10.3 ||
na svidete'pyucchiṣṭā iti na vā ajīviṣyamimānakhādanniti hovāca kāmo ma udapānamiti || 1.10.4 ||
sa ha khāditvātiśeṣāñjāyāyā ājahāra sāgra eva subhikṣā babhūva tānpratigṛhya nidadhau || 1.10.5 ||
sa ha prātaḥ saṃjihāna uvācayadbatānnasya labhemahi labhemahi dhanamātrāṃrājāsau yakṣyate sa mā sarvairārtvijyairvṛṇīteti || 1.10.6 ||
taṃ jāyovāca hanta pata ima eva kulmāṣā iti tānkhāditvāmuṃ yajñaṃ vitatameyāya || 1.10.7 ||
tatrodgātṝnāstāve stoṣyamāṇānupopaviveśa sa ha prastotāramuvāca || 1.10.8 ||
prastotaryā devatā prastāvamanvāyattā tāṃ cedavidvānprastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti || 1.10.9 ||
evamevodgātāramuvācodgātaryā devatodgīthamanvāyattā tāṃ cedavidvānudgāsyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti || 1.10.10 ||
evameva pratihartāramuvāca pratihartaryā devatā pratihāramanvāyattā tāṃ cedavidvānpratihariṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti te ha samāratāstūṣṇīmāsāṃcakrire || 1.10.11 || || iti daśamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha hainaṃ yajamāna uvācabhagavantaṃ vā ahaṃ vividiṣāṇītyuṣastirasmi cākrāyaṇa iti hovāca || 1.11.1 ||
sa hovāca bhagavantaṃ vā ahamebhiḥ sarvairārtvijyaiḥ paryaiṣiṣaṃ bhagavato vā ahamavittyānyānavṛṣi || 1.11.2 ||
bhagavāṃstveva me sarvairārtvijyairiti tathetyatha tarhyeta eva samatisṛṣṭāḥ stuvatāṃ yāvattvebhyo dhanaṃ dadyāstāvanmama dadyā iti tatheti ha yajamāna uvāca|| 1.11.3 ||
atha hainaṃ prastotopasasāda prastotaryā devatā prastāvamanvāyattā tāṃ cedavidvānprastoṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocatkatamā sā devateti || 1.11.4 ||
prāṇa iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtāni prāṇamevābhisaṃviśanti prāṇamabhyujjihate saiṣā devatā prastāvamanvāyattā tāṃ cedavidvānprāstoṣyo mūrdhā te vyapatiṣyattathoktasya mayeti || 1.11.5 ||
atha hainamudgātopasasādodgātaryā devatodgīthamanvāyattā tāṃ cedavidvānudgāsyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocatkatamā sā devateti || 1.11.6 ||
āditya iti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyādityamuccaiḥ santaṃ gāyanti saiṣā devatodgīthamanvāyattā tāṃ cedavidvānudagāsyo mūrdhā te vyapatiṣyattathoktasya mayeti || 1.11.7 ||
atha hainaṃ pratihartopasasāda pratihartaryā devatā pratihāramanvāyattā tāṃ cedavidvānpratihariṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti mā bhagavānavocatkatamā sā devateti || 1.11.8 ||
annamiti hovāca sarvāṇi ha vā imāni bhūtanyannameva pratiharamāṇāni jīvanti saiṣā devatā pratihāramanvāyattā tāṃ cedavidvānpratyahariṣyo mūrdhā te vyapatiṣyattathoktasya mayeti tathoktasya mayeti || 1.11.9 || || iti ekādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
athātaḥ śauva udgīthastaddha bako dālbhyo glāvo vā maitreyaḥ svādhyāyamudvavrāja || 1.12.1 ||
tasmai śvā śvetaḥ prādurbabhūva tamanye śvāna upasametyocurannaṃ no bhagavānāgāyatvaśanāyāmavā iti || 1.12.2 ||
tānhovācehaiva mā prātarupasamīyāteti taddha bako dālbhyo glāvo vā maitreyaḥ pratipālayāṃcakāra || 1.12.3 ||
te ha yathaivedaṃ bahiṣpavamānena stoṣyamāṇāḥ saṃrabdhāḥ sarpantītyevamāsasṛpuste ha samupaviśya hiṃ cakruḥ || 1.12.4 ||
o3madā3moṃ3pibā3moṃ3 devo varuṇaḥ prajapatiḥ savitā2nnamihā2haradannapate3'nnamihā 2harā2haro3miti || 1.12.5 || || iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
ayaṃ vāva loko hāukāraḥ vāyurhāikāraścandramā athakāraḥ | ātmehakāro'gnirīkāraḥ || 1.13.1 ||
āditya ūkāro nihava ekāro viśve devā auhoyikāraḥ prajapatirhiṃkāraḥ prāṇaḥ svaro'nnaṃ yā vāgvirāṭ || 1.13.2 ||
aniruktastrayodaśaḥ stobhaḥ saṃcaro huṃkāraḥ || 1.13.3 ||
dugdhe'smai vāgdohaṃ yo vāco doho'nnavānannādo bhavati ya etāmevaṃsāmnāmupaniṣadaṃ vedopaniṣadaṃ vedeti || 1.13.4 || || iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ || || iti prathamo'dhyāyaḥ ||
|| dvitīyo'dhyāyaḥ || samastasya khalu sāmna upāsanaṃ sādhu yatkhalu sādhu tatsāmetyācakṣate yadasādhu tadasāmeti || 2.1.1 ||
tadutāpyāhuḥ sāmnainamupāgāditi sādhunainamupāgādityeva tadāhurasāmnainamupāgādityasādhunainamupagādityeva tadāhuḥ || 2.1.2 ||
athotāpyāhuḥ sāma no bateti yatsādhu bhavati sādhu batetyeva tadāhurasāma no bateti yadasādhu bhavatyasādhu batetyeva tadāhuḥ || 2.1.3 ||
sa ya etadevaṃ vidvānasādhu sāmetyupāste'bhyāśo ha yadenaṃ sādhavo dharmā ā ca gaccheyurupa ca nameyuḥ || 2.1.4 || || iti prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
lokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta pṛthivī hiṃkāraḥ | agniḥ prastāvo'ntarikṣamudgītha ādityaḥ pratihāro dyaurnidhanamityūrdhveṣu || 2.2.1 ||
athāvṛtteṣu dyaurhiṃkāra ādityaḥ prastāvo'ntarikṣamudgītho'gniḥ pratihāraḥ pṛthivī nidhanam || 2.2.2 ||
kalpante hāsmai lokā ūrdhvāścāvṛttāśca ya etadevaṃ vidvā~llokeṣu pañcavidhaṃ sāmopāste || 2.2.3 || || iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
vṛṣṭau pañcavidhaṃ sāmopāsīta purovāto hiṃkāro megho jāyate sa prastāvo varṣati sa udgītho vidyotate stanayati sa pratihāra udgṛhṇāti tannidhanam || 2.3.1 ||
varṣati hāsmai varṣayati ha ya etadevaṃ vidvānvṛṣṭau pañcavidhaṃsāmopāste || 2.3.2 || || iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||
sarvāsvapsu pañcavidhaṃsāmopāsīta megho yatsamplavate sa hiṃkāro yadvarṣati sa prastāvo yāḥ prācyaḥ syandante sa udgītho yāḥ pratīcyaḥ sa pratihāraḥ samudro nidhanam || 2.4.1 ||
na hāpsu praityapsumānbhavati ya etadevaṃ vidvānsarvāsvapsu pañcavidhaṃsāmopāste || 2.4.2 || || iti caturthaḥ khaṇḍaḥ ||
ṛtuṣu pañcavidhaṃ sāmopāsīta vasanto hiṃkāraḥ grīṣmaḥ prastāvo varṣā udgīthaḥ śaratpratihāro hemanto nidhanam || 2.5.1 ||
kalpante hāsmā ṛtava ṛtumānbhavati ya etadevaṃ vidvānṛtuṣu pañcavidhaṃ sāmopāste || 2.5.2 || || iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ ||
paśuṣu pañcavidhaṃ sāmopāsītājā hiṃkāro'vayaḥ prastāvo gāva udgītho'śvāḥ pratihāraḥ puruṣo nidhanam || 2.6.1 ||
bhavanti hāsya paśavaḥ paśumānbhavati ya etadevaṃ vidvānpaśuṣu pañcavidhaṃ sāmopāste || 2.6.2 || || iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ ||
prāṇeṣu pañcavidhaṃ parovarīyaḥ sāmopāsīta prāṇo hiṃkāro vākprastāvaścakṣurudgīthaḥ śrotraṃ pratihāro mano nidhanaṃ parovarīyāṃsi vā etāni || 2.7.1 ||
parovarīyo hāsya bhavati parovarīyaso ha lokāñjayati ya etadevaṃ vidvānprāṇeṣu pañcavidhaṃ parovarīyaḥ sāmopāsta iti tu pañcavidhasya || 2.7.2 || || iti saptamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha saptavidhasya vāci saptavidhṃ sāmopāsīta yatkiṃca vāco humiti sa hiṃkāro yatpreti sa prastāvo yadeti sa ādiḥ || 2.8.1 ||
yaduditi sa udgītho yatpratīti sa pratihāro yadupeti sa upadravo yannīti tannidhanam || 2.8.2 ||
dugdhe'smai vāgdohaṃ yo vāco doho'nnavānannādo bhavati ya etadevaṃ vidvānvāci saptavidhaṃ sāmopāste || 2.8.3 || || iti aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha khalvamumādityaṃsaptavidhaṃ sāmopāsīta sarvadā samastena sāma māṃ prati māṃ pratīti sarveṇa samastena sāma || 2.9.1 ||
tasminnimāni sarvāṇi bhūtānyanvāyattānīti vidyāttasya yatpurodayātsa hiṃkārastadasya paśavo'nvāyattāstasmātte hiṃ kurvanti hiṃkārabhājino hyetasya sāmnaḥ || 2.9.2 ||
atha yatprathamodite sa prastāvastadasya manuṣyā anvāyattāstasmātte prastutikāmāḥ praśaṃsākāmāḥ prastāvabhājino hyetasya sāmnaḥ || 2.9.3 ||
atha yatsaṃgavavelāyāṃ sa ādistadasya vayāṃsyanvāyattāni tasmāttānyantarikṣe'nārambaṇānyādāyātmānaṃ paripatantyādibhājīni hyetasya sāmnaḥ || 2.9.4 ||
atha yatsampratimadhyaṃdine sa udgīthastadasya devā anvāyattāstasmātte sattamāḥ prājāpatyānāmudgīthabhājino hyetasya sāmnaḥ || 2.9.5 ||
atha yadūrdhvaṃ madhyaṃdinātprāgaparāhṇātsa pratihārastadasya garbhā anvāyattāstasmātte pratihṛtānāvapadyante pratihārabhājino hyetasya sāmnaḥ || 2.9.6 ||
atha yadūrdhvamaparāhṇātprāgastamayātsa upadravastadasyāraṇyā anvāyattāstasmātte puruṣaṃ dṛṣṭvā kakṣaṃśvabhramityupadravantyupadravabhājino hyetasya sāmnaḥ || 2.9.7 ||
atha yatprathamāstamite tannidhanaṃ tadasya pitaro'nvāyattāstasmāttānnidadhati nidhanabhājino hyetasya sāmna evaṃ khalvamumādityaṃ saptavidhaṃ sāmopāste || 2.9.8 || || iti navamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha khalvātmasaṃmitamatimṛtyu saptavidhaṃ sāmopāsīta hiṃkāra iti tryakṣaraṃ prastāva iti tryakṣaraṃ tatsamam || 2.10.1 ||
ādiriti dvyakṣaraṃ pratihāra iti caturakṣaraṃ tata ihaikaṃ tatsamam || 2.10.2 ||
udgītha iti tryakṣaramupadrava iti caturakṣaraṃ tribhistribhiḥ samaṃ bhavatyakṣaramatiśiṣyate tryakṣaraṃ tatsamam || 2.10.3 ||
nidhanamiti tryakṣaraṃ tatsamameva bhavati tāni ha vā etāni dvāviṃśatirakṣarāṇi || 2.10.4 ||
ekaviṃśatyādityamāpnotyekaviṃśo vā ito'sāvādityo dvāviṃśena paramādityājjayati tannākaṃ tadviśokam || 2.10.5 ||
āpnotī hādityasya jayaṃ paro hāsyādityajayājjayo bhavati ya etadevaṃ vidvānātmasaṃmitamatimṛtyu saptavidhaṃ sāmopāste sāmopāste || 2.10.6 || || iti daśamaḥ khaṇḍaḥ ||
mano hiṃkāro vākprastāvaścakṣurudgīthaḥ śrotraṃ pratihāraḥ prāṇo nidhanametadgāyatraṃ prāṇeṣu protam || 2.11.1 ||
sa evametadgāyatraṃ prāṇeṣu protaṃ veda prāṇī bhavati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā mahāmanāḥ syāttadvratam || 2.11.2 || || iti ekadaśaḥ khaṇḍaḥ ||
abhimanthati sa hiṃkāro dhūmo jāyate sa prastāvo jvalati sa udgītho'ṅgārā bhavanti sa pratihāra upaśāmyati tannidhanaṃ saṃśāmyati tannidhanametadrathaṃtaramagnau protam || 2.12.1 ||
sa ya evametadrathaṃtaramagnau protaṃ veda brahmavarcasyannādo bhavati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā na pratyaṅṅagnimācāmenna niṣṭhīvettadvratam || 2.12.2 || || iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
upamantrayate sa hiṃkāro jñapayate sa prastāvaḥ striyā saha śete sa udgīthaḥ prati strīṃ saha śete sa pratihāraḥ kālaṃ gacchati tannidhanaṃ pāraṃ gacchati tannidhanametadvāmadevyaṃ mithune protam || 2.13.1 || sa ya evametadvāmadevyaṃ mithune protaṃ veda mithunī bhavati mithunānmithunātprajāyate sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā na kāṃcana pariharettadvratam || 2.13.2 || || iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ ||
udyanhiṃkāra uditaḥ prastāvo madhyaṃdina udgītho'parāhṇaḥ pratihāro'staṃ yannidhanametadbṛhadāditye protam || 2.14.1 ||
sa ya evametadbṛhadāditye protaṃ veda tejasvyannādo bhavati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā tapantaṃ na nindettadvratam || 2.14.2 || || iti caturdaśaḥ khaṇḍaḥ ||
abhrāṇi samplavante sa hiṃkāro megho jāyate sa prastāvo varṣati sa udgītho vidyotate stanayati sa pratihāra udgṛhṇāti tannidhanametadvairūpaṃ parjanye protam || 2.15.1 ||
sa ya evametadvairūpaṃ parjanye protaṃ veda virūpāṃśca surūpaṃśca paśūnavarundhe sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā varṣantaṃ na nindettadvratam || 2.15.2 || || iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ ||
vasanto hiṃkāro grīṣmaḥ prastāvo varṣā udgīthaḥ śaratpratihāro hemanto nidhanametadvairājamṛtuṣu protam || 2.16.1 ||
sa ya evametadvairājamṛtuṣu protaṃ veda virājati prajayā paśubhirbrahmavarcasena sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyartūnna nindettadvratam || 2.16.2 || || iti ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ ||
pṛthivī hiṃkāro'ntarikṣaṃ prastāvo dyaurudgītho diśaḥ pratihāraḥ samudro nidhanametāḥ śakvaryo lokeṣu protāḥ || 2.17.1 ||
sa ya evametāḥ śakvaryo lokeṣu protā veda lokī bhavati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā lokānna nindettadvratam || 2.17.2 || || iti saptadaśaḥ khaṇḍaḥ ||
ajā hiṃkāro'vayaḥ prastāvo gāva udgītho'śvāḥ pratihāraḥ puruṣo nidhanametā revatyaḥ paśuṣu protāḥ || 2.18.1 ||
sa ya evametā revatyaḥ paśuṣu protā veda paśumānbhavati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā paśūnna nindettadvratam || 2.18.2 || || iti aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
loma hiṃkārastvakprastāvo māṃsamudgīthosthi pratihāro majjā nidhanametadyajñāyajñīyamaṅgeṣu protam || 2.19.1 ||
sa ya evametadyajñāyajñīyamaṅgeṣu protaṃ vedāṅgī bhavati nāṅgena vihūrchati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā saṃvatsaraṃ majjño nāśnīyāttadvrataṃ majjño nāśnīyāditi vā || 2.19.2 || || iti ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
agnirhiṃkāro vāyuḥ prastāva āditya udgītho nakṣatrāṇi pratihāraścandramā nidhanametadrājanaṃ devatāsu protam || 2.20.1 ||
sa ya evametadrājanaṃ devatāsu protaṃ vedaitāsāmeva devatānāṃsalokatāṃsarṣṭitāṃsāyujyaṃ gacchati sarvamāyureti jyogjīvati mahānprajayā paśubhirbhavati mahānkīrtyā brāhmaṇānna nindettadvratam || 2.20.2 || || iti viṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
trayī vidyā hiṃkārastraya ime lokāḥ sa prastāvo'gnirvāyurādityaḥ sa udgītho nakṣatrāṇi vayāṃsi marīcayaḥ sa pratihāraḥ sarpā gandharvāḥ pitarastannidhanametatsāma sarvasminprotam || 2.21.1 ||
sa ya evametatsāma sarvasminprotaṃ veda sarvaṃ ha bhavati || 2.21.2 ||
tadeṣa śloko yāni pañcadhā trīṇī trīṇi tebhyo na jyāyaḥ paramanyadasti || 2.21.3 ||
yastadveda sa veda sarvaṃ sarvā diśo balimasmai haranti sarvamasmītyupāsita tadvrataṃ tadvratam || 2.21.4 || || iti ekaviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
vinardi sāmno vṛṇe paśavyamityagnerudgītho'niruktaḥ prajāpaterniruktaḥ somasya mṛdu ślakṣṇaṃ vāyoḥ ślakṣṇaṃ balavadindrasya krauñcaṃ bṛhaspaterapadhvāntaṃ varuṇasya tānsarvānevopaseveta vāruṇaṃ tveva varjayet || 2.22.1 ||
amṛtatvaṃ devebhya āgāyānītyāgāyetsvadhāṃ pitṛbhya āśāṃ manuṣyebhyastṛṇodakaṃ paśubhyaḥ svargaṃ lokaṃ yajamānāyānnamātmana āgāyānītyetāni manasā dhyāyannapramattaḥ stuvīta || 2.22.2 ||
sarve svarā indrasyātmānaḥ sarva ūṣmāṇaḥ prajāpaterātmānaḥ sarve sparśā mṛtyorātmānastaṃ yadi svareṣūpālabhetendraṃśaraṇaṃ prapanno'bhūvaṃ sa tvā prati vakṣyatītyenaṃ brūyāt || 2.22.3 ||
atha yadyenamūṣmasūpālabheta prajāpatiṃśaraṇaṃ prapanno'bhūvaṃ sa tvā prati pekṣyatītyenaṃ brūyādatha yadyenaṃ sparśeṣūpālabheta mṛtyuṃ śaraṇaṃ prapanno'bhūvaṃ sa tvā prati dhakṣyatītyenaṃ brūyāt || 2.22.4 ||
sarve svarā ghoṣavanto balavanto vaktavyā indre balaṃ dadānīti sarva ūṣmāṇo'grastā anirastā vivṛtā vaktavyāḥ prajāpaterātmānaṃ paridadānīti sarve sparśā leśenānabhinihitā vaktavyā mṛtyorātmānaṃ pariharāṇīti || 2.22.5 || || iti dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
trayo dharmaskandhā yajño'dhyayanaṃ dānamiti prathamastapa eva dvitīyo brahmacāryācāryakulavāsī tṛtīyo'tyantamātmānamācāryakule'vasādayansarva ete puṇyalokā bhavanti brahmasaṃstho'mṛtatvameti || 2.23.1 ||
prajāpatirlokānabhyatapattebhyo'bhitaptebhyastrayī vidyā samprāsravattāmabhyatapattasyā abhitaptāyā etānyakṣarāṇi samprāsrvanta bhūrbhuvaḥ svariti || 2.23.2 ||
tānyabhyatapattebhyo'bhitaptebhya oṃkāraḥ samprāsravattadyathā śaṅkunā sarvāṇi parṇāni saṃtṛṇṇānyevamoṃkāreṇa sarvā vāksaṃtṛṇṇoṃkāra evedaṃ sarvamoṃkāra evedaṃ sarvam || 2.23.3 || || iti trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
brahmavādino vadanti yadvasūnāṃ prātaḥ savanaṃ rudrāṇāṃ mādhyaṃdinaṃ savanamādityānāṃ ca viśveṣāṃ ca devānāṃ tṛtīyasavanam || 2.24.1 ||
kva tarhi yajamānasya loka iti sa yastaṃ na vidyātkathaṃ kuryādatha vidvānkuryāt || 2.24.2 ||
purā prātaranuvākasyopākaraṇājjaghanena gārhapatyasyodāṅmukha upaviśya sa vāsavaṃ sāmābhigāyati || 2.24.3 ||
lo3kadvāramapāvā3rṇū 33 paśyema tvā vayaṃ rā 33333 hu 3 m ā 33 jyā 3 yo 3 ā 32111 iti || 2.24.4 ||
atha juhoti namo'gnaye pṛthivīkṣite lokakṣite lokaṃ me yajamānāya vindaiṣa vai yajamānasya loka etāsmi || 2.24.5 ||
atra yajamānaḥ parastādāyuṣaḥ svāhāpajahi parighamityuktvottiṣṭhati tasmai vasavaḥ prātaḥsavanaṃ samprayacchanti || 2.24.6 ||
purā mādhyaṃdinasya savanasyopākaraṇājjaghanenāgnīdhrīyasyodaṅmukha upaviśya sa raudraṃsāmābhigāyati || 2.24.7 ||
lo3kadvāramapāvā3rṇū33 paśyema tvā vayaṃ vairā33333 hu3m ā33jyā 3yo3ā32111iti || 2.24.8 ||
atha juhoti namo vāyave'ntarikṣakṣite lokakṣite lokaṃ me yajamānāya vindaiṣa vai yajamānasya loka etāsmi || 2.24.9 ||
atra yajamānaḥ parastādāyuṣaḥ svāhāpajahi parighamityuktvottiṣṭhati tasmai rudrā mādhyaṃdinaṃsavanaṃsamprayacchanti || 2.24.10 ||
purā tṛtīyasavanasyopākaraṇājjaghanenāhavanīyasyodaṅmukha upaviśya sa ādityaṃsa vaiśvadevaṃ sāmābhigāyati || 2.24.11 ||
lo3kadvāramapāvā3rṇū33paśyema tvā vayaṃ svārā 33333 hu3m ā33 jyā3 yo3ā 32111 iti || 2.24.12 ||
ādityamatha vaiśvadevaṃ lo3kadvāramapāvā3rṇū33 paśyema tvā vayaṃsāmrā33333 hu3m ā33 jyā3yo3ā 32111 iti || 2.24.13 ||
atha juhoti nama ādityebhyaśca viśvebhyaśca devebhyo divikṣidbhyo lokakṣidbhyo lokaṃ me yajamānāya vindata || 2.24.14 ||
eṣa vai yajamānasya loka etāsmyatra yajamānaḥ parastādāyuṣaḥ svāhāpahata parighamityuktvottiṣṭhati || 2.24.15 ||
tasmā ādityāśca viśve ca devāstṛtīyasavanaṃ samprayacchantyeṣa ha vai yajñasya mātrāṃ veda ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 2.24.16 || || iti caturviṃśaḥ khaṇḍaḥ || || iti dvitīyo'dhyāyaḥ ||
|| tṛtīyo'dhyāyaḥ || asau vā ādityo devamadhu tasya dyaureva tiraścīnavaṃśo'ntarikṣamapūpo marīcayaḥ putrāḥ || 3.1.1 ||
tasya ye prāñco raśmayastā evāsya prācyo madhunāḍyaḥ | ṛca eva madhukṛta ṛgveda eva puṣpaṃ tā amṛtā āpastā vā etā ṛcaḥ || 3.1.2 ||
etamṛgvedamabhyatapaṃstasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃraso'jāyata || 3.1.3 ||
tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya rohitaṃrūpam || 3.1.4 || || iti prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha ye'sya dakṣiṇā raśmayastā evāsya dakṣiṇā madhunāḍyo yajūṃṣyeva madhukṛto yajurveda eva puṣpaṃ tā amṛta āpaḥ || 3.2.1 ||
tāni vā etāni yajūṃṣyetaṃ yajurvedamabhyatapaṃstasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃrasojāyata || 3.2.2 ||
tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya śuklaṃ rūpam || 3.2.3 || || iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
atha ye'sya pratyañco raśmayastā evāsya pratīcyo madhunāḍyaḥ sāmānyeva madhukṛtaḥ sāmaveda eva puṣpaṃ tā amṛtā āpaḥ || 3.3.1 ||
tāni vā etāni sāmānyetaṃ sāmavedamabhyatapaṃstasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃraso'jāyata || 3.3.2 ||
tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya kṛṣṇaṃrūpam || 3.3.3 || || iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||
atha ye'syodañco raśmayastā evāsyodīcyo madhunāḍyo'tharvāṅgirasa eva madhukṛta itihāsapurāṇaṃ puṣpaṃ tā amṛtā āpaḥ || 3.4.1 ||
te vā ete'tharvāṅgirasa etaditihāsapūrāṇamabhyatapaṃ stasyābhitaptasya yaśasteja indriyāṃ vīryamannādyaṃraso'jāyata || 3.4.2 ||
tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya paraṃ kṛṣṇaṃrūpam || 3.4.3 || || iti caturthaḥ khaṇḍaḥ ||
atha ye'syordhvā raśmayastā evāsyordhvā madhunāḍyo guhyā evādeśā madhukṛto brahmaiva puṣpaṃ tā amṛtā āpaḥ || 3.5.1 ||
te vā ete guhyā ādeśā etadbrahmābhyatapaṃ stasyābhitaptasya yaśasteja indriyaṃ vīryamannādyaṃraso'jāyata || 3.5.2 ||
tadvyakṣarattadādityamabhito'śrayattadvā etadyadetadādityasya madhye kṣobhata iva || 3.5.3 ||
te vā ete rasānāṃrasā vedā hi rasāsteṣāmete rasāstāni vā etānyamṛtānāmamṛtāni vedā hyamṛtāsteṣāmetānyamṛtāni || 3.5.4 || || iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ ||
tadyatprathamamamṛtaṃ tadvasava upajīvantyagninā mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti || 3.6.1 ||
ta etadeva rūpamabhisaṃviśantyetasmādrūpādudyanti || 3.6.2 ||
sa ya etadevamamṛtaṃ veda vasūnāmevaiko bhūtvāgninaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa ya etadeva rūpamabhisaṃviśatyetasmādrūpādudeti || 3.6.3 ||
sa yāvadādityaḥ purastādudetā paścādastametā vasūnāmeva tāvadādhipatyaṃsvārājyaṃ paryetā || 3.6.4 || || iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ ||
atha yaddvitīyamamṛtaṃ tadrudrā upajīvantīndreṇa mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti || 3.7.1 ||
ta etadeva rūpamabhisaṃviśantyetasmādrūpādudyanti || 3.7.2 ||
sa ya etadevamamṛtaṃ veda rudrāṇāmevaiko bhūtvendreṇaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṃviśatyetasmādrūpādudeti || 3.7.3 ||
sa yāvadādityaḥ purastādudetā paścādastametā dvistāvaddakṣiṇata udetottarato'stametā rudrāṇāmeva tāvadādhipatyaṃsvārājyaṃ paryetā || 3.7.4 || || iti saptamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha yattṛtīyamamṛtaṃ tadādityā upajīvanti varuṇena mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti || 3.8.1 ||
ta etadeva rūpamabhisaṃviśantyetasmādrūpādudyanti || 3.8.2 ||
sa ya etadevamamṛtaṃ vedādityānāmevaiko bhūtvā varuṇenaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṃviśatyetasmādrūpādudeti || 3.8.3 ||
sa yāvadādityo dakṣiṇata udetottarato'stametā dvistāvatpaścādudetā purastādastametādityānāmeva tāvadādhipatyaṃsvārājyaṃ paryetā || 3.8.4 || || iti aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha yaccaturthamamṛtaṃ tanmaruta upajīvanti somena mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti || 3.9.1 ||
ta etadeva rūpamabhisaṃviśantyetasmādrūpādudyanti || 3.9.2 ||
sa ya etadevamamṛtaṃ veda marutāmevaiko bhūtvā somenaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṃviśatyetasmādrūpādudeti || 3.9.3 ||
sa yāvadādityaḥ paścādudetā purastādastametā dvistāvaduttarata udetā dakṣiṇato'stametā marutāmeva tāvadādhipatyṃsvārājyaṃ paryetā || 3.9.4 || || iti navamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha yatpañcamamamṛtaṃ tatsādhyā upajīvanti brahmaṇā mukhena na vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti || 3.10.1 ||
ta etadeva rūpamabhisaṃviśantyetasmādrūpādudyanti || 3.10.2 ||
sa ya etadevamamṛtaṃ veda sādhyānāmevaiko bhūtvā brahmaṇaiva mukhenaitadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyati sa etadeva rūpamabhisaṃviśatyetasmādrūpādudeti || 3.10.3 ||
sa yāvadāditya uttarata udetā dakṣiṇato'stametā dvistāvadūrdhvaṃ udetārvāgastametā sādhyānāmeva tāvadādhipatyaṃsvārājyaṃ paryetā || 3.10.4 || || iti daśamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha tata ūrdhva udetya naivodetā nāstametaikala eva madhye sthātā tadeṣa ślokaḥ || 3.11.1 ||
na vai tatra na nimloca nodiyāya kadācana | devāstenāhaṃsatyena mā virādhiṣi brahmaṇeti || 3.11.2 ||
na ha vā asmā udeti na nimlocati sakṛddivā haivāsmai bhavati ya etāmevaṃ brahmopaniṣadaṃ veda || 3.11.3 ||
taddhaitadbrahmā prajāpataya uvācaprajāpatirmanave manuḥ prajābhyastaddhaitaduddālakāyāruṇaye jyeṣṭhāya putrāya pitā brahma provāca || 3.11.4 ||
idaṃ vāva tajjyeṣṭhāya putrāya pitā brahma prabrūyātpraṇāyyāya vāntevāsine || 3.11.5 ||
nānyasmai kasmaicana yadyapyasmā imāmadbhiḥ parigṛhītāṃ dhanasya pūrṇāṃ dadyādetadeva tato bhūya ityetadeva tato bhūya iti || 3.11.6 || || iti ekādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
gāyatrī vā īdaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yadidaṃ kiṃ ca vāgvai gāyatrī vāgvā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ gāyati ca trāyate ca || 3.12.1 ||
yā vai sā gāyatrīyaṃ vāva sā yeyaṃ pṛthivyasyāṃ hīdaṃ sarvaṃ bhūtaṃ pratiṣṭhitametāmeva nātiśīyate || 3.12.2 ||
yā vai sā pṛthivīyaṃ vāva sā yadidamasminpuruṣe śarīramasminhīme prāṇāḥ pratiṣṭhitā etadeva nātiśīyante || 3.12.3 ||
yadvai tatpuruṣe śarīramidaṃ vāva tadyadidamasminnantaḥ puruṣe hṛdayamasminhīme prāṇāḥ pratiṣṭhitā etadeva nātiśīyante || 3.12.4 ||
saiṣā catuṣpadā ṣaḍvidhā gāyatrī tadetadṛcābhyanūktam || 3.12.5 ||
tāvānasya mahimā tato jyāyāṃśca pūruṣaḥ | pādo'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divīti || 3.12.6 ||
yadvai tadbrahmetīdaṃ vāva tadyoyaṃ bahirdhā puruṣādākāśo yo vai sa bahirdhā puruṣādākāśaḥ || 3.12.7 || ayaṃ vāva sa yo'yamantaḥ puruṣa akāśo yo vai so'ntaḥ puruṣa ākāśaḥ || 3.12.8 || ayaṃ vāva sa yo'yamantarhṛdaya ākāśastadetatpūrṇamapravarti pūrṇamapravartinīṃśriyaṃ labhate ya evaṃ veda || 3.12.9 || || iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
tasya ha vā etasya hṛdayasya pañca devasuṣayaḥ sa yo'sya prāṅsuṣiḥ sa prāṇastaccakṣuḥ sa ādityastadetattejo'nnādyamityupāsīta tejasvyannādo bhavati ya evaṃ veda || 3.13.1 ||
atha yo'sya dakṣiṇaḥ suṣiḥ sa vyānastacchrotraṃ sa candramāstadetacchrīśca yaśaścetyupāsīta śrīmānyaśasvī bhavati ya evaṃ veda || 3.13.2 ||
atha yo'sya pratyaṅsuṣiḥ so'pānaḥ sā vākso'gnistadetadbrahmavarcasamannādyamityupāsīta brahmavarcasyannādo bhavati ya evaṃ veda || 3.13.3 ||
atha yo'syodaṅsuṣiḥ sa samānastanmanaḥ sa parjanyastadetatkīrtiśca vyuṣṭiścetyupāsīta kīrtimānvyuṣṭimānbhavati ya evaṃ veda || 3.13.4 ||
atha yo'syordhvaḥ suṣiḥ sa udānaḥ sa vāyuḥ sa ākāśastadetadojaśca mahaścetyupāsītaujasvī mahasvānbhavati ya evaṃ veda || 3.13.5 ||
te vā ete pañca brahmapuruṣāḥ svargasya lokasya dvārapāḥ sa ya etānevaṃ pañca brahmapuruṣānsvargasya lokasya dvārapānvedāsya kule vīro jāyate pratipadyate svargaṃ lokaṃ ya etānevaṃ pañca brahmapuruṣānsvargasya lokasya dvārapānveda || 3.13.6 ||
atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate viśvataḥ pṛṣṭheṣu sarvataḥ pṛṣṭheṣvanuttameṣūttameṣu lokeṣvidaṃ vāva tadyadidamasminnantaḥ puruṣe jyotiḥ || 3.13.7 ||
tasyaiṣā dṛṣṭiryatritadasmiñcharīre saṃsparśenoṣṇimānaṃ vijānāti tasyaiṣā śrutiryatraitatkarṇāvapigṛhya ninadamiva nadathurivāgneriva jvalata upaśṛṇoti tadetaddṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cetyupāsīta cakṣuṣyaḥ śruto bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 3.13.8 || || iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ ||
sarvaṃ khalvidaṃ brahma tajjalāniti śānta upāsīta | atha khalu kratumayaḥ puruṣo yathākraturasmi~lloke puruṣo bhavati tathetaḥ pretya bhavati sa kratuṃ kurvīta || 3.14.1 ||
manomayaḥ prāṇaśarīro bhārūpaḥ satyasaṃkalpa ākāśātmā sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyatto'vākyanādaraḥ || 3.14.2 ||
eṣa ma ātmāntarhṛdaye'ṇīyānvrīhervā yavādvā sarṣapādvā śyāmākādvā śyāmākataṇḍulādvaiṣa ma ātmāntarhṛdaye jyāyānpṛthivyā jyāyānantarikṣājjyāyāndivo jyāyānebhyo lokebhyaḥ || 3.14.3 ||
sarvakarmā sarvakāmaḥ sarvagandhaḥ sarvarasaḥ sarvamidamabhyātto'vākyanādara eṣa ma ātmāntarhṛdaya etadbrahmaitamitaḥ pretyābhisaṃbhavitāsmīti yasya syādaddhā na vicikitsāstīti ha smāha śāṇḍilyaḥ śāṇḍilyaḥ || 3.14.4 || || iti caturdaśaḥ khaṇḍaḥ ||
antarikṣodaraḥ kośo bhūmibudhno na jīryati diśo hyasya sraktayo dyaurasyottaraṃ bilaṃ sa eṣa kośo vasudhānastasminviśvamidaṃ śritam || 3.15.1 ||
tasya prācī digjuhūrnāma sahamānā nāma dakṣiṇā rājñī nāma pratīcī subhūtā nāmodīcī tāsāṃ vāyurvatsaḥ sa ya etamevaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda na putrarodaṃ roditi so'hametamevaṃ vāyuṃ diśāṃ vatsaṃ veda mā putrarodaṃrudam || 3.15.2 ||
ariṣṭaṃ kośaṃ prapadye'munāmunāmunā prāṇaṃ prapadye'munāmunāmunā bhūḥ prapadye'munāmunāmunā bhuvaḥ prapadye'munāmunāmunā svaḥ prapadye'munāmunāmunā || 3.15.3 ||
sa yadavocaṃ prāṇaṃ prapadya iti prāṇo vā idaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yadidaṃ kiṃca tameva tatprāpatsi || 3.15.4 ||
atha yadavocaṃ bhūḥ prapadya iti pṛthivīṃ prapadye'ntarikṣaṃ prapadye divaṃ prapadya ityeva tadavocam || 3.15.5 ||
atha yadavocaṃ bhuvaḥ prapadya ityagniṃ prapadye vāyuṃ prapadya ādityaṃ prapadya ityeva tadavocam || 3.15.6 ||
atha yadavocaṃsvaḥ prapadya ityṛgvedaṃ prapadye yajurvedaṃ prapadye sāmavedaṃ prapadya ityeva tadavocaṃ tadavocam || 3.15.7 || || iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ ||
puruṣo vāva yajñastasya yāni caturviṃśati varṣāṇi tatprātaḥsavanaṃ caturviṃśatyakṣarā gāyatrī gāyatraṃ prātaḥsavanaṃ tadasya vasavo'nvāyattāḥ prāṇā vāva vasava ete hīdaṃsarvaṃ vāsayanti || 3.16.1 ||
taṃ cedetasminvayasi kiṃcidupatapetsa brūyātprāṇā vasava idaṃ me prātaḥsavanaṃ mādhyaṃdinaṃsavanamanusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāṃ vasūnāṃ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado ha bhavati || 3.16.2 ||
atha yāni catuścatvāriṃśadvarṣāṇi tanmādhyaṃdinaṃ savanaṃ catuścatvāriṃśadakṣarā triṣṭuptraiṣṭubhaṃ mādhyaṃdinaṃsavanaṃ tadasya rudrā anvāyattāḥ prāṇā vāva rudrā ete hīdaṃsarvaṃrodayanti || 3.16.3 ||
taṃ cedetasminvayasi kiṃcidupatapetsa brūyātprāṇā rudrā idaṃ me mādhyaṃdinaṃsavanaṃ tṛtīyasavanamanusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāṃrudrāṇāṃ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado ha bhavati || 3.16.4 ||
atha yānyaṣṭācatvāriṃśadvarṣāṇi tattṛtīyasavanamaṣṭācatvāriṃśadakṣarā jagatī jāgataṃ tṛtīyasavanaṃ tadasyādityā anvāyattāḥ prāṇā vāvādityā ete hīdaṃsarvamādadate || 3.16.5 ||
taṃ cedetasminvayasi kiṃcidupatapetsa brūyātprāṇā adityā idaṃ me tṛtīyasavanamāyuranusaṃtanuteti māhaṃ prāṇānāmādityānāṃ madhye yajño vilopsīyetyuddhaiva tata etyagado haiva bhavati || 3.16.6 ||
etaddha sma vai tadvidvānāha mahidāsa aitareyaḥ sa kiṃ ma etadupatapasi yo'hamanena na preṣyāmīti sa ha ṣoḍaśaṃ varṣaśatamajīvatpra ha ṣoḍaśaṃ varṣaśataṃ jīvati ya evaṃ veda || 3.16.7 || || iti ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ ||
sa yadaśiśiṣati yatpipāsati yanna ramate tā asya dīkṣāḥ || 3.17.1 ||
atha yadaśnāti yatpibati yadramate tadupasadaireti || 3.17.2 ||
atha yaddhasati yajjakṣati yanmaithunaṃ carati stutaśastraireva tadeti || 3.17.3 ||
atha yattapo dānamārjavamahiṃsā satyavacanamiti tā asya dakṣiṇāḥ || 3.17.4 ||
tasmādāhuḥ soṣyatyasoṣṭeti punarutpādanamevāsya tanmaraṇamevāvabhṛthaḥ || 3.17.5 ||
taddhaitadghor āṅgirasaḥ kṛṣṇāya devakīputrāyoktvovācāpipāsa eva sa babhūva so'ntavelāyāmetattrayaṃ pratipadyetākṣitamasyacyutamasi prāṇasaṃśitamasīti tatraite dve ṛcau bhavataḥ || 3.17.6 ||
āditpratnasya retasaḥ jyotiḥ paśyanti vāsaram; paro yadidhyate divi || 3.17.7 || udvayaṃ tamasaspari jyotiḥ paśyanta uttaraṃsvaḥ paśyanta uttaraṃ devaṃ devatrā sūryamaganma jyotiruttamamiti jyotiruttamamiti || 3.17.8 || || iti saptadaśaḥ khaṇḍaḥ ||
mano brahmetyupāsītetyadhyātmamathādhidaivatamākāśo brahmetyubhayamādiṣṭaṃ bhavatyadhyātmaṃ cādhidaivataṃ ca || 3.18.1 ||
tadetaccatuṣpādbrahma vākpādaḥ prāṇaḥ pādaścakṣuḥ pādaḥ śrotraṃ pāda ityadhyātmamathādhidaivatamagniḥ pādo vāyuḥ pādā adityaḥ pādo diśaḥ pāda ityubhayamevādiṣṭaṃ bhavatyadhyātmaṃ caivādhidaivataṃ ca || 3.18.2 ||
vāgeva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ so'gninā jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda || 3.18.3 ||
prāṇa eva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ sa vāyunā jyotiṣā bhāti ca tapati c bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda || 3.18.4 ||
cakṣureva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ sa ādityena jyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda || 3.18.5 ||
śrotrameva brahmaṇaścaturthaḥ pādaḥ sa digbhirjyotiṣā bhāti ca tapati ca bhāti ca tapati ca kīrtyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 3.18.6 || || iti aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
ādityo brahmetyādeśastasyopavyākhyānamasadevedamagra āsīt | tatsadāsīttatsamabhavattadāṇḍaṃ niravartata tatsaṃvatsarasya mātrāmaśayata tannirabhidyata te āṇḍakapāle rajataṃ ca suvarṇaṃ cābhavatām || 3.19.1 ||
tadyadrajataṃ seyaṃ pṛthivī yatsuvarṇaṃ sā dyauryajjarāyu te parvatā yadulbaṃ samegho nīhāro yā dhamanayastā nadyo yadvāsteyamudakaṃ sa samudraḥ || 3.19.2 ||
atha yattadajāyata so'sāvādityastaṃ jāyamānaṃ ghoṣā ulūlavo'nūdatiṣṭhantsarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāstasmāttasyodayaṃ prati pratyāyanaṃ prati ghoṣā ulūlavo'nūttiṣṭhanti sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmāḥ || 3.19.3 ||
sa ya etamevaṃ vidvānādityaṃ brahmetyupāste'bhyāśo ha yadenaṃ sādhavo ghoṣā ā ca gaccheyurupa ca nimreḍerannimreḍeran || 3.19.4 || || iti ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ || || iti tṛtīyo'dhyāyaḥ ||
|| caturtho'dhyāyaḥ || jānaśrutirha pautrāyaṇaḥ śraddhādeyo bahudāyī bahupākya āsa sa ha sarvata āvasathānmāpayāṃcakre sarvata eva me'nnamatsyantīti || 4.1.1 ||
atha haṃsā niśāyāmatipetustaddhaivaṃ haṃ sohaṃ samabhyuvāda ho ho'yi bhallākṣa bhallākṣa jānaśruteḥ pautrāyaṇasya samaṃ divā jyotirātataṃ tanmā prasāṅkṣī stattvā mā pradhākṣīriti || 4.1.2 ||
tamu ha paraḥ pratyuvācakamvara enametatsantaṃ sayugvānamiva raikvamāttheti yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti || 4.1.3 ||
yathā kṛtāyavijitāyādhareyāḥ saṃyantyevamenaṃ sarvaṃ tadabhisamaiti yatkiṃca prajāḥ sādhu kurvanti yastadveda yatsa veda sa mayaitadukta iti || 4.1.4 ||
tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇa upaśuśrāva sa ha saṃjihāna eva kṣattāramuvācāṅgāre ha sayugvānamiva raikvamāttheti yo nu kathaṃ sayugvā raikva iti || 4.1.5 || yathā kṛtāyavijitāyādhareyāḥ saṃyantyevamenaṃ sarvaṃ tadabhisamaiti yatkiṃca prajāḥ sādhu kurvanti yastadveda yatsa veda sa mayaitadukta iti || 4.1.6 ||
sa ha kṣattānviṣya nāvidamiti pratyeyāya taṃ hovāca yatrāre brāhmaṇasyānveṣaṇā tadenamarccheti || 4.1.7 ||
so'dhastācchakaṭasya pāmānaṃ kaṣamāṇamupopaviveśa taṃ hābhyuvāda tvaṃ nu bhagavaḥ sayugvā raikva ityahaṃ hyarā3 iti ha pratijajñe sa ha kṣattāvidamiti pratyeyāya || 4.1.8 || || iti prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
tadu ha jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ ṣaṭśatāni gavāṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ tadādāya praticakrame taṃ hābhyuvāda || 4.2.1 ||
raikvemāni ṣaṭśatāni gavāmayaṃ niṣko'yamaśvatarīratho'nu ma etāṃ bhagavo devatāṃ śādhi yāṃ devatāmupāssa iti || 4.2.2 ||
tamu ha paraḥ pratyuvācāha hāretvā śūdra tavaiva saha gobhirastviti tadu ha punareva jānaśrutiḥ pautrāyaṇaḥ sahasraṃ gavāṃ niṣkamaśvatarīrathaṃ duhitaraṃ tadādāya praticakrame || 4.2.3 ||
taṃ hābhyuvāda raikvedaṃ sahasraṃ gavāmayaṃ niṣko'yamaśvatarīratha iyaṃ jāyāyaṃ grāmo yasminnāsse'nveva mā bhagavaḥ śādhīti || 4.2.4 ||
tasyā ha mukhamupodgṛhṇannuvācājahāremāḥ śūdrānenaiva mukhenālāpayiṣyathā iti te haite raikvaparṇā nāma mahāvṛṣeṣu yatrāsmā uvāsa sa tasmai hovāca || 4.2.5 || || iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
vāyurvāva saṃvargo yadā vā agnirudvāyati vāyumevāpyeti yadā sūryo'stameti vāyumevāpyeti yadā candro'stameti vāyumevāpyeti || 4.3.1 ||
yadāpa ucchuṣyanti vāyumevāpiyanti vāyurhyevaitānsarvānsaṃvṛṅkta ityadhidaivatam || 4.3.2 ||
athādhyātmaṃ prāṇo vāva saṃvargaḥ sa yadā svapiti prāṇameva vāgapyeti prāṇaṃ cakṣuḥ prāṇaṃ śrotraṃ prāṇaṃ manaḥ prāṇo hyevaitānsarvānsaṃvṛṅkta iti || 4.3.3 ||
tau vā etau dvau saṃvargau vāyureva deveṣu prāṇaḥ prāṇeṣu || 4.3.4 ||
atha ha śaunakaṃ ca kāpeyamabhipratāriṇaṃ ca kākṣaseniṃ pariviṣyamāṇau brahmacārī bibhikṣe tasmā u ha na dadatuḥ || 4.3.5 ||
sa hovāca mahātmanaścaturo deva ekaḥ kaḥ sa jagāra bhuvanasya gopāstaṃ kāpeya nābhipaśyanti martyā abhipratārinbahudhā vasantaṃ yasmai vā etadannaṃ tasmā etanna dattamiti || 4.3.6 ||
tadu ha śaunakaḥ kāpeyaḥ pratimanvānaḥ pratyeyāyātmā devānāṃ janitā prajānāṃ hiraṇyadaṃṣṭro babhaso'nasūrirmahāntamasya mahimānamāhuranadyamāno yadanannamattīti vai vayaṃ brahmacārinnedamupāsmahe dattāsmai bhikṣāmiti || 4.3.7 ||
tasma u ha daduste vā ete pañcānye pañcānye daśa santastatkṛtaṃ tasmātsarvāsu dikṣvannameva daśa kṛtaṃ saiṣā virāḍannādī tayedaṃ sarvaṃ dṛṣṭaṃ sarvamasyedaṃ dṛṣṭaṃ bhavatyannādo bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 4.3.8 || || iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||
satyakāmo ha jābālo jabālāṃ mātaramāmantrayāṃcakre brahmacaryaṃ bhavati vivatsyāmi kiṃgotro nvahamasmīti || 4.4.1 ||
sā hainamuvāca nāhametadveda tāta yadgotrastvamasi bahvahaṃ carantī paricāriṇī yauvane tvāmalabhe sāhametanna veda yadgotrastvamasi jabālā tu nāmāhamasmi satyakāmo nāma tvamasi sa satyakāma eva jābālo bravīthā iti || 4.4.2 ||
sa ha hāridrumataṃ gautamametyovāca brahmacaryaṃ bhagavati vatsyāmyupeyāṃ bhagavantamiti || 4.4.3 ||
taṃ hovāca kiṃgotro nu somyāsīti sa hovāca nāhametadveda bho yadgotro'hamasmyapṛcchaṃ mātaraṃ sā mā pratyabravīdbahvahaṃ carantī paricariṇī yauvane tvāmalabhe sāhametanna veda yadgotrastvamasi jabālā tu nāmāhamasmi satyakāmo nāma tvamasīti so'haṃ satyakāmo jābālo'smi bho iti || 4.4.4 ||
taṃ hovāca naitadabrāhmaṇo vivaktumarhati samidhaṃ somyāharopa tvā neṣye na satyādagā iti tamupanīya kṛśānāmabalānāṃ catuḥśatā gā nirākṛtyovācemāḥ somyānusaṃvrajeti tā abhiprasthāpayannuvāca nāsahasreṇāvarteyeti sa ha varṣagaṇaṃ provāsa tā yadā sahasraṃ sampeduḥ || 4.4.5 || || iti caturthaḥ khaṇḍaḥ ||
atha hainamṛṣabho'bhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva prāptāḥ somya sahasraṃ smaḥ prāpaya na ācāryakulam || 4.5.1 ||
brahmaṇaśca te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca prācī dikkalā pratīcī dikkalā dakṣiṇā dikkalodīcī dikkalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇaḥ prakāśavānnāma || 4.5.2 ||
sa ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste prakāśavānasmi~lloke bhavati prakāśavato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇaḥ prakāśavānityupāste || 4.5.3 || || iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ ||
agniṣṭe pādaṃ vakteti sa ha śvobhūte ga ābhiprasthāpayāṃcakāra tā yatrābhi sāyaṃ babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa || 4.6.1 ||
tamagnirabhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva || 4.6.2 ||
brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca pṛthivī kalāntarikṣaṃ kalā dyauḥ kalā samudraḥ kalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo'nantavānnāma || 4.6.3 ||
sa ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo'nantavānityupāste'nantavānasmi~lloke bhavatyanantavato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo'nantavānityupāste || 4.6.4 || || iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ ||
haṃsaste pādaṃ vakteti sa ha śvobhūte gā abhiprasthāpayāṃcakāra tā yatrābhi sāyaṃ babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa || 4.7.1 ||
taṃhaṃsa upanipatyābhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva || 4.7.2 ||
brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovācāgniḥ kalā sūryaḥ kalā candraḥ kalā vidyutkalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇo jyotiṣmānnāma || 4.7.3 ||
sa ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmānityupāste jyotiṣmānasmi~lloke bhavati jyotiṣmato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇo jyotiṣmānityupāste || 4.7.4 || || iti saptamaḥ khaṇḍaḥ ||
madguṣṭe pādaṃ vakteti sa ha śvobhūte gā abhiprasthāpayāṃcakāra tā yatrābhi sāyaṃ babhūvustatrāgnimupasamādhāya gā uparudhya samidhamādhāya paścādagneḥ prāṅupopaviveśa || 4.8.1 ||
taṃ madgurupanipatyābhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva || 4.8.2 ||
brahmaṇaḥ somya te pādaṃ bravāṇīti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca prāṇaḥ kalā cakṣuḥ kalā śrotraṃ kalā manaḥ kalaiṣa vai somya catuṣkalaḥ pādo brahmaṇa āyatanavānnāma || 4.8.3 ||
sa yai etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavānityupāsta āyatanavānasmi~lloke bhavatyāyatanavato ha lokāñjayati ya etamevaṃ vidvāṃścatuṣkalaṃ pādaṃ brahmaṇa āyatanavānityupāste || 4.8.4 || || iti aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ ||
prāpa hācaryakulaṃ tamācaryo'bhyuvāda satyakāma3 iti bhagava iti ha pratiśuśrāva || 4.9.1 ||
brahmavidiva vai somya bhāsi ko nu tvānuśaśāsetyanye manuṣyebhya iti ha pratijajñe bhagavāṃstveva me kāme brūyāt || 4.9.2 ||
śrutaṃhyeva me bhagavaddṛśebhya ācāryāddhaiva vidyā viditā sādhiṣṭhaṃ prāpatīti tasmai haitadevovācātra ha na kiṃcana vīyāyeti vīyāyeti || 4.9.3 || || iti navamaḥ khaṇḍaḥ ||
upakosalo ha vai kāmalāyanaḥ satyakāme jābāle brahmacāryamuvāsa tasya ha dvādaśa vārṣāṇyagnīnparicacāra sa ha smānyānantevāsinaḥ samāvartayaṃstaṃ ha smaiva na samāvartayati || 4.10.1 ||
taṃ jāyovāca tapto brahmacārī kuśalamagnīnparicacārīnmā tvāgnayaḥ paripravocanprabrūhyasmā iti tasmai hāprocyaiva pravāsāṃcakre || 4.10.2 ||
sa ha vyādhinānaśituṃ dadhre tamācāryajāyovāca brahmacārinnaśāna kiṃ nu nāśnāsīti sa hovāca bahava ime'sminpuruṣe kāmā nānātyayā vyādhībhiḥ pratipūrṇo'smi nāśiṣyāmīti || 4.10.3 ||
atha hāgnayaḥ samūdire tapto brahmacārī kuśalaṃ naḥ paryacārīddhantāsmai prabravāmeti tasmai hocuḥ prāṇo brahma kaṃ brahma khaṃ brahmeti || 4.10.4 ||
sa hovāca vijānāmyahaṃ yatprāṇo brahma kaṃ ca tu khaṃ ca na vijānāmīti te hocuryadvāva kaṃ tadeva khaṃ yadeva khaṃ tadeva kamiti prāṇaṃ ca hāsmai tadākāśaṃ cocuḥ || 4.10.5 || || iti daśamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha hainaṃ gārhapatyo'nuśaśāsa pṛthivyagnirannamāditya iti ya eṣa āditye puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa evāhamasmīti || 4.11.1 ||
sa ya etamevaṃ vidvānupāste'pahate pāpakṛtyāṃ lokī bhavati sarvamāyureti jyogjīvati nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyanta upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'muṣmiṃśca ya etamevaṃ vidvānupāste || 4.11.2 || || iti ekādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
atha hainamanvāhāryapacano'nuśaśāsāpo diśo nakṣatrāṇi candramā iti ya eṣa candramasi puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa evāhamasmīti || 4.12.1 ||
sa ya etamevaṃ vidvānupāste'pahate pāpakṛtyāṃ lokī bhavati sarvamāyureti jyogjīvati nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyanta upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'muṣmiṃśca ya etamevaṃ vidvānupāste || 4.12.2 || || iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
atha hainamāhavanīyo'nuśaśāsa prāṇa ākāśo dyaurvidyuditi ya eṣa vidyuti puruṣo dṛśyate so'hamasmi sa evāhamasmīti || 4.13.1 ||
sa ya etamevaṃ vidvānupāste'pahate pāpakṛtyāṃ lokī bhavati sarvamayureti jyogjīvati nāsyāvarapuruṣāḥ kṣīyanta upa vayaṃ taṃ bhuñjāmo'smiṃśca loke'muṣmiṃśca ya etamevaṃ vidvānupāste || 4.13.2 || || iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ ||
te hocurupakosalaiṣā somya te'smadvidyātmavidyā cācāryastu te gatiṃ vaktetyājagāma hāsyācāryastamācāryo'bhyuvādopakosala3 iti || 4.14.1 ||
bhagava iti ha pratiśuśrāva brahmavida iva somya te mukhaṃ bhāti ko nu tvānuśaśāseti ko nu mānuśiṣyādbho itīhāpeva nihnuta ime nūnamīdṛśā anyādṛśā itīhāgnīnabhyūde kiṃ nu somya kila te'vocanniti || 4.14.2 ||
idamiti ha pratijajñe lokānvāva kila somya te'vocannahaṃ tu te tadvakṣyāmi yathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyata iti bravītu me bhagavāniti tasmai hovāca || 4.14.3 || || iti caturdaśaḥ khaṇḍaḥ ||
ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti tadyadyapyasminsarpirvodakaṃ vā siñcati vartmanī eva gacchati || 4.15.1 ||
etaṃ saṃyadvāma ityācakṣata etaṃ hi sarvāṇi vāmānyabhisaṃyanti sarvāṇyenaṃ vāmānyabhisaṃyanti ya evaṃ veda || 4.15.2 ||
eṣa u eva vāmanīreṣa hi sarvāṇi vāmāni nayati sarvāṇi vāmāni nayati ya evaṃ veda || 4.15.3 ||
eṣa u eva bhāmanīreṣa hi sarveṣu lokeṣu bhāti sarveṣu lokeṣu bhāti ya evaṃ veda || 4.15.4 ||
atha yadu caivāsmiñchavyaṃ kurvanti yadi ca nārciṣamevābhisaṃbhavantyarciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyānṣaḍudaṅṅeti māsāṃstānmāsebhyaḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsarādādityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tat puruṣo'mānavaḥ sa enānbrahma gamayatyeṣa devapatho brahmapatha etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante nāvartante || 4.15.5 || || iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ ||
eṣa ha vai yajño yo'yaṃ pavate eṣa ha yannidaṃ sarvaṃ punāti yadeṣa yannidaṃ sarvaṃ punāti tasmādeṣa eva yajñastasya manaśca vākca vartanī || 4.16.1 ||
tayoranyatarāṃ manasā saṃskaroti brahmā vācā hotādhvaryurudgātānyatarāṃsa yatraupākṛte prātaranuvāke purā paridhānīyāyā brahmā vyavadati || 4.16.2 || anyatarāmeva vartanīṃ saṃskaroti hīyate'nyatarā sa yathaikapādvrajanratho vaikena cakreṇa vartamāno riṣyatyevamasya yajñoriṣyati yajñaṃ riṣyantaṃ yajamāno'nuriṣyati sa iṣṭvā pāpīyānbhavati || 4.16.3 ||
atha yatropākṛte prātaranuvāke na purā paridhānīyāyā brahmā vyavadatyubhe eva vartanī saṃskurvanti na hīyate'nyatarā || 4.16.4 ||
sa yathobhayapādvrajanratho vobhābhyāṃ cakrābhyāṃ vartamānaḥ pratitiṣṭhatyevamasya yajñaḥ pratitiṣṭhati yajñaṃ pratitiṣṭhantaṃ yajamāno'nupratitiṣṭhati sa iṣṭvā śreyānbhavati || 4.16.5 || || iti ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ ||
prajāpatirlokānabhyatapatteṣāṃ tapyamānānāṃ rasānprāvṛhadagniṃ pṛthivyā vāyumantarikṣātādityaṃ divaḥ || 4.17.1 ||
sa etāstisro devatā abhyatapattāsāṃ tapyamānānāṃ rasānprāvṛhadagnerṛco vāyoryajūṃṣi sāmānyādityāt || 4.17.2 ||
sa etāṃ trayīṃ vidyāmabhyatapattasyāstapyamānāyā rasānprāvṛhadbhūrityṛgbhyo bhuvariti yajurbhyaḥ svariti sāmabhyaḥ || 4.17.3 ||
tadyadṛkto riṣyedbhūḥ svāheti gārhapatye juhuyādṛcāmeva tadrasenarcāṃ vīryeṇarcāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti || 4.17.4 ||
sa yadi yajuṣṭo riṣyedbhuvaḥ svāheti dakṣiṇāgnau juhuyādyajuṣāmeva tadrasena yajuṣāṃ vīryeṇa yajuṣāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti || 4.17.5 ||
atha yadi sāmato riṣyetsvaḥ svāhetyāhavanīye juhuyātsāmnāmeva tadrasena sāmnāṃ vīryeṇa sāmnāṃ yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti || 4.17.6 ||
tadyathā lavaṇena suvarṇaṃ saṃdadhyātsuvarṇena rajataṃ rajatena trapu trapuṇā sīsaṃ sīsena lohaṃ lohena dāru dāru carmaṇā || 4.17.7 ||
evameṣāṃ lokānāmāsāṃ devatānāmasyāstrayyā vidyāyā vīryeṇa yajñasya viriṣṭaṃ saṃdadhāti bheṣajakṛto ha vā eṣa yajño yatraivaṃvidbrahmā bhavati || 4.17.8 ||
eṣa ha vā udakpravaṇo yajño yatraivaṃvidbrahmā bhavatyevaṃvidaṃ ha vā eṣā brahmāṇamanugāthā yato yata āvartate tattadgacchati || 4.17.9 ||
mānavo brahmaivaika ṛtvikkurūnaśvābhirakṣatyevaṃviddha vai brahmā yajñaṃ yajamānaṃ sarvāṃścartvijo'bhirakṣati tasmādevaṃvidameva brahmāṇaṃ kurvīta nānevaṃvidaṃ nānevaṃvidam || 4.17.10 || || iti caturtho'dhyāyaḥ ||
|| pañcamo'dhyāyaḥ || yo ha vai jyeṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca veda jyeṣṭhaśca ha vai śreṣṭhaśca bhavati prāṇo vāva jyeṣṭhaśca śreṣṭhaśca || 5.1.1 ||
yo ha vai vasiṣṭhaṃ veda vasiṣṭho ha svānāṃ bhavati vāgvāva vasiṣṭhaḥ || 5.1.2 ||
yo ha vai pratiṣṭhāṃ veda prati ha tiṣṭhatyasmiṃśca loke'muṣmiṃśca cakṣurvāva pratiṣṭhā || 5.1.3 ||
yo ha vai sampadaṃ veda saṃhāsmai kāmāḥ padyante daivāśca mānuṣāśca śrotraṃ vāva sampat || 5.1.4 ||
yo ha vā āyatanaṃ vedāyatanaṃ ha svānāṃ bhavati mano ha vā āyatanam || 5.1.5 ||
atha ha prāṇā ahaṃśreyasi vyūdire'haṃśreyānasmyahaṃ śreyānasmīti || 5.1.6 ||
te ha prāṇāḥ prajāpatiṃ pitarametyocurbhagavanko naḥ śreṣṭha iti tānhovāca yasminva utkrānte śarīraṃ pāpiṣṭhataramiva dṛśyeta sa vaḥ śreṣṭha iti || 5.1.7 ||
sā ha vāguccakrāma sā saṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā kalā avadantaḥ prāṇantaḥ prāṇena paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha vāk || 5.1.8 ||
cakṣurhoccakrāma tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathāndhā apaśyantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā śṛṇvantaḥ śrotreṇa dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha cakṣuḥ || 5.1.9 ||
śrotraṃ hoccakrāma tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā badhirā aśṛṇvantaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā dhyāyanto manasaivamiti praviveśa ha śrotram || 5.1.10 ||
mano hoccakrāma tatsaṃvatsaraṃ proṣya paryetyovāca kathamaśakatarte majjīvitumiti yathā bālā amanasaḥ prāṇantaḥ prāṇena vadanto vācā paśyantaścakṣuṣā śṛṇvantaḥ śrotreṇaivamiti praviveśa ha manaḥ || 5.1.11 ||
atha ha prāṇa uccikramiṣansa yathā suhayaḥ paḍvīśaśaṅkūnsaṃkhidedevamitarānprāṇānsamakhidattaṃ hābhisametyocurbhagavannedhi tvaṃ naḥ śreṣṭho'si motkramīriti || 5.1.12 ||
atha hainaṃ vāguvāca yadahaṃ vasiṣṭho'smi tvaṃ tadvasiṣṭho'sītyatha hainaṃ cakṣuruvāca yadahaṃ pratiṣṭhāsmi tvaṃ tatpratiṣṭhāsīti || 5.1.13 ||
atha hainaṃśrotramuvāca yadahaṃ sampadasmi tvaṃ tatsampadasītyatha hainaṃ mana uvācayadahamāyatanamasmi tvaṃ tadāyatanamasīti || 5.1.14 ||
na vai vāco na cakṣūṃṣi na śrotrāṇi na manāṃsītyācakṣate prāṇā ityevācakṣate prāṇo hyevaitāni sarvāṇi bhavati || 5.1.15 || || iti prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
sa hovāca kiṃ me'nnaṃ bhaviṣyatīti yatkiṃcididamā śvabhya ā śakunibhya iti hocustadvā etadanasyānnamano ha vai nāma pratyakṣaṃ na ha vā evaṃvidi kiṃcanānannaṃ bhavatīti || 5.2.1 ||
sa hovāca kiṃ me vāso bhaviṣyatītyāpa iti hocustasmādvā etadaśiṣyantaḥ purastāccopariṣṭāccādbhiḥ paridadhati lambhuko ha vāso bhavatyanagno ha bhavati || 5.2.2 ||
taddhaitatsatyakāmo jābālo gośrutaye vaiyāghrapadyāyoktvovāca yadyapyenacchuṣkāya sthāṇave brūyājjāyerannevāsmiñchākhāḥ praroheyuḥ palāśānīti || 5.2.3 ||
atha yadi mahajjigamiṣedamāvāsyāyāṃ dīkṣitvā paurṇamāsyāṃ rātrau sarvauṣadhasya manthaṃ dadhimadhunorupamathya jyeṣṭhāya śreṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayet || 5.2.4 ||
vasiṣṭhāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayetpratiṣṭhāyai svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayetsampade svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayedāyatanāya svāhetyagnāvājyasya hutvā manthe sampātamavanayet || 5.2.5 ||
atha pratisṛpyāñjalau manthamādhāya japatyamo nāmāsyamā hi te sarvamidaṃ sa hi jyeṣṭhaḥ śreṣṭho rājādhipatiḥ sa mā jyaiṣṭhyaṃ śraiṣṭhyaṃ rājyamādhipatyaṃ gamayatvahamevedaṃ sarvamasānīti || 5.2.6 ||
atha khalvetayarcā paccha ācāmati tatsaviturvṛṇīmaha ityācāmati vayaṃ devasya bhojanamityācāmati śreṣṭhaṃ sarvadhātamamityācāmati turaṃ bhagasya dhīmahīti sarvaṃ pibati nirṇijya kaṃsaṃ camasaṃ vā paścādagneḥ saṃviśati carmaṇi vā sthaṇḍile vā vācaṃyamo'prasāhaḥ sa yadi striyaṃ paśyetsamṛddhaṃ karmeti vidyāt || 5.2.7 ||
tadeṣa śloko yadā karmasu kāmyeṣu striyaṃ svapneṣu paśyanti samṛddhiṃ tatra jānīyāttasminsvapnanidarśane tasminsvapnanidarśane || 5.2.8 || || iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
śvetaketurhāruṇeyaḥ pañcālānāṃ samitimeyāya taṃ ha pravāhaṇo jaivaliruvāca kumārānu tvāśiṣatpitetyanu hi bhagava iti || 5.3.1 ||
vettha yadito'dhi prajāḥ prayantīti na bhagava iti vettha yathā punarāvartanta3 iti na bhagava iti vettha pathordevayānasya pitṛyāṇasya ca vyāvartanā3 iti na bhagava iti || 5.3.2 ||
vettha yathāsau loko na sampūryata3 iti na bhagava iti vettha yathā pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti naiva bhagava iti || 5.3.3 ||
athānu kimanuśiṣṭho'vocathā yo hīmāni na vidyātkathaṃ so'nuśiṣṭo bruvīteti sa hāyastaḥ piturardhameyāya taṃ hovācānanuśiṣya vāva kila mā bhagavānabravīdanu tvāśiṣamiti || 5.3.4 ||
pañca mā rājanyabandhuḥ praśnānaprākṣītteṣāṃ naikaṃcanāśakaṃ vivaktumiti sa hovāca yathā mā tvaṃ tadaitānavado yathāhameṣāṃ naikaṃcana veda yadyahamimānavediṣyaṃ kathaṃ te nāvakṣyamiti || 5.3.5 ||
sa ha gautamo rājño'rdhameyāya tasmai ha prāptāyārhāṃ cakāra sa ha prātaḥ sabhāga udeyāya taṃ hovāca mānuṣasya bhagavangautama vittasya varaṃ vṛṇīthā iti sa hovāca tavaiva rājanmānuṣaṃ vittaṃ yāmeva kumārasyānte vācamabhāṣathāstāmeva me brūhīti sa ha kṛcchrī babhūva || 5.3.6 ||
taṃ ha ciraṃ vasetyājñāpayāṃcakāra taṃ hovāca yathā mā tvaṃ gautamāvado yatheyaṃ na prāktvattaḥ purā vidyā brāhmaṇāngacchati tasmādu sarveṣu lokeṣu kṣatrasyaiva praśāsanamabhūditi tasmai hovāca || 5.3.7 ||
iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ || asau vāva loko gautamāgnistasyāditya eva samidraśmayo dhūmo'hararciścandramā aṅgārā nakṣatrāṇi visphuliṅgāḥ || 5.4.1 ||
tasminnetasminnagnau devāḥ śraddhāṃ juhvati tasyā ahuteḥ somo rājā saṃbhavati || 5.4.2 || || iti caturthaḥ khaṇḍaḥ ||
parjanyo vāva gautamāgnistasya vāyureva samidabhraṃ dhūmo vidyudarciraśaniraṅgārāhrādanayo visphuliṅgāḥ || 5.5.1 ||
tasminnetasminnagnau devāḥ somaṃ rājānaṃ juhvati tasyā āhutervarṣaṃ saṃbhavati || 5.5.2 || || iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ ||
pṛthivī vāva gautamāgnistasyāḥ saṃvatsara eva samidākāśo dhūmo rātrirarcirdiśo'ṅgārā avāntaradiśo visphuliṅgāḥ || 5.6.1 ||
tasminnetasminnagnau devā varṣaṃ juhvati tasyā āhuterannaṃ saṃbhavati || 5.6.2 || || iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ ||
puruṣo vāva gautamāgnistasya vāgeva samitprāṇo dhūmo jihvārciścakṣuraṅgārāḥ śrotraṃ visphuliṅgāḥ || 5.7.1 ||
tasminnetasminnagnau devā annaṃ juhvati tasyā āhute retaḥ sambhavati || 5.7.2 || || iti sapatamaḥ khaṇḍaḥ ||
yoṣā vāva gautamāgnistasyā upastha eva samidyadupamantrayate sa dhūmo yonirarciryadantaḥ karoti te'ṅgārā abhinandā visphuliṅgāḥ || 5.8.1 || tasminnetasminnagnau devā reto juhvati tasyā āhutergarbhaḥ saṃbhavati || 5.8.2 || || iti aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ ||
iti tu pañcamyāmāhutāvāpaḥ puruṣavacaso bhavantīti sa ulbāvṛto garbho daśa vā nava vā māsānantaḥ śayitvā yāvadvātha jāyate || 5.9.1 ||
sa jāto yāvadāyuṣaṃ jīvati taṃ pretaṃ diṣṭamito'gnaya eva haranti yata eveto yataḥ saṃbhūto bhavati || 5.9.2 || || iti navamaḥ khaṇḍaḥ ||
tadya itthaṃ viduḥ| ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate te'rciṣamabhisaṃbhavantyarciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyānṣaḍudaṅṅeti māsāṃstān || 5.10.1 || māsebhyaḥ saṃvatsaraṃ saṃvatsarādādityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo'mānavaḥ sa enānbrahma gamayatyeṣa devayānaḥ panthā iti || 5.10.2 ||
atha ya ime grāma iṣṭāpūrte dattamityupāsate te dhūmamabhisaṃbhavanti dhūmādrātriṃ rātreraparapakṣamaparapakṣādyānṣaḍdakṣiṇaiti māsāṃstānnaite saṃvatsaramabhiprāpnuvanti || 5.10.3 ||
māsebhyaḥ pitṛlokaṃ pitṛlokādākāśamākāśāccandramasameṣa somo rājā taddevānāmannaṃ taṃ devā bhakṣayanti || 5.10.4 ||
tasminyavātsampātamuṣitvāthaitamevādhvānaṃ punarnivartante yathetamākāśamākāśādvāyuṃ vāyurbhūtvā dhūmo bhavati dhūmo bhūtvābhraṃ bhavati || 5.10.5 ||
abhraṃ bhūtvā megho bhavati megho bhūtvā pravarṣati ta iha vrīhiyavā oṣadhivanaspatayastilamāṣā iti jāyante'to vai khalu durniṣprapataraṃ yo yo hyannamatti yo retaḥ siñcati tadbhūya eva bhavati || 5.10.6 ||
tadya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yatte ramaṇīyāṃ yonimāpadyeranbrāhmaṇayoniṃ vā kṣatriyayoniṃ vā vaiśyayoniṃ vātha ya iha kapūyacaraṇā abhyāśo ha yatte kapūyāṃ yonimāpadyerañśvayoniṃ vā sūkarayoniṃ vā caṇḍālayoniṃ vā || 5.10.7 ||
athaitayoḥ pathorna katareṇacana tānīmāni kṣudrāṇyasakṛdāvartīni bhūtāni bhavanti jāyasva mriyasvetyetattṛtīyaṃsthānaṃ tenāsau loko na sampūryate tasmājjugupseta tadeṣa ślokaḥ || 5.10.8 ||
steno hiraṇyasya surāṃ pibaṃśca gurostalpamāvasanbrahmahā caite patanti catvāraḥ pañcamaścācaraṃstairiti || 5.10.9 ||
atha ha ya etānevaṃ pañcāgnīnveda na saha tairapyācaranpāpmanā lipyate śuddhaḥ pūtaḥ puṇyaloko bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda || 5.10.10 || || iti daśamaḥ khaṇḍaḥ ||
prācīnaśāla aupamanyavaḥ satyayajñaḥ pauluṣirindradyumno bhāllaveyo janaḥ śārkarākṣyo buḍila āśvatarāśviste haite mahāśālā mahāśrotriyāḥ sametya mīmāṃsāṃ cakruḥ ko na ātmā kiṃ brahmeti || 5.11.1 ||
te ha sampādayāṃcakruruddālako vai bhagavanto'yamāruṇiḥ sampratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃ hantābhyāgacchāmeti taṃ hābhyājagmuḥ || 5.11.2 ||
sa ha sampādayāṃcakāra prakṣyanti māmime mahāśālā mahāśrotriyāstebhyo na sarvamiva pratipatsye hantāhamanyamabhyanuśāsānīti || 5.11.3 ||
tānhovācāśvapatirvai bhagavanto'yaṃ kaikeyaḥ sampratīmamātmānaṃ vaiśvānaramadhyeti taṃhantābhyāgacchāmeti taṃhābhyājagmuḥ || 5.11.4 ||
tebhyo ha prāptebhyaḥ pṛthagarhāṇi kārayāṃcakāra sa ha prātaḥ saṃjihāna uvācana me steno janapade na kardaryo na madyapo nānāhitāgnirnāvidvānna svairī svairiṇī kuto yakṣyamāṇo vai bhagavanto'hamasmi yāvadekaikasmā ṛtvije dhanaṃ dāsyāmi tāvadbhagavadbhyo dāsyāmi vasantu bhagavanta iti || 5.11.5 ||
te hocuryena haivārthena puruṣaścarettaṃhaiva vadedātmānamevemaṃ vaiśvānaraṃ sampratyadhyeṣi tameva no brūhīti || 5.11.6 ||
tānhovāca prātarvaḥ prativaktāsmīti te ha samitpāṇayaḥ pūrvāhṇe praticakramire tānhānupanīyaivaitaduvāca || 5.11.7 || || iti ekādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
aupamanyava kaṃ tvamātmānamupāssa iti divameva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai sutejā ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttava sutaṃ prasutamāsutaṃ kule dṛśyate || 5.12.1 ||
atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste mūdhā tveṣa ātmana iti hovāca mūrdhā te vyapatiṣyadyanmāṃ nāgamiṣya iti || 5.12.2 || || iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
atha hovāca satyayajñaṃ pauluṣiṃ prācīnayogya kaṃ tvamātmānamupāssa ityādityameva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai viśvarūpa ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttava bahu viśvarūpaṃ kule dṛśyate || 5.13.1 ||
pravṛtto'śvatarīratho dāsīniṣko'tsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste cakṣuṣetadātmana iti hovācāndho'bhaviṣyo yanmāṃ nāgamiṣya iti || 5.13.2 || || iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ ||
atha hovācendradyumnaṃ bhāllaveyaṃ vaiyāghrapadya kaṃ tvamātmānamupāssa iti vāyumeva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai pṛthagvartmātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttvāṃ pṛthagbalaya āyanti pṛthagrathaśreṇayo'nuyanti || 5.14.1 ||
atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste prāṇastveṣa ātmana iti hovāca prāṇasta udakramiṣyadyanmāṃ nāgamiṣya iti || 5.14.2 || || iti caturdaśaḥ khaṇḍaḥ ||
atha hovāca janaṃśārkarākṣya kaṃ tvamātmānamupāssa ityākāśameva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai bahula ātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupasse tasmāttvaṃ bahulo'si prajayā ca dhanena ca || 5.15.1 ||
atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste saṃdehastveṣa ātmana iti hovāca saṃdehaste vyaśīryadyanmāṃ nāgamiṣya iti || 5.15.2 || || iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ ||
atha hovāca buḍilamāśvatarāśviṃ vaiyāghrapadya kaṃ tvamātmānamupāssa ityapa eva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai rayirātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttvaṃrayimānpuṣṭimānasi || 5.16.1 ||
atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste bastistveṣa ātmana iti hovāca bastiste vyabhetsyadyanmāṃ nāgamiṣya iti || 5.16.2 || || iti ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ ||
atha hovācoddālakamāruṇiṃ gautama kaṃ tvamātmānamupassa iti pṛthivīmeva bhagavo rājanniti hovācaiṣa vai pratiṣṭhātmā vaiśvānaro yaṃ tvamātmānamupāsse tasmāttvaṃ pratiṣṭhito'si prajayā ca paśubhiśca || 5.17.1 ||
atsyannaṃ paśyasi priyamattyannaṃ paśyati priyaṃ bhavatyasya brahmavarcasaṃ kule ya etamevamātmānaṃ vaiśvānaramupāste pādau tvetāvātmana iti hovāca pādau te vyamlāsyetāṃ yanmāṃ nāgamiṣya iti || 5.17.2 || || iti saptadaśaḥ khaṇḍaḥ ||
tānhovācaite vai khalu yūyaṃ pṛthagivemamātmānaṃ vaiśvānaraṃ vidvāṃso'nnamattha yastvetamevaṃ prādeśamātramabhivimānamātmānaṃ vaiśvānaramupāste sa sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasvannamatti || 5.18.1 ||
tasya ha vā etasyātmano vaiśvānarasya mūrdhaiva sutejāścakṣurviśvarūpaḥ prāṇaḥ pṛthagvartmātmā saṃdeho bahulo bastireva rayiḥ pṛthivyeva pādāvura eva vedirlomāni barhirhṛdayaṃ gārhapatyo mano'nvāhāryapacana āsyamāhavanīyaḥ || 5.18.2 || || iti aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
tadyadbhaktaṃ prathamamāgacchettaddhomīyaṃ sa yāṃ prathamāmāhutiṃ juhuyāttāṃ juhuyātprāṇāya svāheti prāṇastṛpyati || 5.19.1 ||
prāṇe tṛpyati cakṣustṛpyati cakṣuṣi tṛpyatyādityastṛpyatyāditye tṛpyati dyaustṛpyati divi tṛpyantyāṃ yatkiṃca dyauścādityaścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānutṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti || 5.19.2 || || iti ekonaviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
atha yāṃ dvitīyāṃ juhuyāttāṃ juhuyādvyānāya svāheti vyānastṛpyati || 5.20.1 ||
vyāne tṛpyati śrotraṃ tṛpyati śrotre tṛpyati candramāstṛpyati candramasi tṛpyati diśastṛpyanti dikṣu tṛpyantīṣu yatkiṃca diśaśca candramāścādhitiṣṭhanti tattṛpyati tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti || 5.20.2 || || iti viṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
atha yāṃ tṛtīyāṃ juhuyāttāṃ juhuyādapānāya svāhetyapānastṛpyati || 5.21.1 ||
apāne tṛpyati vāktṛpyati vāci tṛpyantyāmagnistṛpyatyagnau tṛpyati pṛthivī tṛpyati pṛthivyāṃ tṛpyantyāṃ yatkiṃca pṛthivī cāgniścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti || 5.21.2 || || iti ekaviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
atha yāṃ caturthīṃ juhuyāttāṃ juhuyātsamānāya svāheti samānastṛpyati || 5.22.1 ||
samāne tṛpyati manastṛpyati manasi tṛpyati parjanyastṛpyati parjanye tṛpyati vidyuttṛpyati vidyuti tṛpyantyāṃ yatkiṃca vidyucca parjanyaścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcaseneti || 5.22.2 || || iti dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
atha yāṃ pañcamīṃ juhuyāttāṃ juhuyādudānāya svāhetyudānastṛpyati || 5.23.1 ||
udāne tṛpyati tvaktṛpyati tvaci tṛpyantyāṃ vāyustṛpyati vāyau tṛpyatyākāśastṛpyatyākāśe tṛpyati yatkiṃca vāyuścākāśaścādhitiṣṭhatastattṛpyati tasyānu tṛptiṃ tṛpyati prajayā paśubhirannādyena tejasā brahmavarcasena || 5.23.2 || || iti trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
sa ya idamavidvāgnihotraṃ juhoti yathāṅgārānapohya bhasmani juhuyāttādṛktatsyāt || 5.24.1 ||
atha ya etadevaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti tasya sarveṣu lokeṣu sarveṣu bhūteṣu sarveṣvātmasu hutaṃ bhavati || 5.24.2 ||
tadyatheṣīkātūlamagnau protaṃ pradūyetaivaṃhāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante ya etadevaṃ vidvānagnihotraṃ juhoti || 5.24.3 ||
tasmādu haivaṃvidyadyapi caṇḍālāyocchiṣṭaṃ prayacchedātmani haivāsya tadvaiśvānare hutaṃ syāditi tadeṣa ślokaḥ || 5.24.4 ||
yatheha kṣudhitā bālā mātaraṃ paryupāsata evaṃ sarvāṇi bhūtānyagnihotramupāsata ityagnihotramupāsata iti || 5.24.5 || || iti caturviṃśaḥ khaṇḍaḥ || || iti pañcamo'dhyāyaḥ ||
|| ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || śvetaketurhāruṇeya āsa taṃ ha pitovāca śvetaketo vasa brahmacaryaṃ na vai somyāsmatkulīno'nanūcya brahmabandhuriva bhavatīti || 6.1.1 ||
sa ha dvādaśavarṣa upetya caturviṃśativarṣaḥ sarvānvedānadhītya mahāmanā anūcānamānī stabdha eyāya taṃha pitovāca || 6.1.2 ||
śvetaketo yannu somyedaṃ mahāmanā anūcānamānī stabdho'syuta tamādeśamaprākṣyaḥ yenāśrutaṃ śrutaṃ bhavatyamataṃ matamavijñātaṃ vijñātamiti kathaṃ nu bhagavaḥ sa ādeśo bhavatīti || 6.1.3 ||
yathā somyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ mṛttiketyeva satyam || 6.1.4 ||
yathā somyaikena lohamaṇinā sarvaṃ lohamayaṃ vijñātaṃ syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ lohamityeva satyam || 6.1.5 ||
yathā somyikena nakhanikṛntanena sarvaṃ kārṣṇāyasaṃ vijñātaṃ syādvācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ kṛṣṇāyasamityeva satyamevaṃsomya sa ādeśo bhavatīti || 6.1.6 ||
na vai nūnaṃ bhagavantasta etadavediṣuryaddhyetadavediṣyankathaṃ me nāvakṣyanniti bhagavāṃstveva me tadbravītviti tathā somyeti hovāca || 6.1.7 || || iti prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
sadeva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam | taddhaika āhurasadevedamagra āsīdekamevādvitīyaṃ tasmādasataḥ sajjāyata || 6.2.1 ||
kutastu khalu somyaivaṃsyāditi hovāca kathamasataḥ sajjāyeteti| sattveva somyedamagra āsīdekamevādvitīyam || 6.2.2 ||
tadaikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tattejo'sṛjata tatteja aikṣata bahu syāṃ prajāyeyeti tadapo'sṛjata | tasmādyatra kvaca śocati svedate vā puruṣastejasa eva tadadhyāpo jāyante || 6.2.3 ||
tā āpa aikṣanta bahvyaḥ syāma prajāyemahīti tā annamasṛjanta tasmādyatra kva ca varṣati tadeva bhūyiṣṭhamannaṃ bhavatyadbhya eva tadadhyannādyaṃ jāyate || 6.2.4 || || iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
teṣāṃ khalveṣāṃ bhūtānāṃ trīṇyeva bījāni bhavantyāṇḍajaṃ jīvajamudbhijjamiti || 6.3.1 ||
seyaṃ devataikṣata hantāhamimāstisro devatā anena jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākaravāṇīti || 6.3.2 ||
tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāṃ karavāṇīti seyaṃ devatemāstisro devatā anenaiva jīvenātmanānupraviśya nāmarūpe vyākarot || 6.3.3 ||
tāsāṃ trivṛtaṃ trivṛtamekaikāmakarodyathā tu khalu somyemāstisro devatāstrivṛttrivṛdekaikā bhavati tanme vijānīhīti || 6.3.4 || || iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||
yadagne rohitaṃrūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasyāpāgādagneragnitvaṃ vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam || 6.4.1 ||
yadādityasya rohitaṃrūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasyāpāgādādityādādityatvaṃ vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam || 6.4.2 ||
yacchandramaso rohitaṃrūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasyāpāgāccandrāccandratvaṃ vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam || 6.4.3 ||
yadvidyuto rohitaṃrūpaṃ tejasastadrūpaṃ yacchuklaṃ tadapāṃ yatkṛṣṇaṃ tadannasyāpāgādvidyuto vidyuttvaṃ vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyaṃ trīṇi rūpāṇītyeva satyam || 6.4.4 ||
etaddha sma vai tadvidvāṃsa āhuḥ pūrve mahāśālā mahāśrotriyā na no'dya kaścanāśrutamamatamavijñātamudāhariṣyatīti hyebhyo vidāṃcakruḥ || 6.4.5 ||
yadu rohitamivābhūditi tejasastadrūpamiti tadvidāṃcakruryadu śuklamivābhūdityapāṃrūpamiti tadvidāṃcakruryadu kṛṣṇamivābhūdityannasya rūpamiti tadvidāṃcakruḥ || 6.4.6 ||
yadvavijñātamivābhūdityetāsāmeva devatānāṃsamāsa iti tadvidāṃcakruryathā tu khalu somyemāstisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati tanme vijānīhīti || 6.4.7 || || iti caturthaḥ khaṇḍaḥ ||
annamaśitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustatpurīṣaṃ bhavati yo madhyamastanmāṃsaṃ yo'ṇiṣṭhastanmanaḥ || 6.5.1 ||
āpaḥ pītāstredhā vidhīyante tāsāṃ yaḥ sthaviṣṭho dhātustanmūtraṃ bhavati yo madhyamastallohitaṃ yo'ṇiṣṭhaḥ sa prāṇaḥ || 6.5.2 ||
tejo'śitaṃ tredhā vidhīyate tasya yaḥ sthaviṣṭho dhātustadasthi bhavati yo madhyamaḥ sa majjā yo'ṇiṣṭhaḥ sā vāk || 6.5.3 ||
annamayaṃhi somya manaḥ āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgiti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 6.5.4 || || iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ ||
dadhnaḥ somya mathyamānasya yo'ṇimā sa urdhvaḥ samudīṣati tatsarpirbhavati || 6.6.1 ||
evameva khalu somyānnasyāśyamānasya yo'ṇimā sa urdhvaḥ samudīṣati tanmano bhavati || 6.6.2 ||
apāṃsomya pīyamānānāṃ yo'ṇimā sa urdhvaḥ samudīṣati sā prāṇo bhavati || 6.6.3 ||
tejasaḥ somyāśyamānasya yo'ṇimā sa urdhvaḥ samudīṣati sā vāgbhavati || 6.6.4 ||
annamayaṃ hi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgiti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 6.6.6 || || iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ ||
ṣoḍaśakalaḥ somya puruṣaḥ pañcadaśāhāni māśīḥ kāmamapaḥ pibāpomayaḥ prāṇo napibato vicchetsyata iti || 6.7.1 ||
sa ha pañcadaśāhāni naśātha hainamupasasāda kiṃ bravīmi bho ityṛcaḥ somya yajūṃṣi sāmānīti sa hovāca na vai mā pratibhānti bho iti || 6.7.2 ||
taṃ hovāca yathā somya mahato'bhyā hitasyaiko'ṅgāraḥ khadyotamātraḥ pariśiṣṭaḥ syāttena tato'pi na bahu dahedevaṃsomya te ṣoḍaśānāṃ kalānāmekā kalātiśiṣṭā syāttayaitarhi vedānnānubhavasyaśānātha me vijñāsyasīti || 6.7.3 ||
sa haśātha hainamupasasāda taṃ ha yatkiṃca papraccha sarvaṃha pratipede || 6.7.4 ||
taṃ hovāca yathā somya mahato'bhyāhitasyaikamaṅgāraṃ khadyotamātraṃ pariśiṣṭaṃ taṃ tṛṇairupasamādhāya prājvalayettena tato'pi bahu dahet || 6.7.5 ||
evaṃ somya te ṣoḍaśānāṃ kalānāmekā kalātiśiṣṭābhūtsānnenopasamāhitā prājvālī tayaitarhi vedānanubhavasyannamayaṃhi somya mana āpomayaḥ prāṇastejomayī vāgiti taddhāsya vijajñāviti vijajñāviti || 6.7.6 || || iti saptamaḥ khaṇḍaḥ ||
uddālako hāruṇiḥ śvetaketuṃ putramuvāca svapnāntaṃ me somya vijānīhīti yatraitatpuruṣaḥ svapiti nāma satā somya tadā sampanno bhavati svamapīto bhavati tasmādenaṃ svapitītyācakṣate svaṃhyapīto bhavati || 6.8.1 ||
sa yathā śakuniḥ sūtreṇa prabaddho diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanamalabdhvā bandhanamevopaśrayata evameva khalu somya tanmano diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanamalabdhvā prāṇamevopaśrayate prāṇabandhanaṃ hi somya mana iti || 6.8.2 ||
aśanāpipāse me somya vijānīhīti yatraitatpuruṣo'śiśiṣati nāmāpa eva tadaśitaṃ nayante tadyathā gonāyo'śvanāyaḥ puruṣanāya ityevaṃ tadapa ācakṣate'śanāyeti tatritacchuṅgamutpatitaṃ somya vijānīhi nedamamūlaṃ bhaviṣyatīti || 6.8.3 ||
tasya kva mūlaṃ syādanyatrānnādevameva khalu somyānnena śuṅgenāpo mūlamanvicchādbhiḥ somya śuṅgena tejo mūlamanviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhāḥ || 6.8.4 ||
atha yatraitatpuruṣaḥ pipāsati nāma teja eva tatpītaṃ nayate tadyathā gonāyo'śvanāyaḥ puruṣanāya ityevaṃ tatteja ācaṣṭa udanyeti tatraitadeva śuṅgamutpatitaṃ somya vijānīhi nedamamūlaṃ bhaviṣyatīti || 6.8.5 ||
tasya kva mūlaṃ syādanyatrādbhy'dbhiḥ somya śuṅgena tejo mūlamanviccha tejasā somya śuṅgena sanmūlamanviccha sanmūlāḥ somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sadāyatanāḥ satpratiṣṭhā yathā tu khalu somyemāstisro devatāḥ puruṣaṃ prāpya trivṛttrivṛdekaikā bhavati taduktaṃ purastādeva bhavatyasya somya puruṣasya prayato vāṅmanasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyām || 6.8.6 ||
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 6.8.7 || || iti aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ ||
yathā somya madhu madhukṛto nistiṣṭhanti nānātyayānāṃ vṛkṣāṇāṃrasānsamavahāramekatāṃrasaṃ gamayanti || 6.9.1 ||
te yathā tatra na vivekaṃ labhante'muṣyāhaṃ vṛkṣasya raso'smyamuṣyāhaṃ vṛkṣasya raso'smītyevameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sati sampadya na viduḥ sati sampadyāmaha iti || 6.9.2 ||
ta iha vyaghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṃśo vā maśako vā yadyadbhavanti tadābhavanti || 6.9.3 ||
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 6.9.4 || || iti navamaḥ khaṇḍaḥ ||
imāḥ somya nadyaḥ purastātprācyaḥ syandante paścātpratīcyastāḥ samudrātsamudramevāpiyanti sa samudra eva bhavati tā yathā tatra na viduriyamahamasmīyamahamasmīti || 6.10.1 ||
evameva khalu somyemāḥ sarvāḥ prajāḥ sata āgamya na viduḥ sata āgacchāmaha iti ta iha vyāghro vā siṃho vā vṛko vā varāho vā kīṭo vā pataṅgo vā daṃśo vā maśako vā yadyadbhavanti tadābhavanti || 6.10.2 ||
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 6.10.3 || || iti daśamaḥ khaṇḍaḥ ||
asya somya mahato vṛkṣasya yo mūle'bhyāhanyājjīvansravedyo madhye'bhyāhanyājjīvansravedyo'gre'bhyāhanyājjīvansravetsa eṣa jīvenātmanānuprabhūtaḥ pepīyamāno modamānastiṣṭhati || 6.11.1 || asya yadekāṃ śākhāṃ jīvo jahātyatha sā śuṣyati dvitīyāṃ jahātyatha sā śuṣyati tṛtīyāṃ jahātyatha sā śuṣyati sarvaṃ jahāti sarvaḥ śuṣyati || 6.11.2 ||
evameva khalu somya viddhīti hovāca jīvāpetaṃ vāva kiledaṃ mriyate na jīvo mriyate iti sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 6.11.3 || || iti ekādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
nyagrodhaphalamata āharetīdaṃ bhagava iti bhinddhīti bhinnaṃ bhagava iti kimatra paśyasītyaṇvya ivemā dhānā bhagava ityāsāmaṅgaikāṃ bhinddhīti bhinnā bhagava iti kimatra paśyasīti na kiṃcana bhagava iti || 6.12.1 ||
taṃ hovāca yaṃ vai somyaitamaṇimānaṃ na nibhālayasa etasya vai somyaiṣo'ṇimna evaṃ mahānyagrodhastiṣṭhati śraddhatsva somyeti || 6.12.2 ||
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidadṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 6.12.3 || || iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
lavaṇametadudake'vadhāyātha mā prātarupasīdathā iti sa ha tathā cakāra taṃ hovāca yaddoṣā lavaṇamudake'vādhā aṅga tadāhareti taddhāvamṛśya na viveda || 6.13.1 || yathā vilīnamevāṅgāsyāntādācāmeti kathamiti lavaṇamiti madhyādācāmeti kathamiti lavaṇamityantādācāmeti kathamiti lavaṇamityabhiprāsyaitadatha mopasīdathā iti taddha tathā cakāra tacchaśvatsaṃvartate taṃ hovācātra vāva kila tatsomya na nibhālayase'traiva kileti || 6.13.2 ||
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 6.13.3 || || iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ ||
yathā somya puruṣaṃ gandhārebhyo'bhinaddhākṣamānīya taṃ tato'tijane visṛjetsa yathā tatra prāṅvodaṅvādharāṅvā pratyaṅvā pradhmāyītābhinaddhākṣa ānīto'bhinaddhākṣo visṛṣṭaḥ || 6.14.1 ||
tasya yathābhinahanaṃ pramucya prabrūyādetāṃ diśaṃ gandhārā etāṃ diśaṃ vrajeti sa grāmādgrāmaṃ pṛcchanpaṇḍito medhāvī gandhārānevopasampadyetaivamevehācāryavānpuruṣo veda tasya tāvadeva ciraṃ yāvanna vimokṣye'tha sampatsya iti || 6.14.2 ||
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 6.14.3 || || iti caturdaśaḥ khaṇḍaḥ ||
puruṣaṃ somyotopatāpinaṃ jñātayaḥ paryupāsate jānāsi māṃ jānāsi māmiti tasya yāvanna vāṅmanasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyāṃ tāvajjānāti || 6.15.1 ||
atha yadāsya vāṅmanasi sampadyate manaḥ prāṇe prāṇastejasi tejaḥ parasyāṃ devatāyāmatha na jānāti || 6.15.2 ||
sa ya eṣo'ṇimaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tat satyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti bhūya eva mā bhagavānvijñāpayatviti tathā somyeti hovāca || 6.15.3 || || iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ ||
puruṣaṃ somyota hastagṛhītamānayantyapahārṣītsteyamakārṣītparaśumasmai tapateti sa yadi tasya kartā bhavati tata evānṛtamātmānaṃ kurute so'nṛtābhisaṃdho'nṛtenātmānamantardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti sa dahyate'tha hanyate || 6.16.1 ||
atha yadi tasyākartā bhavati tateva satyamātmānaṃ kurute sa satyābhisandhaḥ satyenātmānamantardhāya paraśuṃ taptaṃ pratigṛhṇāti sana dahyate'tha mucyate || 6.16.2 ||
sa yathā tatra nādāhyetaitadātmyamidaṃ sarvaṃ tatsatyaṃ sa ātmā tattvamasi śvetaketo iti taddhāsya vijajñāviti vijajñāviti || 6.16.3 || || iti ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ || || iti ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||
|| saptamo'dhyāyaḥ || adhīhi bhagava iti hopasasāda sanatkumāraṃ nāradastaṃ hovāca yadvettha tena mopasīda tatasta ūrdhvaṃ vakṣyāmīti sa hovāca || 7.1.1 ||
ṛgvedaṃ bhagavo'dhyemi yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāmetadbhagavo'dhyemi || 7.1.2 ||
so'haṃ bhagavo mantravidevāsmi nātmavicchrutaṃ hyeva me bhagavaddṛśebhyastarati śokamātmaviditi so'haṃ bhagavaḥ śocāmi taṃ mā bhagavāñchokasya pāraṃ tārayatviti taṃ hovāca yadvai kiṃcaitadadhyagīṣṭhā nāmaivaitat || 7.1.3 ||
nāma vā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmaveda ātharvaṇaścaturtha itihāsapurāṇaḥ pañcamo vedānāṃ vedaḥ pitryo rāśirdaivo nidhirvākovākyamekāyanaṃ devavidyā brahmavidyā bhūtavidyā kṣatravidyā nakṣatravidyā sarpadevajanavidyā nāmaivaitannāmopāssveti || 7.1.4 ||
sa yo nāma brahmetyupāste yāvannāmno gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo nāma brahmetyupāste'sti bhagavo nāmno bhūya iti nāmno vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.1.5 || || iti prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
vāgvāva nāmno bhūyasī vāgvā ṛgvedaṃ vijñāpayati yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃrāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāṃ divaṃ ca pṛthivīṃ ca vāyuṃ cākāśaṃ cāpaśca tejaśca devāṃśca manuṣyāṃśca paśūṃśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatīñśvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṃ dharmaṃ cādharmaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṃ cāhṛdayajñaṃ ca yadvai vāṅnābhaviṣyanna dharmo nādharmo vyajñāpayiṣyanna satyaṃ nānṛtaṃ na sādhu nāsādhu na hṛdayajño nāhṛdayajño vāgevaitatsarvaṃ vijñāpayati vācamupāssveti || 7.2.1 ||
sa yo vācaṃ brahmetyupāste yāvadvāco gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vācaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo vāco bhūya iti vāco vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.2.2 || || iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
mano vāva vāco bhūyo yathā vai dve vāmalake dve vā kole dvau vākṣau muṣṭiranubhavatyevaṃ vācaṃ ca nāma ca mano'nubhavati sa yadā manasā manasyati mantrānadhīyīyetyathādhīte karmāṇi kurvīyetyatha kurute putrāṃśca paśūṃśceccheyetyathecchata imaṃ ca lokamamuṃ ceccheyetyathecchate mano hyātmā mano hi loko mano hi brahma mana upāssveti || 7.3.1 ||
sa yo mano brahmetyupāste yāvanmanaso gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo mano brahmetyupāste'sti bhagavo manaso bhūya iti manaso vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.3.2 || || iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||
saṃkalpo vāva manaso bhūyānyadā vai saṃkalpayate'tha manasyatyatha vācamīrayati tāmu nāmnīrayati nāmni mantrā ekaṃ bhavanti mantreṣu karmāṇi || 7.4.1 ||
tāni ha vā etāni saṃkalpaikāyanāni saṃkalpātmakāni saṃkalpe pratiṣṭhitāni samakḷpatāṃ dyāvāpṛthivī samakalpetāṃ vāyuścākāśaṃ ca samakalpantāpaśca tejaśca teṣāṃ saṃ kḷptyai varṣaṃ saṃkalpate varṣasya saṃkḷptyā annaṃ saṃkalpate'nnasya saṃ kḷptyai prāṇāḥ saṃkalpante prāṇānāṃ saṃ kḷptyai mantrāḥ saṃkalpante mantrāṇāṃ saṃ kḷptyai karmāṇi saṃkalpante karmaṇāṃ saṃkḷptyai lokaḥ saṃkalpate lokasya saṃ kḷptyai sarvaṃ saṃkalpate sa eṣa saṃkalpaḥ saṃkalpamupāssveti || 7.4.2 ||
sa yaḥ saṃkalpaṃ brahmetyupāste saṃkḷptānvai sa lokāndhruvāndhruvaḥ pratiṣṭhitān pratiṣṭhito'vyathamānānavyathamāno'bhisidhyati yāvatsaṃkalpasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ saṃkalpaṃ brahmetyupāste'sti bhagavaḥ saṃkalpādbhūya iti saṃkalpādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.4.3 || || iti caturthaḥ khaṇḍaḥ ||
cittaṃ vāva saṃ kalpādbhūyo yadā vai cetayate'tha saṃkalpayate'tha manasyatyatha vācamīrayati tāmu nāmnīrayati nāmni mantrā ekaṃ bhavanti mantreṣu karmāṇi || 7.5.1 ||
tāni ha vā etāni cittaikāyanāni cittātmāni citte pratiṣṭhitāni tasmādyadyapi bahuvidacitto bhavati nāyamastītyevainamāhuryadayaṃ veda yadvā ayaṃ vidvānnetthamacittaḥ syādityatha yadyalpaviccittavānbhavati tasmā evota śuśrūṣante cittaṃhyevaiṣāmekāyanaṃ cittamātmā cittaṃ pratiṣṭhā cittamupāssveti || 7.5.2 ||
sa yaścittaṃ brahmetyupāste cittānvai sa lokāndhruvāndhruvaḥ pratiṣṭhitānpratiṣṭhito'vyathamānānavyathamāno'bhisidhyati yāvaccittasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaścittaṃ brahmetyupāste'sti bhagavaścittādbhūya iti cittādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.5.3 || || iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ ||
dhyānaṃ vāva cittādbhūyo dhyāyatīva pṛthivī dhyāyatīvāntarikṣaṃ dhyāyatīva dyaurdhyāyantīvāpo dhyāyantīva parvatā devamanuṣyāstasmādya iha manuṣyāṇāṃ mahattāṃ prāpnuvanti dhyānāpādāṃśā ivaiva te bhavantyatha ye'lpāḥ kalahinaḥ piśunā upavādinaste'tha ye prabhavo dhyānāpādāṃśā ivaiva te bhavanti dhyānamupāssveti || 7.6.1 ||
sa yo dhyānaṃ brahmetyupāste yāvaddhyānasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo dhyānaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo dhyānādbhūya iti dhyānādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.6.2 || || iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ ||
vijñānaṃ vāva dhyānādbhūyaḥ vijñānena vā ṛgvedaṃ vijānāti yajurvedaṃ sāmavedamātharvaṇaṃ caturthamitihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃrāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyamekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃsarpadevajanavidyāṃ divaṃ ca pṛthivīṃ ca vāyuṃ cākāśaṃ cāpaśca tejaśca devāṃśca manuṣyāṃśca paśūṃśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatīñchvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṃ dharmaṃ cādharmaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṃ cāhṛdayajñaṃ cānnaṃ ca rasaṃ cemaṃ ca lokamamuṃ ca vijñānenaiva vijānāti vijñānamupāssveti || 7.7.1 ||
sa yo vijñānaṃ brahmetyupāste vijñānavato vai sa lokāñjñānavato'bhisidhyati yāvadvijñānasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vijñānaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo vijñānādbhūya iti vijñānādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.7.2 || || iti saptamaḥ khaṇḍaḥ ||
balaṃ vāva vijñānādbhūyo'pi ha śataṃ vijñānavatāmeko balavānākampayate sa yadā balī bhavatyathotthātā bhavatyuttiṣṭhanparicaritā bhavati paricarannupasattā bhavatyupasīdandraṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavati balena vai pṛthivī tiṣṭhati balenāntarikṣaṃ balena dyaurbalena parvatā balena devamanuṣyā balena paśavaśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakaṃ balena lokastiṣṭhati balamupāssveti || 7.8.1 ||
sa yo balaṃ brahmetyupāste yāvadbalasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo balaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo balādbhūya iti balādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.8.2 || || iti aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ ||
annaṃ vāva balādbhūyastasmādyadyapi daśa rātrīrnāśnīyādyadyu ha jīvedathavādraṣṭāśrotāmantāboddhākartāvijñātā bhavatyathānnasyāyai draṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavatyannamupāssveti || 7.9.1 ||
sa yo'nnaṃ brahmetyupāste'nnavato vai sa lokānpānavato'bhisidhyati yāvadannasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo'nnaṃ brahmetyupāste'sti bhagavo'nnādbhūya ityannādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.9.2 || || iti navamaḥ khaṇḍaḥ ||
āpo vāvānnādbhūyastasmādyadā suvṛṣṭirna bhavati vyādhīyante prāṇā annaṃ kanīyo bhaviṣyatītyatha yadā suvṛṣṭirbhavatyānandinaḥ prāṇā bhavantyannaṃ bahu bhaviṣyatītyāpa evemā mūrtā yeyaṃ pṛthivī yadantarikṣaṃ yaddyauryatparvatā yaddevamanuṣyāyatpaśavaśca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadānyākīṭapataṅgapipīlakamāpa evemā mūrtā apa upāssveti || 7.10.1 ||
sa yo'po brahmetyupāsta āpnoti sarvānkāmāṃstṛptimānbhavati yāvadapāṃ gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo'po brahmetyupāste'sti bhagavo'dbhyo bhūya ityadbhyo vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.10.2 || || iti daśamaḥ khaṇḍaḥ ||
tejo vāvādbhyo bhūyastadvā etadvāyumāgṛhyākāśamabhitapati tadāhurniśocati nitapati varṣiṣyati vā iti teja eva tatpūrvaṃ darśayitvāthāpaḥ sṛjate tadetadūrdhvābhiśca tiraścībhiśca vidyudbhirāhrādāścaranti tasmādāhurvidyotate stanayati varṣiṣyati vā iti teja eva tatpūrvaṃ darśayitvāthāpaḥ sṛjate teja upāssveti || 7.11.1 ||
sa yastejo brahmetyupāste tejasvī vai sa tejasvato lokānbhāsvato'pahatatamaskānabhisidhyati yāvattejaso gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yastejo brahmetyupāste'sti bhagavastejaso bhūya iti tejaso vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.11.2 || || iti ekādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
ākāśo vāva tejaso bhūyānākāśe vai sūryācandramasāvubhau vidyunnakṣatrāṇyagnirākāśenāhvayatyākāśena śṛṇotyākāśena pratiśṛṇotyākāśe ramata ākāśe na ramata ākāśe jāyata ākāśamabhijāyata ākāśamupāssveti || 7.12.1 ||
sa ya ākāśaṃ brahmetyupāsta ākāśavato vai sa lokānprakāśavato'saṃbādhānurugāyavato'bhisidhyati yāvadākāśasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya ākāśaṃ brahmetyupāste'sti bhagava ākāśādbhūya iti ākāśādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.12.2 || || iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
smaro vāvākāśādbhūyastasmādyadyapi bahava āsīranna smaranto naiva te kaṃcana śṛṇuyurna manvīranna vijānīranyadā vāva te smareyuratha śṛṇuyuratha manvīrannatha vijānīransmareṇa vai putrānvijānāti smareṇa paśūnsmaramupāssveti || 7.13.1 ||
sa yaḥ smaraṃ brahmetyupāste yāvatsmarasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ smaraṃ brahmetyupāste'sti bhagavaḥ smarādbhūya iti smarādvāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.13.2 || || iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ ||
āśā vāva smarādbhūyasyāśeddho vai smaro mantrānadhīte karmāṇi kurute putrāṃśca paśūṃścecchata imaṃ ca lokamamuṃ cecchata āśāmupāssveti || 7.14.1 ||
sa ya āśāṃ brahmetyupāsta āśayāsya sarve kāmāḥ samṛdhyantyamoghā hāsyāśiṣo bhavanti yāvadāśāyā gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya āśāṃ brahmetyupāste'sti bhagava āśāyā bhūya ityāśāyā vāva bhūyo'stīti tanme bhagavānbravītviti || 7.14.2 || || iti caturdaśaḥ khaṇḍaḥ ||
prāṇo vā āśāyā bhūyānyathā vā arā nābhau samarpitā evamasminprāṇe sarvaṃsamarpitaṃ prāṇaḥ prāṇena yāti prāṇaḥ prāṇaṃ dadāti prāṇāya dadāti prāṇo ha pitā prāṇo mātā prāṇo bhrātā prāṇaḥ svasā prāṇa ācāryaḥ prāṇo brāhmaṇaḥ || 7.15.1 ||
sa yadi pitaraṃ vā mātaraṃ vā bhrātaraṃ vā svasāraṃ vācāryaṃ vā brāhmaṇaṃ vā kiṃcidbhṛśamiva pratyāha dhiktvāstvityevainamāhuḥ pitṛhā vai tvamasi mātṛhā vai tvamasi bhrātṛhā vai tvamasi svasṛhā vai tvamasyācāryahā vai tvamasi brāhmaṇahā vai tvamasīti || 7.15.2 ||
atha yadyapyenānutkrāntaprāṇāñchūlena samāsaṃ vyatiṣaṃdahennaivainaṃ brūyuḥ pitṛhāsīti na mātṛhāsīti na bhrātṛhāsīti na svasṛhāsīti nācāryahāsīti na brāhmaṇahāsīti || 7.15.3 ||
prāṇo hyevaitāni sarvāṇi bhavati sa vā eṣa evaṃ paśyannevaṃ manvāna evaṃ vijānannativādī bhavati taṃ cedbrūyurativādyasītyativādyasmīti brūyānnāpahnuvīta || 7.15.4 || || iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ ||
eṣa tu vā ativadati yaḥ satyenātivadati so'haṃ bhagavaḥ satyenātivadānīti satyaṃ tveva vijijñāsitavyamiti satyaṃ bhagavo vijijñāsa iti || 7.16.1 || || iti ṣoḍaśaḥ khaṇḍaḥ ||
yadā vai vijānātyatha satyaṃ vadati nāvijānansatyaṃ vadati vijānanneva satyaṃ vadati vijñānaṃ tveva vijijñāsitavyamiti vijñānaṃ bhagavo vijijñāsa iti || 7.17.1 || || iti saptadaśaḥ khaṇḍaḥ ||
yadā vai manute'tha vijānāti nāmatvā vijānāti matvaiva vijānāti matistveva vijijñāsitavyeti matiṃ bhagavo vijijñāsa iti || 7.18.1 || || iti aṣṭādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
yadā vai śraddadhātyatha manute nāśraddadhanmanute śraddadhadeva manute śraddhā tveva vijijñāsitavyeti śraddhāṃ bhagavo vijijñāsa iti || 7.19.1 || || iti ekonaviṃśatitamaḥ khaṇḍaḥ ||
yadā vai nistiṣṭhatyatha śraddadhāti nānistiṣṭhañchraddadhāti nistiṣṭhanneva śraddadhāti niṣṭhā tveva vijijñāsitavyeti niṣṭhāṃ bhagavo vijijñāsa iti || 7.20.1 || || iti viṃśatitamaḥ khaṇḍaḥ ||
yadā vai karotyatha nistiṣṭhati nākṛtvā nistiṣṭhati kṛtvaiva nistiṣṭhati kṛtistveva vijijñāsitavyeti kṛtiṃ bhagavo vijijñāsa iti || 7.21.1 || || iti ekaviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
yadā vai sukhaṃ labhate'tha karoti nāsukhaṃ labdhvā karoti sukhameva labdhvā karoti sukhaṃ tveva vijijñāsitavyamiti sukhaṃ bhagavo vijijñāsa iti || 7.22.1 || || iti dvāviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
yo vai bhūmā tatsukhaṃ nālpe sukhamasti bhūmaiva sukhaṃ bhūmā tveva vijijñāsitavya iti bhūmānaṃ bhagavo vijijñāsa iti || 7.23.1 || || iti trayoviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
yatra nānyatpaśyati nānyacchṛṇoti nānyadvijānāti sa bhūmātha yatrānyatpaśyatyanyacchṛṇotyanyadvijānāti tadalpaṃ yo vai bhūmā tadamṛtamatha yadalpaṃ tanmartyṃ sa bhagavaḥ kasminpratiṣṭhita iti sve mahimni yadi vā na mahimnīti || 7.24.1 ||
goaśvamiha mahimetyācakṣate hastihiraṇyaṃ dāsabhāryaṃ kṣetrāṇyāyatanānīti nāhamevaṃ bravīmi bravīmīti hovācānyohyanyasminpratiṣṭhita iti || 7.24.2 || || iti caturviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
sa evādhastātsa upariṣṭātsa paścātsa purastātsa dakṣiṇataḥ sa uttarataḥ sa evedaṃ sarvamityathāto'haṃkārādeśa evāhamevādhastādahamupariṣṭādahaṃ paścādahaṃ purastādahaṃ dakṣiṇato'hamuttarato'hamevedaṃ sarvamiti || 7.25.1 ||
athāta ātmādeśa evātmaivādhastādātmopariṣṭādātmā paścādātmā purastādātmā dakṣiṇata ātmottarata ātmaivedaṃ sarvamiti sa vā eṣa evaṃ paśyannevaṃ manvāna evaṃ vijānannātmaratirātmakrīḍa ātmamithuna ātmānandaḥ sa svarāḍbhavati tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati atha ye'nyathāto viduranyarājānaste kṣayyalokā bhavanti teṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavati || 7.25.2 || || iti pañcaviṃśaḥ khaṇḍaḥ ||
tasya ha vā etasyaivaṃ paśyata evaṃ manvānasyaivaṃ vijānata ātmataḥ prāṇa ātmata āśātmataḥ smara ātmata ākāśa ātmatasteja ātmata āpa ātmata āvirbhāvatirobhāvāvātmato'nnamātmato balamātmato vijñānamātmato dhyānamātmataścittamātmataḥ saṃkalpa ātmato mana ātmato vāgātmato nāmātmato mantrā ātmataḥ karmāṇyātmata evedaṃsarvamiti || 7.26.1 ||
tadeṣa śloko na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatāṃ sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvamāpnoti sarvaśa iti sa ekadhā bhavati tridhā bhavati pañcadhā saptadhā navadhā caiva punaścaikādaśaḥ smṛtaḥ śataṃ ca daśa caikaśca sahasrāṇi ca viṃśatirāhāraśuddhau sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣastasmai mṛditakaṣāyāya tamasaspāraṃ darśayati bhagavānsanatkumārastaṃ skanda ityācakṣate taṃ skanda ityācakṣate || 7.26.2 || || iti ṣaḍviṃśaḥ khaṇḍaḥ || || iti saptamo'dhyāyaḥ ||
|| aṣṭamo'dhyāyaḥ || atha yadidamasminbrahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantarākāśastasminyadantastadanveṣṭavyaṃ tadvāva vijijñāsitavyamiti || 8.1.1 ||
taṃ cedbrūyuryadidamasminbrahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo'sminnantarākāśaḥ kiṃ tadatra vidyate yadanveṣṭavyaṃ yadvāva vijijñāsitavyamiti sa brūyāt || 8.1.2 ||
yāvānvā ayamākāśastāvāneṣo'ntarhṛdaya akāśa ubhe asmindyāvāpṛthivī antareva samāhite ubhāvagniśca vāyuśca sūryācandramasāvubhau vidyunnakṣatrāṇi yaccāsyehāsti yacca nāsti sarvaṃ tadasminsamāhitamiti || 8.1.3 ||
taṃ cedbrūyurasmiṃścedidaṃ brahmapure sarvaṃ samāhitaṃ sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmā yadaitajjarā vāpnoti pradhvaṃsate vā kiṃ tato'tiśiṣyata iti || 8.1.4 ||
sa brūyātnāsya jarayaitajjīryati na vadhenāsya hanyata etatsatyaṃ brahmapuramasmikāmāḥ samāhitāḥ eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpo yathā hyeveha prajā anvāviśanti yathānuśāsanam yaṃ yamantamabhikāmā bhavanti yaṃ janapadaṃ yaṃ kṣetrabhāgaṃ taṃ tamevopajīvanti || 8.1.5 ||
tadyatheha karmajito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyajito lokaḥ kṣīyate tadya ihātmānamanuvidya vrajantyetāṃśca satyānkāmāṃsteṣāṃ sarveṣu lokeṣvakāmacāro bhavatyatha ya ihātmānamanivudya vrajantyetaṃśca satyānkāmāṃsteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati || 8.1.6 || || iti prathamaḥ khaṇḍaḥ ||
sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti tena pitṛlokena sampanno mahīyate || 8.2.1 ||
atha yadi mātṛlokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya mātaraḥ samuttiṣṭhanti tena mātṛlokena sampanno mahīyate || 8.2.2 ||
atha yadi bhrātṛlokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya bhrātaraḥ samuttiṣṭhanti tena bhrātṛlokena sampanno mahīyate || 8.2.3 ||
atha yadi svasṛlokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya svasāraḥ samuttiṣṭhanti tena svasṛlokena sampanno mahīyate || 8.2.4 ||
atha yadi sakhilokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya sakhāyaḥ samuttiṣṭhanti tena sakhilokena sampanno mahīyate || 8.2.5 ||
atha yadi gandhamālyalokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya gandhamālye samuttiṣṭhatastena gandhamālyalokena sampanno mahīyate || 8.2.6 ||
atha yadyannapānalokakāmo bhavati saṃkalpādevāsyānnapāne samuttiṣṭhatastenānnapānalokena sampanno mahīyate || 8.2.7 ||
atha yadi gītavāditralokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya gītavāditre samuttiṣṭhatastena gītavāditralokena sampanno mahīyate || 8.2.8 ||
atha yadi strīlokakāmo bhavati saṃkalpādevāsya striyaḥ samuttiṣṭhanti tena strīlokena sampanno mahīyate || 8.2.9 ||
yaṃ yamantamabhikāmo bhavati yaṃ kāmaṃ kāmayate so'sya saṃkalpādeva samuttiṣṭhati tena sampanno mahīyate || 8.2.10 || || iti dvitīyaḥ khaṇḍaḥ ||
ta ime satyāḥ kāmā anṛtāpidhānāsteṣāṃ satyānāṃ satāmanṛtamapidhānaṃ yo yo hyasyetaḥ praiti na tamiha darśanāya labhate || 8.3.1 ||
atha ye cāsyeha jīvā ye ca pretā yaccānyadicchanna labhate sarvaṃ tadatra gatvā vindate'tra hyasyaite satyāḥ kāmā anṛtāpidhānāstadyathāpi hiraṇyanidhiṃ nihitamakṣetrajñā uparyupari sañcaranto na vindeyurevamevemāḥ sarvāḥ prajā aharahargacchantya etaṃ brahmalokaṃ na vindantyanṛtena hi pratyūḍhāḥ || 8.3.2 ||
sa vā eṣa ātmā hṛdi tasyaitadeva niruktaṃ hṛdyayamiti tasmāddhṛdayamaharaharvā evaṃvitsvargaṃ lokameti || 8.3.3 ||
atha ya eṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti tasya ha vā etasya brahmaṇo nāma satyamiti || 8.3.4 ||
tāni ha vā etāni trīṇyakṣarāṇi satīyamiti tadyatsattadamṛtamatha yatti tanmartyamatha yadyaṃ tenobhe yacchati yadanenobhe yacchati tasmādyamaharaharvā evaṃvitsvargaṃ lokameti || 8.3.5 || || iti tṛtīyaḥ khaṇḍaḥ ||
atha ya ātmā sa seturdhṛtireṣāṃ lokānāmasaṃbhedāya naitaṃ setumahorātre tarato na jarā na mṛtyurna śoko na sukṛtaṃ na duṣkṛtaṃ sarve pāpmāno'to nivartante'pahatapāpmā hyeṣa brahmalokaḥ || 8.4.1 ||
tasmādvā etaṃ setuṃ tīrtvāndhaḥ sannanandho bhavati viddhaḥ sannaviddho bhavatyupatāpī sannanupatāpī bhavati tasmādvā etaṃ setuṃ tīrtvāpi naktamaharevābhiniṣpadyate sakṛdvibhāto hyevaiṣa brahmalokaḥ || 8.4.2 ||
tadya evaitaṃ brahmalokaṃ brahmacaryeṇānuvindanti teṣāmevaiṣa brahmalokasteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati || 8.4.3 || || iti caturthaḥ khaṇḍaḥ ||
atha yadyajña ityācakṣate brahmacaryameva tadbrahmacaryeṇa hyeva yo jñātā taṃ vindate'tha yadiṣṭamityācakṣate brahmacaryameva tadbrahmacaryeṇa hyeveṣṭvātmānamanuvindate || 8.5.1 ||
atha yatsattrāyaṇamityācakṣate brahmacaryameva tadbrahmacaryeṇa hyeva sata ātmanastrāṇaṃ vindate'tha yanmaunamityācakṣate brahmacaryameva tabbrahmacaryeṇa hyevātmānamanuvidya manute '|| 8.5.2 ||
atha yadanāśakāyanamityācakṣate brahmacaryameva tadeṣa hyātmā na naśyati yaṃ brahmacaryeṇānuvindate'tha yadaraṇyāyanamityācakṣate brahmacaryameva tadaraśca ha vai ṇyaścārṇavau brahmaloke tṛtīyasyāmito divi tadairaṃ madīyaṃ sarastadaśvatthaḥ somasavanastadaparājitā pūrbrahmaṇaḥ prabhuvimitaṃ hiraṇmayam || 8.5.3 ||
tadya evaitavaraṃ ca ṇyaṃ cārṇavau brahmaloke brahmacaryeṇānuvindanti teṣāmevaiṣa brahmalokasteṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati || 8.5.4 || || iti pañcamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha yā etā hṛdayasya nāḍyastāḥ piṅgalasyāṇimnastiṣṭhanti śuklasya nīlasya pītasya lohitasyetyasau vā ādityaḥ piṅgala eṣa śukla eṣa nīla eṣa pīta eṣa lohitaḥ || 8.6.1 ||
tadyathā mahāpatha ātata ubhau grāmau gacchatīmaṃ cāmuṃ caivamevaitā ādityasya raśmaya ubhau lokau gacchantīmaṃ cāmuṃ cāmuṣmādādityātpratāyante tā āsu nāḍīṣu sṛptā ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante te'muṣminnāditye sṛptāḥ || 8.6.2 ||
tadyatraitatsuptaḥ samastḥ samprasannaḥ svapnaṃ na vijānātyāsu tadā nāḍīṣu sṛpto bhavati taṃ na kaścana pāpmā spṛśati tejasā hi tadā sampanno bhavati || 8.6.3 ||
atha yatraitadabalimānaṃ nīto bhavati tamabhita āsīnā āhurjānāsi māṃ jānāsi māmiti sa yāvadasmāccharīrādanutkrānto bhavati tāvajjānāti || 8.6.4 ||
atha yatraitadasmāccharīrādutkrāmatyathaitaireva raśmibhirūrdhvamākramate sa omiti vā hodvā mīyate sa yāvatkṣipyenmanastāvadādityaṃ gacchatyetadvai khalu lokadvāraṃ viduṣāṃ prapadanaṃ nirodho'viduṣām || 8.6.5 ||
tadeṣa ślokaḥ | śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā | tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaṅṅanyā utkramaṇe bhavantyutkramaṇe bhavanti || 8.6.6 || || iti ṣaṣṭhaḥ khaṇḍaḥ ||
ya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmānyastamātmānamanuvidya vijānātīti ha prajāpatiruvāca || 8.7.1 ||
taddhobhaye devāsurā anububudhire te hocurhanta tamātmānamanvecchāmo yamātmānamanviṣya sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmānitīndro haiva devānāmabhipravavrāja virocano'surāṇāṃ tau hāsaṃvidānāveva samitpāṇī prajāpatisakāśamājagmatuḥ || 8.7.2 ||
tau ha dvātriṃśataṃ varṣāṇi brahmacaryamūṣatustau ha prajāpatiruvāca kimicchantāvāstamiti tau hocaturya ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyurviśoko vijighatso'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ so'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmānyastamātmānamanuvidya vijānātīti bhagavato vaco vedayante tamicchantāvavāstamiti || 8.7.3 ||
tau ha prajāpatiruvāca ya eṣo'kṣiṇi puruṣo dṛśyata eṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmetyatha yo'yaṃ bhagavo'psu parikhyāyate yaścāyamādarśe katama eṣa ityeṣa u evaiṣu sarveṣvanteṣu parikhyāyata iti hovāca || 8.7.4 || || iti saptamaḥ khaṇḍaḥ ||
udaśarāva ātmānamavekṣya yadātmano na vijānīthastanme prabrūtamiti tau hodaśarāve'vekṣāṃcakrāte tau ha prajāpatiruvāca kiṃ paśyatha iti tau hocatuḥ sarvamevedamāvāṃ bhagava ātmānaṃ paśyāva ā lomabhyaḥ ā nakhebhyaḥ pratirūpamiti || 8.8.1 ||
tau ha prajāpatiruvāca sādhvalaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvodaśarāve'vekṣethāmiti tau ha sādhvalaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvodaśarāve'vekṣāṃcakrāte tau ha prajāpatiruvāca kiṃ paśyatha iti || 8.8.2 ||
tau hocaturyathaivedamāvāṃ bhagavaḥ sādhvalaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtau sva evamevemau bhagavaḥ sādhvalaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtāvityeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti tau ha śāntahṛdayau pravavrajatuḥ || 8.8.3 ||
tau hānvīkṣya prajāpatiruvācānupalabhyātmānamananuvidya vrajato yatara etadupaniṣado bhaviṣyanti devā vāsurā vā te parābhaviṣyantīti sa ha śāntahṛdaya eva virocano'surāñjagāma tebhyo haitāmupaniṣadaṃ provācātmaiveha mahayya ātmā paricarya ātmānameveha mahayannātmānaṃ paricarannubhau lokāvavāpnotīmaṃ cāmuṃ ceti || 8.8.4 ||
tasmādapyadyehādadānamaśraddadhānamayajamānamāhurāsuro batetyasurāṇāṃ hyeṣopaniṣatpretasya śarīraṃ bhikṣayā vasanenālaṃkāreṇeti saṃskurvantyetena hyamuṃ lokaṃ jeṣyanto manyante || 8.8.5 || || iti aṣṭamaḥ khaṇḍaḥ ||
atha hendro'prāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa yathaiva khalvayamasmiñcharīre sādhvalaṃkṛte sādhvalaṃkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evamevāyamasminnandhe'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇo'syaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti || 8.9.1 ||
sa samitpāṇiḥ punareyāya taṃ ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ sārdhaṃ virocanena kimicchanpunarāgama iti sa hovāca yathaiva khalvayaṃ bhagavo'smiñcharīre sādhvalaṃkṛte sādhvalaṃkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evamevāyamasminnandhe'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇo'syaiva śarīrasya nāśamanveṣa naśyati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti || 8.9.2 ||
evamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi vasāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇīti sa hāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇyuvāsa tasmai hovāca || 8.9.3 || || iti navamaḥ khaṇḍaḥ ||
ya eṣa svapne mahīyamānaścaratyeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja sa hāprāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa tadyadyapīdaṃ śarīramandhaṃ bhavatyanandhaḥ sa bhavati yadi srāmamasrāmo naivaiṣo'sya doṣeṇa duṣyati || 8.10.1 ||
na vadhenāsya hanyate nāsya srāmyeṇa srāmo ghnanti tvevainaṃ vicchādayantīvāpriyavetteva bhavatyapi roditīva nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti || 8.10.2 ||
sa samitpāṇiḥ punareyāya taṃ ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kimicchanpunarāgama iti sa hovāca tadyadyapīdaṃ bhagavaḥ śarīramandhaṃ bhavatyanandhaḥ sa bhavati yadi srāmamasrāmo naivaiṣo'sya doṣeṇa duṣyati || 8.10.3 ||
na vadhenāsya hanyate nāsya srāmyeṇa srāmo ghnanti tvevainaṃ vicchādayantīvāpriyavetteva bhavatyapi roditīva nāhamatra bhogyaṃ paśyāmītyevamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi vasāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇīti sa hāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇyuvāsa tasmai hovāca || 8.10.4 || || iti daśamaḥ khaṇḍaḥ ||
tadyatraitatsuptaḥ samastaḥ samprasannaḥ svapnaṃ na vijānātyeṣa ātmeti hovācaitadamṛtamabhayametadbrahmeti sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja sa hāprāpyaiva devānetadbhayaṃ dadarśa nāha khalvayamevaṃ sampratyātmānaṃ jānātyayamahamasmīti no evemāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti || 8.11.1 ||
sa samitpāṇiḥ punareyāya taṃ ha prajāpatiruvāca maghavanyacchāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kimicchanpunarāgama iti sa hovāca nāha khalvayaṃ bhagava evaṃ sampratyātmānaṃ jānātyayamahamasmīti no evemāni bhūtāni vināśamevāpīto bhavati nāhamatra bhogyaṃ paśyāmīti || 8.11.2 ||
evamevaiṣa maghavanniti hovācaitaṃ tveva te bhūyo'nuvyākhyāsyāmi no evānyatraitasmādvasāparāṇi pañca varṣāṇīti sa hāparāṇi pañca varṣāṇyuvāsa tānyekaśataṃ sampeduretattadyadāhurekaśataṃ ha vai varṣāṇi maghavānprajāpatau brahmacaryamuvāsa tasmai hovāca || 8.11.3 || || iti ekādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
maghavanmartyaṃ vā idaṃ śarīramāttaṃ mṛtyunā tadasyāmṛtasyāśarīrasyātmano'dhiṣṭhānamātto vai saśarīraḥ priyāpriyābhyāṃ na vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayorapahatirastyaśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ || 8.12.1 ||
aśarīro vāyurabhraṃ vidyutstanayitnuraśarīrāṇyetāni tadyathaitānyamuṣmādākāśātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyante || 8.12.2 ||
evamevaiṣa samprasādo'smāccharīrātsamutthāya paraṃ jyotirupasampadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate sa uttamapuruṣaḥ sa tatra paryeti jakṣatkrīḍanramamāṇaḥ strībhirvā yānairvā jñātibhirvā nopajanaṃ smarannidaṃ śarīraṃ sa yathā prayogya ācaraṇe yukta evamevāyamasmiñcharīre prāṇo yuktaḥ || 8.12.3 ||
atha yatraitadākāśamanuviṣaṇṇaṃ cakṣuḥ sa cākṣuṣaḥ puruṣo darśanāya cakṣuratha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā gandhāya ghrāṇamatha yo vededamabhivyāharāṇīti sa ātmābhivyāhārāya vāgatha yo vededaṃ śṛṇavānīti sa ātmā śravaṇāya śrotram || 8.12.4 ||
atha yo vededaṃ manvānīti sātmā mano'sya daivaṃ cakṣuḥ sa vā eṣa etena daivena cakṣuṣā manasaitānkāmānpaśyanramate ya ete brahmaloke || 8.12.5 ||
taṃ vā etaṃ devā ātmānamupāsate tasmātteṣāṃ sarve ca lokā āttāḥ sarve ca kāmāḥ sa sarvāṃśca lokānāpnoti sarvāṃśca kāmānyastamātmānamanuvidya vijānātīti ha prjāpatiruvāca prajāpatiruvāca || 8.12.6 || || iti dvādaśaḥ khaṇḍaḥ ||
śyāmācchabalaṃ prapadye śabalācchyāmaṃ prapadye'śva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva rāhormukhātpramucya dhūtvā śarīramakṛtaṃ kṛtātmā brahmalokamabhisaṃbhavāmītyabhisaṃbhavāmīti || 8.13.1 || || iti trayodaśaḥ khaṇḍaḥ ||
ākāśo vai nāma nāmarūpayornirvahitā te yadantarā tadbrahma tadamṛtaṃ sa ātmā prajāpateḥ sabhāṃ veśma prapadye yaśo'haṃ bhavāmi brāhmaṇānāṃ yaśo rājñāṃ yaśoviśāṃ yaśo'hamanuprāpatsi sa hāhaṃ yaśasāṃ yaśaḥ śyetamadatkamadatkaṃ śyetaṃ lindu mābhigāṃ lindu mābhigām || 8.14.1 || || iti caturdaśaḥ khaṇḍaḥ ||
tadhaitadbrahmā prajāpatayai uvācaprajāpatirmanave manuḥ prajābhyaḥ ācāryakulādvedamadhītya yathāvidhānaṃ guroḥ karmātiśeṣeṇābhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe svādhyāyamadhīyāno dharmikānvidadhadātmani sarvaindriyāṇi sampratiṣṭhāpyāhiṃsansarva bhūtānyanyatra tīrthebhyaḥ sa khalvevaṃ vartayanyāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhisampadyate na ca punarāvartate na ca punarāvartate || 8.15.1 || || iti pañcadaśaḥ khaṇḍaḥ ||

Explore More