Brahman

ഛാന്ദോഗ്യോപനിഷദ്

(Chandogya Upanishad in Malayalam)

The Chāndogya Upaniṣad belongs to the Sāma Veda and is among the largest and oldest of the principal Upaniṣads. Its eight chapters move from meditation on Om as the udgītha to the central dialogues of Vedāntic teaching: Uddālaka instructing Śvetaketu by the seed of the fig and the salt dissolved in water, arriving at the mahāvākya tat tvam asi, "that thou art"; the honesty of Satyakāma; and Sanatkumāra leading Nārada through the levels of knowledge to bhūman, the infinite. It teaches by question, image and demonstration rather than by hymn.

Reading depth
Lyrics
#of 621
ഓം ആപ്യായന്തു മമാങ്ഗാനി വാക്പ്രാണശ്ചക്ഷുഃ
ശ്രോത്രമഥോ ബലമിന്ദ്രിയാണി ച സര്വാണി ।
സര്വം ബ്രഹ്മൌപനിഷദം മാഹം ബ്രഹ്മ നിരാകുര്യാം മാ മാ ബ്രഹ്മ
നിരാകരോദനിരാകരണമസ്ത്വനിരാകരണംം മേഽസ്തു ।
തദാത്മനി നിരതേ യ ഉപനിഷത്സു ധര്മാസ്തേ
മയി സന്തു തേ മയി സന്തു ॥
॥ ഓം ശാന്തിഃ ശാന്തിഃ ശാന്തിഃ ॥
॥ പ്രഥമോഽധ്യായഃ ॥ ഓമിത്യേതദക്ഷരമുദ്ഗീഥമുപാസീത । ഓമിതി ഹ്യുദ്ഗായതി തസ്യോപവ്യാഖ്യാനമ് ॥ ൧.൧.൧ ॥
ഏഷാം ഭൂതാനാം പൃഥിവീ രസഃ പൃഥിവ്യാ അപോ രസഃ । അപാമോഷധയോ രസ ഓഷധീനാം പുരുഷോ രസഃ പുരുഷസ്യ വാഗ്രസോ വാച ഋഗ്രസ ഋചഃ സാമ രസഃ സാമ്ന ഉദ്ഗീഥോ രസഃ ॥ ൧.൧.൨ ॥
സ ഏഷ രസാനാംരസതമഃ പരമഃ പരാര്ധ്യോഽഷ്ടമോ യദുദ്ഗീഥഃ ॥ ൧.൧.൩ ॥
കതമാ കതമര്ക്കതമത്കതമത്സാമ കതമഃ കതമ ഉദ്ഗീഥ ഇതി വിമൃഷ്ടം ഭവതി ॥ ൧.൧.൪ ॥
വാഗേവര്ക്പ്രാണഃ സാമോമിത്യേതദക്ഷരമുദ്ഗീഥഃ । തദ്വാ ഏതന്മിഥുനം യദ്വാക്ച പ്രാണശ്ചര്ക്ച സാമ ച ॥ ൧.൧.൫ ॥
തദേതന്മിഥുനമോമിത്യേതസ്മിന്നക്ഷരേ സംസൃജ്യതേ യദാ വൈ മിഥുനൌ സമാഗച്ഛത ആപയതോ വൈ താവന്യോന്യസ്യ കാമമ് ॥ ൧.൧.൬ ॥
ആപയിതാ ഹ വൈ കാമാനാം ഭവതി യ ഏതദേവം വിദ്വാനക്ഷരമുദ്ഗീഥമുപാസ്തേ ॥ ൧.൧.൭ ॥
തദ്വാ ഏതദനുജ്ഞാക്ഷരം യദ്ധി കിംചാനുജാനാത്യോമിത്യേവ തദാഹൈഷോ ഏവ സമൃദ്ധിര്യദനുജ്ഞാ സമര്ധയിതാ ഹ വൈ കാമാനാം ഭവതി യ ഏതദേവം വിദ്വാനക്ഷരമുദ്ഗീഥമുപാസ്തേ ॥ ൧.൧.൮ ॥
തേനേയം ത്രയീവിദ്യാ വര്തതേ ഓമിത്യാശ്രാവയത്യോമിതി ശംസത്യോമിത്യുദ്ഗായത്യേതസ്യൈവാക്ഷരസ്യാപചിത്യൈ മഹിമ്നാ രസേന ॥ ൧.൧.൯ ॥
തേനോഭൌ കുരുതോ യശ്ചൈതദേവം വേദ യശ്ച ന വേദ । നാനാ തു വിദ്യാ ചാവിദ്യാ ച യദേവ വിദ്യയാ കരോതി ശ്രദ്ധയോപനിഷദാ തദേവ വീര്യവത്തരം ഭവതീതി ഖല്വേതസ്യൈവാക്ഷരസ്യോപവ്യാഖ്യാനം ഭവതി ॥ ൧.൧.൧൦ ॥ ॥ ഇതി പ്രഥമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ദേവാസുരാ ഹ വൈ യത്ര സംയേതിരേ ഉഭയേ പ്രാജാപത്യാസ്തദ്ധ ദേവാ ഉദ്ഗീഥമാജഹ്രുരനേനൈനാനഭിഭവിഷ്യാമ ഇതി ॥ ൧.൨.൧ ॥
തേ ഹ നാസിക്യം പ്രാണമുദ്ഗീഥമുപാസാംചക്രിരേ തം ഹാസുരാഃ പാപ്മനാ വിവിധുസ്തസ്മാത്തേനോഭയം ജിഘ്രതി സുരഭി ച ദുര്ഗന്ധി ച പാപ്മനാ ഹ്യേഷ വിദ്ധഃ ॥ ൧.൨.൨ ॥
അഥ ഹ വാചമുദ്ഗീഥമുപാസാംചക്രിരേ താം ഹാസുരാഃ പാപ്മനാ വിവിധുസ്തസ്മാത്തയോഭയം വദതി സത്യം ചാനൃതം ച പാപ്മനാ ഹ്യേഷാ വിദ്ധാ ॥ ൧.൨.൩ ॥
അഥ ഹ ചക്ഷുരുദ്ഗീഥമുപാസാംചക്രിരേ തദ്ധാസുരാഃ പാപ്മനാ വിവിധുസ്തസ്മാത്തേനോഭയം പശ്യതി ദര്ശനീയം ചാദര്ശനീയം ച പാപ്മനാ ഹ്യേതദ്വിദ്ധമ് ॥ ൧.൨.൪ ॥
അഥ ഹ ശ്രോത്രമുദ്ഗീഥമുപാസാംചക്രിരേ തദ്ധാസുരാഃ പാപ്മനാ വിവിധുസ്തസ്മാത്തേനോഭയം ശൃണോതി ശ്രവണീയം ചാശ്രവണീയം ച പാപ്മനാ ഹ്യേതദ്വിദ്ധമ് ॥ ൧.൨.൫ ॥
അഥ ഹ മന ഉദ്ഗീഥമുപാസാംചക്രിരേ തദ്ധാസുരാഃ പാപ്മനാ വിവിധുസ്തസ്മാത്തേനോഭയംസംകല്പതേ സംകല്പനീയംച ചാസംകല്പനീയം ച പാപ്മനാ ഹ്യേതദ്വിദ്ധമ് ॥ ൧.൨.൬ ॥
അഥ ഹ യ ഏവായം മുഖ്യഃ പ്രാണസ്തമുദ്ഗീഥമുപാസാംചക്രിരേ തംഹാസുരാ ഋത്വാ വിദധ്വംസുര്യഥാശ്മാനമാഖണമൃത്വാ വിധ്വംസേതൈവമ് ॥ ൧.൨.൭ ॥
യഥാശ്മാനമാഖണമൃത്വാ വിധ്വംസത ഏവം ഹൈവ സ വിധ്വംസതേ യ ഏവംവിദി പാപം കാമയതേ യശ്ചൈനമഭിദാസതി സ ഏഷോഽശ്മാഖണഃ ॥ ൧.൨.൮ ॥
നൈവൈതേന സുരഭി ന ദുര്ഗന്ധി വിജാനാത്യപഹതപാപ്മാ ഹ്യേഷ തേന യദശ്നാതി യത്പിബതി തേനേതരാന്പ്രാണാനവതി ഏതമു ഏവാന്തതോഽവിത്ത്വോത്ക്രമതി വ്യാദദാത്യേവാന്തത ഇതി ॥ ൧.൨.൯ ॥
തം ഹാങ്ഗിരാ ഉദ്ഗീഥമുപാസാംചക്ര ഏതമു ഏവാങ്ഗിരസം മന്യന്തേഽങ്ഗാനാം യദ്രസഃ ॥ ൧.൨.൧൦ ॥
തേന തം ഹ ബൃഹസ്പതിരുദ്ഗീഥമുപാസാംചക്ര ഏതമു ഏവ ബൃഹസ്പതിം മന്യന്തേ വാഗ്ഘി ബൃഹതീ തസ്യാ ഏഷ പതിഃ ॥ ൧.൨.൧൧ ॥
തേന തം ഹായാസ്യ ഉദ്ഗീഥമുപാസാംചക്ര ഏതമു ഏവായാസ്യം മന്യന്ത ആസ്യാദ്യദയതേ ॥ ൧.൨.൧൨ ॥
തേന തംഹ ബകോ ദാല്ഭ്യോ വിദാംചകാര । സ ഹ നൈമിശീയാനാമുദ്ഗാതാ ബഭൂവ സ ഹ സ്മൈഭ്യഃ കാമാനാഗായതി ॥ ൧.൨.൧൩ ॥
ആഗാതാ ഹ വൈ കാമാനാം ഭവതി യ ഏതദേവം വിദ്വാനക്ഷരമുദ്ഗീഥമുപാസ്ത ഇത്യധ്യാത്മമ് ॥ ൧.൨.൧൪ ॥ ॥ ഇതി ദ്വിതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥാധിദൈവതം യ ഏവാസൌ തപതി തമുദ്ഗീഥമുപാസീതോദ്യന്വാ ഏഷ പ്രജാഭ്യ ഉദ്ഗായതി । ഉദ്യംസ്തമോ ഭയമപഹന്ത്യപഹന്താ ഹ വൈ ഭയസ്യ തമസോ ഭവതി യ ഏവം വേദ ॥ ൧.൩.൧ ॥
സമാന ഉ ഏവായം ചാസൌ ചോഷ്ണോഽയമുഷ്ണോഽസൌ സ്വര ഇതീമമാചക്ഷതേ സ്വര ഇതി പ്രത്യാസ്വര ഇത്യമും തസ്മാദ്വാ ഏതമിമമമും ചോദ്ഗീഥമുപാസീത ॥ ൧.൩.൨ ॥
അഥ ഖലു വ്യാനമേവോദ്ഗീഥമുപാസീത യദ്വൈ പ്രാണിതി സ പ്രാണോ യദപാനിതി സോഽപാനഃ । അഥ യഃ പ്രാണാപാനയോഃ സംധിഃ സ വ്യാനോ യോ വ്യാനഃ സാ വാക് । തസ്മാദപ്രാണന്നനപാനന്വാചമഭിവ്യാഹരതി ॥ ൧.൩.൩ ॥
യാ വാക്സര്ക്തസ്മാദപ്രാണന്നനപാനന്നൃചമഭിവ്യാഹരതി യര്ക്തത്സാമ തസ്മാദപ്രാണന്നനപാനന്സാമ ഗായതി യത്സാമ സ ഉദ്ഗീഥസ്തസ്മാദപ്രാണന്നനപാനന്നുദ്ഗായതി ॥ ൧.൩.൪ ॥
അതോ യാന്യന്യാനി വീര്യവന്തി കര്മാണി യഥാഗ്നേര്മന്ഥനമാജേഃ സരണം ദൃഢസ്യ ധനുഷ ആയമനമപ്രാണന്നനപാനംസ്താനി കരോത്യേതസ്യ ഹേതോര്വ്യാനമേവോദ്ഗീഥമുപാസീത ॥ ൧.൩.൫ ॥
അഥ ഖലൂദ്ഗീഥാക്ഷരാണ്യുപാസീതോദ്ഗീഥ ഇതി പ്രാണ ഏവോത്പ്രാണേന ഹ്യുത്തിഷ്ഠതി വാഗ്ഗീര്വാചോ ഹ ഗിര ഇത്യാചക്ഷതേഽന്നം ഥമന്നേ ഹീദംസര്വംസ്ഥിതമ് ॥ ൧.൩.൬ ॥
ദ്യൌരേവോദന്തരിക്ഷം ഗീഃ പൃഥിവീ ഥമാദിത്യ ഏവോദ്വായുര്ഗീരഗ്നിസ്ഥം സാമവേദ ഏവോദ്യജുര്വേദോ ഗീരൃഗ്വേദസ്ഥം ദുഗ്ധേഽസ്മൈ വാഗ്ദോഹം യോ വാചോ ദോഹോഽന്നവാനന്നാദോ ഭവതി യ ഏതാന്യേവം വിദ്വാനുദ്ഗീഥാക്ഷരാണ്യുപാസ്ത ഉദ്ഗീഥ ഇതി ॥ ൧.൩.൭ ॥
അഥ ഖല്വാശീഃസമൃദ്ധിരുപസരണാനീത്യുപാസീത യേന സാമ്നാ സ്തോഷ്യന്സ്യാത്തത്സാമോപധാവേത് ॥ ൧.൩.൮ ॥
യസ്യാമൃചി താമൃചം യദാര്ഷേയം തമൃഷിം യാം ദേവതാമഭിഷ്ടോഷ്യന്സ്യാത്താം ദേവതാമുപധാവേത് ॥ ൧.൩.൯ ॥
യേന ച്ഛന്ദസാ സ്തോഷ്യന്സ്യാത്തച്ഛന്ദ ഉപധാവേദ്യേന സ്തോമേന സ്തോഷ്യമാണഃ സ്യാത്തംസ്തോമമുപധാവേത് ॥ ൧.൩.൧൦ ॥
യാം ദിശമഭിഷ്ടോഷ്യന്സ്യാത്താം ദിശമുപധാവേത് ॥ ൧.൩.൧൧ ॥
ആത്മാനമന്തത ഉപസൃത്യ സ്തുവീത കാമം ധ്യായന്നപ്രമത്തോഽഭ്യാശോ ഹ യദസ്മൈ സ കാമഃ സമൃധ്യേത യത്കാമഃ സ്തുവീതേതി യത്കാമഃ സ്തുവീതേതി ॥ ൧.൩.൧൨ ॥ ॥ ഇതി തൃതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഓമിത്യേതദക്ഷരമുദ്ഗീഥമുപാസീതോമിതി ഹ്യുദ്ഗായതി തസ്യോപവ്യാഖ്യാനമ് ॥ ൧.൪.൧ ॥
ദേവാ വൈ മൃത്യോര്ബിഭ്യതസ്ത്രയീം വിദ്യാം പ്രാവിശംസ്തേ ഛന്ദോഭിരച്ഛാദയന്യദേഭിരച്ഛാദയംസ്തച്ഛന്ദസാം ഛന്ദസ്ത്വമ് ॥ ൧.൪.൨ ॥
താനു തത്ര മൃത്യുര്യഥാ മത്സ്യമുദകേ പരിപശ്യേദേവം പര്യപശ്യദൃചി സാമ്നി യജുഷി । തേ നു വിദിത്വോര്ധ്വാ ഋചഃ സാമ്നോ യജുഷഃ സ്വരമേവ പ്രാവിശന് ॥ ൧.൪.൩ ॥
യദാ വാ ഋചമാപ്നോത്യോമിത്യേവാതിസ്വരത്യേവംസാമൈവം യജുരേഷ ഉ സ്വരോ യദേതദക്ഷരമേതദമൃതമഭയം തത്പ്രവിശ്യ ദേവാ അമൃതാ അഭയാ അഭവന് ॥ ൧.൪.൪ ॥
സ യ ഏതദേവം വിദ്വാനക്ഷരം പ്രണൌത്യേതദേവാക്ഷരം സ്വരമമൃതമഭയം പ്രവിശതി തത്പ്രവിശ്യ യദമൃതാ ദേവാസ്തദമൃതോ ഭവതി ॥ ൧.൪.൫ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ഥഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഖലു യ ഉദ്ഗീഥഃ സ പ്രണവോ യഃ പ്രണവഃ സ ഉദ്ഗീഥ ഇത്യസൌ വാ ആദിത്യ ഉദ്ഗീഥ ഏഷ പ്രണവ ഓമിതി ഹ്യേഷ സ്വരന്നേതി ॥ ൧.൫.൧ ॥
ഏതമു ഏവാഹമഭ്യഗാസിഷം തസ്മാന്മമ ത്വമേകോഽസീതി ഹ കൌഷീതകിഃ പുത്രമുവാച രശ്മീംസ്ത്വം പര്യാവര്തയാദ്ബഹവോ വൈ തേ ഭവിഷ്യന്തീത്യധിദൈവതമ് ॥ ൧.൫.൨ ॥
അഥാധ്യാത്മം യ ഏവായം മുഖ്യഃ പ്രാണസ്തമുദ്ഗീഥമുപാസീതോമിതി ഹ്യേഷ സ്വരന്നേതി ॥ ൧.൫.൩ ॥
ഏതമു ഏവാഹമഭ്യഗാസിഷം തസ്മാന്മമ ത്വമേകോഽസീതി ഹ കൌഷീതകിഃ പുത്രമുവാച പ്രാണാംസ്ത്വം ഭൂമാനമഭിഗായതാദ്ബഹവോ വൈ മേ ഭവിഷ്യന്തീതി ॥ ൧.൫.൪ ॥
അഥ ഖലു യ ഉദ്ഗീഥഃ സ പ്രണവോ യഃ പ്രണവഃ സ ഉദ്ഗീഥ ഇതി ഹോതൃഷദനാദ്ധൈവാപി ദുരുദ്ഗീഥമനുസമാഹരതീത്യനുസമാഹരതീതി ॥ ൧.൫.൫ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഇയമേവര്ഗഗ്നിഃ സാമ തദേതദേതസ്യാമൃച്യധ്യൂഢം സാമ തസ്മാദൃച്യധ്യൂഢംസാമ ഗീയത ഇയമേവ സാഗ്നിരമസ്തത്സാമ ॥ ൧.൬.൧ ॥
അന്തരിക്ഷമേവര്ഗ്വായുഃ സാമ തദേതദേതസ്യാമൃച്യധ്യൂഢം സാമ തസ്മാദൃച്യധ്യൂഢം സാമ ഗീയതേഽന്തരിക്ഷമേവ സാ വായുരമസ്തത്സാമ ॥ ൧.൬.൨ ॥
ദ്യൌരേവര്ഗാദിത്യഃ സാമ തദേതദേതസ്യാമൃച്യധ്യൂഢം സാമ തസ്മാദൃച്യധ്യൂഢം സാമ ഗീയതേ ദ്യൌരേവ സാദിത്യോഽമസ്തത്സാമ ॥ ൧.൬.൩ ॥
നക്ഷത്രാന്യേവര്ക്ചന്ദ്രമാഃ സാമ തദേതദേതസ്യാമൃച്യധ്യൂഢം സാമ തസ്മാദൃച്യധ്യൂഢം സാമ ഗീയതേ നക്ഷത്രാണ്യേവ സാ ചന്ദ്രമാ അമസ്തത്സാമ ॥ ൧.൬.൪ ॥
അഥ യദേതദാദിത്യസ്യ ശുക്ലം ഭാഃ സൈവര്ഗഥ യന്നീലം പരഃ കൃഷ്ണം തത്സാമ തദേതദേതസ്യാമൃച്യധ്യൂഢം സാമ തസ്മാദൃച്യധ്യൂഢം സാമ ഗീയതേ ॥ ൧.൬.൫ ॥
അഥ യദേവൈതദാദിത്യസ്യ ശുക്ലം ഭാഃ സൈവ സാഥ യന്നീലം പരഃ കൃഷ്ണം തദമസ്തത്സാമാഥ യ ഏഷോഽന്തരാദിത്യേ ഹിരണ്മയഃ പുരുഷോ ദൃശ്യതേ ഹിരണ്യശ്മശ്രുര്ഹിരണ്യകേശ ആപ്രണസ്വാത്സര്വ ഏവ സുവര്ണഃ ॥ ൧.൬.൬ ॥
തസ്യ യഥാ കപ്യാസം പുണ്ഡരീകമേവമക്ഷിണീ തസ്യോദിതി നാമ സ ഏഷ സര്വേഭ്യഃ പാപ്മഭ്യ ഉദിത ഉദേതി ഹ വൈ സര്വേഭ്യഃ പാപ്മഭ്യോ യ ഏവം വേദ ॥ ൧.൬.൭ ॥
തസ്യര്ക്ച സാമ ച ഗേഷ്ണൌ തസ്മാദുദ്ഗീഥസ്തസ്മാത്ത്വേവോദ്ഗാതൈതസ്യ ഹി ഗാതാ സ ഏഷ യേ ചാമുഷ്മാത്പരാഞ്ചോ ലോകാസ്തേഷാം ചേഷ്ടേ ദേവകാമാനാം ചേത്യധിദൈവതമ് ॥ ൧.൬.൮ ॥ ॥ ഇതി ഷഷ്ഠഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥാധ്യാത്മം വാഗേവര്ക്പ്രാണഃ സാമ തദേതദേതസ്യാമൃച്യധ്യൂഢം സാമ തസ്മാദൃച്യധ്യൂഢംസാമ ഗീയതേ। വാഗേവ സാ പ്രാണോഽമസ്തത്സാമ ॥ ൧.൭.൧ ॥
ചക്ഷുരേവര്ഗാത്മാ സാമ തദേതദേതസ്യാമൃച്യധ്യൂഢംസാമ തസ്മാദൃച്യധ്യൂഢംസാമ ഗീയതേ । ചക്ഷുരേവ സാത്മാമസ്തത്സാമ ॥ ൧.൭.൨ ॥
ശ്രോത്രമേവര്ങ്മനഃ സാമ തദേതദേതസ്യാമൃച്യധ്യൂഢംസാമ തസ്മാദൃച്യധ്യൂഢംസാമ ഗീയതേ । ശ്രോത്രമേവ സാ മനോഽമസ്തത്സാമ ॥ ൧.൭.൩ ॥
അഥ യദേതദക്ഷ്ണഃ ശുക്ലം ഭാഃ സൈവര്ഗഥ യന്നീലം പരഃ കൃഷ്ണം തത്സാമ തദേതദേതസ്യാമൃച്യധ്യൂഢംസാമ തസ്മാദൃച്യധ്യൂഢംസാമ ഗീയതേ । അഥ യദേവൈതദക്ഷ്ണഃ ശുക്ലം ഭാഃ സൈവ സാഥ യന്നീലം പരഃ കൃഷ്ണം തദമസ്തത്സാമ ॥ ൧.൭.൪ ॥
അഥ യ ഏഷോഽന്തരക്ഷിണി പുരുഷോ ദൃശ്യതേ സൈവര്ക്തത്സാമ തദുക്ഥം തദ്യജുസ്തദ്ബ്രഹ്മ തസ്യൈതസ്യ തദേവ രൂപം യദമുഷ്യ രൂപം യാവമുഷ്യ ഗേഷ്ണൌ തൌ ഗേഷ്ണൌ യന്നാമ തന്നാമ ॥ ൧.൭.൫ ॥
സ ഏഷ യേ ചൈതസ്മാദര്വാഞ്ചോ ലോകാസ്തേഷാം ചേഷ്ടേ മനുഷ്യകാമാനാം ചേതി തദ്യ ഇമേ വീണായാം ഗായന്ത്യേതം തേ ഗായന്തി തസ്മാത്തേ ധനസനയഃ ॥ ൧.൭.൬ ॥
അഥ യ ഏതദേവം വിദ്വാന്സാമ ഗായത്യുഭൌ സ ഗായതി സോഽമുനൈവ സ ഏഷ ചാമുഷ്മാത്പരാഞ്ചോ ലോകാസ്താംശ്ചാപ്നോതി ദേവകാമാംശ്ച ॥ ൧.൭.൭ ॥
അഥാനേനൈവ യേ ചൈതസ്മാദര്വാഞ്ചോ ലോകാസ്താംശ്ചാപ്നോതി മനുഷ്യകാമാംശ്ച തസ്മാദു ഹൈവംവിദുദ്ഗാതാ ബ്രൂയാത് ॥ ൧.൭.൮ ॥
കം തേ കാമമാഗായാനീത്യേഷ ഹ്യേവ കാമാഗാനസ്യേഷ്ടേ യ ഏവം വിദ്വാന്സാമ ഗായതി സാമ ഗായതി ॥ ൧.൭.൯ ॥ ॥ ഇതി സപ്തമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ത്രയോ ഹോദ്ഗീഥേ കുശലാ ബഭൂവുഃ ശിലകഃ ശാലാവത്യശ്ചൈകിതായനോ ദാല്ഭ്യഃ പ്രവാഹണോ ജൈവലിരിതി തേ ഹോചുരുദ്ഗീഥേ വൈ കുശലാഃ സ്മോ ഹന്തോദ്ഗീഥേ കഥാം വദാമ ഇതി ॥ ൧.൮.൧ ॥
തഥേതി ഹ സമുപവിവിശുഃ സ ഹ പ്രാവഹണോ ജൈവലിരുവാച ഭഗവന്താവഗ്രേ വദതാം ബ്രാഹ്മണയോര്വദതോര്വാചം ശ്രോഷ്യാമീതി ॥ ൧.൮.൨ ॥
സ ഹ ശിലകഃ ശാലാവത്യശ്ചൈകിതായനം ദാല്ഭ്യമുവാച ഹന്ത ത്വാ പൃച്ഛാനീതി പൃച്ഛേതി ഹോവാച ॥ ൧.൮.൩ ॥
കാ സാമ്നോ ഗതിരിതി സ്വര ഇതി ഹോവാച സ്വരസ്യ കാ ഗതിരിതി പ്രാണ ഇതി ഹോവാച പ്രാണസ്യ കാ ഗതിരിത്യന്നമിതി ഹോവാചാന്നസ്യ കാ ഗതിരിത്യാപ ഇതി ഹോവാച ॥ ൧.൮.൪ ॥
അപാം കാ ഗതിരിത്യസൌ ലോക ഇതി ഹോവാചാമുഷ്യ ലോകസ്യ കാ ഗതിരിതി ന സ്വര്ഗം ലോകമിതി നയേദിതി ഹോവാച സ്വര്ഗം വയം ലോകം സാമാഭിസംസ്ഥാപയാമഃ സ്വര്ഗസംസ്താവംഹി സാമേതി ॥ ൧.൮.൫ ॥
തം ഹ ശിലകഃ ശാലാവത്യശ്ചൈകിതായനം ദാല്ഭ്യമുവാചാപ്രതിഷ്ഠിതം വൈ കില തേ ദാല്ഭ്യ സാമ യസ്ത്വേതര്ഹി ബ്രൂയാന്മൂര്ധാ തേ വിപതിഷ്യതീതി മൂര്ധാ തേ വിപതേദിതി ॥ ൧.൮.൬ ॥
ഹന്താഹമേതദ്ഭഗവതോ വേദാനീതി വിദ്ധീതി ഹോവാചാമുഷ്യ ലോകസ്യ കാ ഗതിരിത്യയം ലോക ഇതി ഹോവാചാസ്യ ലോകസ്യ കാ ഗതിരിതി ന പ്രതിഷ്ഠാം ലോകമിതി നയേദിതി ഹോവാച പ്രതിഷ്ഠാം വയം ലോകം സാമാഭിസംസ്ഥാപയാമഃ പ്രതിഷ്ഠാസംസ്താവം ഹി സാമേതി ॥ ൧.൮.൭ ॥
തം ഹ പ്രവാഹണോ ജൈവലിരുവാചാന്തവദ്വൈ കില തേ ശാലാവത്യ സാമ യസ്ത്വേതര്ഹി ബ്രൂയാന്മൂര്ധാ തേ വിപതിഷ്യതീതി മൂര്ധാ തേ വിപതേദിതി ഹന്താഹമേതദ്ഭഗവതോ വേദാനീതി വിദ്ധീതി ഹോവാച ॥ ൧.൮.൮ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അസ്യ ലോകസ്യ കാ ഗതിരിത്യാകാശ ഇതി ഹോവാച സര്വാണി ഹ വാ ഇമാനി ഭൂതാന്യാകാശാദേവ സമുത്പദ്യന്ത ആകാശം പ്രത്യസ്തം യന്ത്യാകാശോ ഹ്യേവൈഭ്യോ ജ്യായാനകാശഃ പരായണമ് ॥ ൧.൯.൧ ॥
സ ഏഷ പരോവരീയാനുദ്ഗീഥഃ സ ഏഷോഽനന്തഃ പരോവരീയോ ഹാസ്യ ഭവതി പരോവരീയസോ ഹ ലോകാഞ്ജയതി യ ഏതദേവം വിദ്വാന്പരോവരീയാംസമുദ്ഗീഥമുപാസ്തേ ॥ ൧.൯.൨ ॥
തം ഹൈതമതിധന്വാ ശൌനക ഉദരശാണ്ഡില്യായോക്ത്വോവാച യാവത്ത ഏനം പ്രജായാമുദ്ഗീഥം വേദിഷ്യന്തേ പരോവരീയോ ഹൈഭ്യസ്താവദസ്മിഁല്ലോകേ ജീവനം ഭവിഷ്യതി ॥ ൧.൯.൩ ॥
തഥാമുഷ്മിഁല്ലോകേ ലോക ഇതി സ യ ഏതമേവം വിദ്വാനുപാസ്തേ പരോവരീയ ഏവ ഹാസ്യാസ്മിഁല്ലോകേ ജീവനം ഭവതി തഥാമുഷ്മിഁല്ലോകേ ലോക ഇതി ലോകേ ലോക ഇതി ॥ ൧.൯.൪ ॥ ॥ ഇതി നവമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
മടചീഹതേഷു കുരുഷ്വാടിക്യാ സഹ ജായയോഷസ്തിര്ഹ ചാക്രായണ ഇഭ്യഗ്രാമേ പ്രദ്രാണക ഉവാസ ॥ ൧.൧൦.൧ ॥
സ ഹേഭ്യം കുല്മാഷാന്ഖാദന്തം ബിഭിക്ഷേ തം ഹോവാച । നേതോഽന്യേ വിദ്യന്തേ യച്ച യേ മ ഇമ ഉപനിഹിതാ ഇതി ॥ ൧.൧൦.൨ ॥
ഏതേഷാം മേ ദേഹീതി ഹോവാച താനസ്മൈ പ്രദദൌ ഹന്താനുപാനമിത്യുച്ഛിഷ്ടം വൈ മേ പീതംസ്യാദിതി ഹോവാച ॥ ൧.൧൦.൩ ॥
ന സ്വിദേതേഽപ്യുച്ഛിഷ്ടാ ഇതി ന വാ അജീവിഷ്യമിമാനഖാദന്നിതി ഹോവാച കാമോ മ ഉദപാനമിതി ॥ ൧.൧൦.൪ ॥
സ ഹ ഖാദിത്വാതിശേഷാഞ്ജായായാ ആജഹാര സാഗ്ര ഏവ സുഭിക്ഷാ ബഭൂവ താന്പ്രതിഗൃഹ്യ നിദധൌ ॥ ൧.൧൦.൫ ॥
സ ഹ പ്രാതഃ സംജിഹാന ഉവാചയദ്ബതാന്നസ്യ ലഭേമഹി ലഭേമഹി ധനമാത്രാംരാജാസൌ യക്ഷ്യതേ സ മാ സര്വൈരാര്ത്വിജ്യൈര്വൃണീതേതി ॥ ൧.൧൦.൬ ॥
തം ജായോവാച ഹന്ത പത ഇമ ഏവ കുല്മാഷാ ഇതി താന്ഖാദിത്വാമും യജ്ഞം വിതതമേയായ ॥ ൧.൧൦.൭ ॥
തത്രോദ്ഗാതൄനാസ്താവേ സ്തോഷ്യമാണാനുപോപവിവേശ സ ഹ പ്രസ്തോതാരമുവാച ॥ ൧.൧൦.൮ ॥
പ്രസ്തോതര്യാ ദേവതാ പ്രസ്താവമന്വായത്താ താം ചേദവിദ്വാന്പ്രസ്തോഷ്യസി മൂര്ധാ തേ വിപതിഷ്യതീതി ॥ ൧.൧൦.൯ ॥
ഏവമേവോദ്ഗാതാരമുവാചോദ്ഗാതര്യാ ദേവതോദ്ഗീഥമന്വായത്താ താം ചേദവിദ്വാനുദ്ഗാസ്യസി മൂര്ധാ തേ വിപതിഷ്യതീതി ॥ ൧.൧൦.൧൦ ॥
ഏവമേവ പ്രതിഹര്താരമുവാച പ്രതിഹര്തര്യാ ദേവതാ പ്രതിഹാരമന്വായത്താ താം ചേദവിദ്വാന്പ്രതിഹരിഷ്യസി മൂര്ധാ തേ വിപതിഷ്യതീതി തേ ഹ സമാരതാസ്തൂഷ്ണീമാസാംചക്രിരേ ॥ ൧.൧൦.൧൧ ॥ ॥ ഇതി ദശമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഹൈനം യജമാന ഉവാചഭഗവന്തം വാ അഹം വിവിദിഷാണീത്യുഷസ്തിരസ്മി ചാക്രായണ ഇതി ഹോവാച ॥ ൧.൧൧.൧ ॥
സ ഹോവാച ഭഗവന്തം വാ അഹമേഭിഃ സര്വൈരാര്ത്വിജ്യൈഃ പര്യൈഷിഷം ഭഗവതോ വാ അഹമവിത്ത്യാന്യാനവൃഷി ॥ ൧.൧൧.൨ ॥
ഭഗവാംസ്ത്വേവ മേ സര്വൈരാര്ത്വിജ്യൈരിതി തഥേത്യഥ തര്ഹ്യേത ഏവ സമതിസൃഷ്ടാഃ സ്തുവതാം യാവത്ത്വേഭ്യോ ധനം ദദ്യാസ്താവന്മമ ദദ്യാ ഇതി തഥേതി ഹ യജമാന ഉവാച॥ ൧.൧൧.൩ ॥
അഥ ഹൈനം പ്രസ്തോതോപസസാദ പ്രസ്തോതര്യാ ദേവതാ പ്രസ്താവമന്വായത്താ താം ചേദവിദ്വാന്പ്രസ്തോഷ്യസി മൂര്ധാ തേ വിപതിഷ്യതീതി മാ ഭഗവാനവോചത്കതമാ സാ ദേവതേതി ॥ ൧.൧൧.൪ ॥
പ്രാണ ഇതി ഹോവാച സര്വാണി ഹ വാ ഇമാനി ഭൂതാനി പ്രാണമേവാഭിസംവിശന്തി പ്രാണമഭ്യുജ്ജിഹതേ സൈഷാ ദേവതാ പ്രസ്താവമന്വായത്താ താം ചേദവിദ്വാന്പ്രാസ്തോഷ്യോ മൂര്ധാ തേ വ്യപതിഷ്യത്തഥോക്തസ്യ മയേതി ॥ ൧.൧൧.൫ ॥
അഥ ഹൈനമുദ്ഗാതോപസസാദോദ്ഗാതര്യാ ദേവതോദ്ഗീഥമന്വായത്താ താം ചേദവിദ്വാനുദ്ഗാസ്യസി മൂര്ധാ തേ വിപതിഷ്യതീതി മാ ഭഗവാനവോചത്കതമാ സാ ദേവതേതി ॥ ൧.൧൧.൬ ॥
ആദിത്യ ഇതി ഹോവാച സര്വാണി ഹ വാ ഇമാനി ഭൂതാന്യാദിത്യമുച്ചൈഃ സന്തം ഗായന്തി സൈഷാ ദേവതോദ്ഗീഥമന്വായത്താ താം ചേദവിദ്വാനുദഗാസ്യോ മൂര്ധാ തേ വ്യപതിഷ്യത്തഥോക്തസ്യ മയേതി ॥ ൧.൧൧.൭ ॥
അഥ ഹൈനം പ്രതിഹര്തോപസസാദ പ്രതിഹര്തര്യാ ദേവതാ പ്രതിഹാരമന്വായത്താ താം ചേദവിദ്വാന്പ്രതിഹരിഷ്യസി മൂര്ധാ തേ വിപതിഷ്യതീതി മാ ഭഗവാനവോചത്കതമാ സാ ദേവതേതി ॥ ൧.൧൧.൮ ॥
അന്നമിതി ഹോവാച സര്വാണി ഹ വാ ഇമാനി ഭൂതന്യന്നമേവ പ്രതിഹരമാണാനി ജീവന്തി സൈഷാ ദേവതാ പ്രതിഹാരമന്വായത്താ താം ചേദവിദ്വാന്പ്രത്യഹരിഷ്യോ മൂര്ധാ തേ വ്യപതിഷ്യത്തഥോക്തസ്യ മയേതി തഥോക്തസ്യ മയേതി ॥ ൧.൧൧.൯ ॥ ॥ ഇതി ഏകാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥാതഃ ശൌവ ഉദ്ഗീഥസ്തദ്ധ ബകോ ദാല്ഭ്യോ ഗ്ലാവോ വാ മൈത്രേയഃ സ്വാധ്യായമുദ്വവ്രാജ ॥ ൧.൧൨.൧ ॥
തസ്മൈ ശ്വാ ശ്വേതഃ പ്രാദുര്ബഭൂവ തമന്യേ ശ്വാന ഉപസമേത്യോചുരന്നം നോ ഭഗവാനാഗായത്വശനായാമവാ ഇതി ॥ ൧.൧൨.൨ ॥
താന്ഹോവാചേഹൈവ മാ പ്രാതരുപസമീയാതേതി തദ്ധ ബകോ ദാല്ഭ്യോ ഗ്ലാവോ വാ മൈത്രേയഃ പ്രതിപാലയാംചകാര ॥ ൧.൧൨.൩ ॥
തേ ഹ യഥൈവേദം ബഹിഷ്പവമാനേന സ്തോഷ്യമാണാഃ സംരബ്ധാഃ സര്പന്തീത്യേവമാസസൃപുസ്തേ ഹ സമുപവിശ്യ ഹിം ചക്രുഃ ॥ ൧.൧൨.൪ ॥
ഓ൩മദാ൩മോം൩പിബാ൩മോം൩ ദേവോ വരുണഃ പ്രജപതിഃ സവിതാ൨ന്നമിഹാ൨ഹരദന്നപതേ൩ഽന്നമിഹാ ൨ഹരാ൨ഹരോ൩മിതി ॥ ൧.൧൨.൫ ॥ ॥ ഇതി ദ്വാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അയം വാവ ലോകോ ഹാഉകാരഃ വായുര്ഹാഇകാരശ്ചന്ദ്രമാ അഥകാരഃ । ആത്മേഹകാരോഽഗ്നിരീകാരഃ ॥ ൧.൧൩.൧ ॥
ആദിത്യ ഊകാരോ നിഹവ ഏകാരോ വിശ്വേ ദേവാ ഔഹോയികാരഃ പ്രജപതിര്ഹിംകാരഃ പ്രാണഃ സ്വരോഽന്നം യാ വാഗ്വിരാട് ॥ ൧.൧൩.൨ ॥
അനിരുക്തസ്ത്രയോദശഃ സ്തോഭഃ സംചരോ ഹുംകാരഃ ॥ ൧.൧൩.൩ ॥
ദുഗ്ധേഽസ്മൈ വാഗ്ദോഹം യോ വാചോ ദോഹോഽന്നവാനന്നാദോ ഭവതി യ ഏതാമേവംസാമ്നാമുപനിഷദം വേദോപനിഷദം വേദേതി ॥ ൧.൧൩.൪ ॥ ॥ ഇതി ത്രയോദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥ ॥ ഇതി പ്രഥമോഽധ്യായഃ ॥
॥ ദ്വിതീയോഽധ്യായഃ ॥ സമസ്തസ്യ ഖലു സാമ്ന ഉപാസനം സാധു യത്ഖലു സാധു തത്സാമേത്യാചക്ഷതേ യദസാധു തദസാമേതി ॥ ൨.൧.൧ ॥
തദുതാപ്യാഹുഃ സാമ്നൈനമുപാഗാദിതി സാധുനൈനമുപാഗാദിത്യേവ തദാഹുരസാമ്നൈനമുപാഗാദിത്യസാധുനൈനമുപഗാദിത്യേവ തദാഹുഃ ॥ ൨.൧.൨ ॥
അഥോതാപ്യാഹുഃ സാമ നോ ബതേതി യത്സാധു ഭവതി സാധു ബതേത്യേവ തദാഹുരസാമ നോ ബതേതി യദസാധു ഭവത്യസാധു ബതേത്യേവ തദാഹുഃ ॥ ൨.൧.൩ ॥
സ യ ഏതദേവം വിദ്വാനസാധു സാമേത്യുപാസ്തേഽഭ്യാശോ ഹ യദേനം സാധവോ ധര്മാ ആ ച ഗച്ഛേയുരുപ ച നമേയുഃ ॥ ൨.൧.൪ ॥ ॥ ഇതി പ്രഥമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ലോകേഷു പഞ്ചവിധം സാമോപാസീത പൃഥിവീ ഹിംകാരഃ । അഗ്നിഃ പ്രസ്താവോഽന്തരിക്ഷമുദ്ഗീഥ ആദിത്യഃ പ്രതിഹാരോ ദ്യൌര്നിധനമിത്യൂര്ധ്വേഷു ॥ ൨.൨.൧ ॥
അഥാവൃത്തേഷു ദ്യൌര്ഹിംകാര ആദിത്യഃ പ്രസ്താവോഽന്തരിക്ഷമുദ്ഗീഥോഽഗ്നിഃ പ്രതിഹാരഃ പൃഥിവീ നിധനമ് ॥ ൨.൨.൨ ॥
കല്പന്തേ ഹാസ്മൈ ലോകാ ഊര്ധ്വാശ്ചാവൃത്താശ്ച യ ഏതദേവം വിദ്വാഁല്ലോകേഷു പഞ്ചവിധം സാമോപാസ്തേ ॥ ൨.൨.൩ ॥ ॥ ഇതി ദ്വിതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
വൃഷ്ടൌ പഞ്ചവിധം സാമോപാസീത പുരോവാതോ ഹിംകാരോ മേഘോ ജായതേ സ പ്രസ്താവോ വര്ഷതി സ ഉദ്ഗീഥോ വിദ്യോതതേ സ്തനയതി സ പ്രതിഹാര ഉദ്ഗൃഹ്ണാതി തന്നിധനമ് ॥ ൨.൩.൧ ॥
വര്ഷതി ഹാസ്മൈ വര്ഷയതി ഹ യ ഏതദേവം വിദ്വാന്വൃഷ്ടൌ പഞ്ചവിധംസാമോപാസ്തേ ॥ ൨.൩.൨ ॥ ॥ ഇതി തൃതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
സര്വാസ്വപ്സു പഞ്ചവിധംസാമോപാസീത മേഘോ യത്സമ്പ്ലവതേ സ ഹിംകാരോ യദ്വര്ഷതി സ പ്രസ്താവോ യാഃ പ്രാച്യഃ സ്യന്ദന്തേ സ ഉദ്ഗീഥോ യാഃ പ്രതീച്യഃ സ പ്രതിഹാരഃ സമുദ്രോ നിധനമ് ॥ ൨.൪.൧ ॥
ന ഹാപ്സു പ്രൈത്യപ്സുമാന്ഭവതി യ ഏതദേവം വിദ്വാന്സര്വാസ്വപ്സു പഞ്ചവിധംസാമോപാസ്തേ ॥ ൨.൪.൨ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ഥഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഋതുഷു പഞ്ചവിധം സാമോപാസീത വസന്തോ ഹിംകാരഃ ഗ്രീഷ്മഃ പ്രസ്താവോ വര്ഷാ ഉദ്ഗീഥഃ ശരത്പ്രതിഹാരോ ഹേമന്തോ നിധനമ് ॥ ൨.൫.൧ ॥
കല്പന്തേ ഹാസ്മാ ഋതവ ഋതുമാന്ഭവതി യ ഏതദേവം വിദ്വാനൃതുഷു പഞ്ചവിധം സാമോപാസ്തേ ॥ ൨.൫.൨ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പശുഷു പഞ്ചവിധം സാമോപാസീതാജാ ഹിംകാരോഽവയഃ പ്രസ്താവോ ഗാവ ഉദ്ഗീഥോഽശ്വാഃ പ്രതിഹാരഃ പുരുഷോ നിധനമ് ॥ ൨.൬.൧ ॥
ഭവന്തി ഹാസ്യ പശവഃ പശുമാന്ഭവതി യ ഏതദേവം വിദ്വാന്പശുഷു പഞ്ചവിധം സാമോപാസ്തേ ॥ ൨.൬.൨ ॥ ॥ ഇതി ഷഷ്ഠഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പ്രാണേഷു പഞ്ചവിധം പരോവരീയഃ സാമോപാസീത പ്രാണോ ഹിംകാരോ വാക്പ്രസ്താവശ്ചക്ഷുരുദ്ഗീഥഃ ശ്രോത്രം പ്രതിഹാരോ മനോ നിധനം പരോവരീയാംസി വാ ഏതാനി ॥ ൨.൭.൧ ॥
പരോവരീയോ ഹാസ്യ ഭവതി പരോവരീയസോ ഹ ലോകാഞ്ജയതി യ ഏതദേവം വിദ്വാന്പ്രാണേഷു പഞ്ചവിധം പരോവരീയഃ സാമോപാസ്ത ഇതി തു പഞ്ചവിധസ്യ ॥ ൨.൭.൨ ॥ ॥ ഇതി സപ്തമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ സപ്തവിധസ്യ വാചി സപ്തവിധ്ം സാമോപാസീത യത്കിംച വാചോ ഹുമിതി സ ഹിംകാരോ യത്പ്രേതി സ പ്രസ്താവോ യദേതി സ ആദിഃ ॥ ൨.൮.൧ ॥
യദുദിതി സ ഉദ്ഗീഥോ യത്പ്രതീതി സ പ്രതിഹാരോ യദുപേതി സ ഉപദ്രവോ യന്നീതി തന്നിധനമ് ॥ ൨.൮.൨ ॥
ദുഗ്ധേഽസ്മൈ വാഗ്ദോഹം യോ വാചോ ദോഹോഽന്നവാനന്നാദോ ഭവതി യ ഏതദേവം വിദ്വാന്വാചി സപ്തവിധം സാമോപാസ്തേ ॥ ൨.൮.൩ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഖല്വമുമാദിത്യംസപ്തവിധം സാമോപാസീത സര്വദാ സമസ്തേന സാമ മാം പ്രതി മാം പ്രതീതി സര്വേണ സമസ്തേന സാമ ॥ ൨.൯.൧ ॥
തസ്മിന്നിമാനി സര്വാണി ഭൂതാന്യന്വായത്താനീതി വിദ്യാത്തസ്യ യത്പുരോദയാത്സ ഹിംകാരസ്തദസ്യ പശവോഽന്വായത്താസ്തസ്മാത്തേ ഹിം കുര്വന്തി ഹിംകാരഭാജിനോ ഹ്യേതസ്യ സാമ്നഃ ॥ ൨.൯.൨ ॥
അഥ യത്പ്രഥമോദിതേ സ പ്രസ്താവസ്തദസ്യ മനുഷ്യാ അന്വായത്താസ്തസ്മാത്തേ പ്രസ്തുതികാമാഃ പ്രശംസാകാമാഃ പ്രസ്താവഭാജിനോ ഹ്യേതസ്യ സാമ്നഃ ॥ ൨.൯.൩ ॥
അഥ യത്സംഗവവേലായാം സ ആദിസ്തദസ്യ വയാംസ്യന്വായത്താനി തസ്മാത്താന്യന്തരിക്ഷേഽനാരമ്ബണാന്യാദായാത്മാനം പരിപതന്ത്യാദിഭാജീനി ഹ്യേതസ്യ സാമ്നഃ ॥ ൨.൯.൪ ॥
അഥ യത്സമ്പ്രതിമധ്യംദിനേ സ ഉദ്ഗീഥസ്തദസ്യ ദേവാ അന്വായത്താസ്തസ്മാത്തേ സത്തമാഃ പ്രാജാപത്യാനാമുദ്ഗീഥഭാജിനോ ഹ്യേതസ്യ സാമ്നഃ ॥ ൨.൯.൫ ॥
അഥ യദൂര്ധ്വം മധ്യംദിനാത്പ്രാഗപരാഹ്ണാത്സ പ്രതിഹാരസ്തദസ്യ ഗര്ഭാ അന്വായത്താസ്തസ്മാത്തേ പ്രതിഹൃതാനാവപദ്യന്തേ പ്രതിഹാരഭാജിനോ ഹ്യേതസ്യ സാമ്നഃ ॥ ൨.൯.൬ ॥
അഥ യദൂര്ധ്വമപരാഹ്ണാത്പ്രാഗസ്തമയാത്സ ഉപദ്രവസ്തദസ്യാരണ്യാ അന്വായത്താസ്തസ്മാത്തേ പുരുഷം ദൃഷ്ട്വാ കക്ഷംശ്വഭ്രമിത്യുപദ്രവന്ത്യുപദ്രവഭാജിനോ ഹ്യേതസ്യ സാമ്നഃ ॥ ൨.൯.൭ ॥
അഥ യത്പ്രഥമാസ്തമിതേ തന്നിധനം തദസ്യ പിതരോഽന്വായത്താസ്തസ്മാത്താന്നിദധതി നിധനഭാജിനോ ഹ്യേതസ്യ സാമ്ന ഏവം ഖല്വമുമാദിത്യം സപ്തവിധം സാമോപാസ്തേ ॥ ൨.൯.൮ ॥ ॥ ഇതി നവമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഖല്വാത്മസംമിതമതിമൃത്യു സപ്തവിധം സാമോപാസീത ഹിംകാര ഇതി ത്ര്യക്ഷരം പ്രസ്താവ ഇതി ത്ര്യക്ഷരം തത്സമമ് ॥ ൨.൧൦.൧ ॥
ആദിരിതി ദ്വ്യക്ഷരം പ്രതിഹാര ഇതി ചതുരക്ഷരം തത ഇഹൈകം തത്സമമ് ॥ ൨.൧൦.൨ ॥
ഉദ്ഗീഥ ഇതി ത്ര്യക്ഷരമുപദ്രവ ഇതി ചതുരക്ഷരം ത്രിഭിസ്ത്രിഭിഃ സമം ഭവത്യക്ഷരമതിശിഷ്യതേ ത്ര്യക്ഷരം തത്സമമ് ॥ ൨.൧൦.൩ ॥
നിധനമിതി ത്ര്യക്ഷരം തത്സമമേവ ഭവതി താനി ഹ വാ ഏതാനി ദ്വാവിംശതിരക്ഷരാണി ॥ ൨.൧൦.൪ ॥
ഏകവിംശത്യാദിത്യമാപ്നോത്യേകവിംശോ വാ ഇതോഽസാവാദിത്യോ ദ്വാവിംശേന പരമാദിത്യാജ്ജയതി തന്നാകം തദ്വിശോകമ് ॥ ൨.൧൦.൫ ॥
ആപ്നോതീ ഹാദിത്യസ്യ ജയം പരോ ഹാസ്യാദിത്യജയാജ്ജയോ ഭവതി യ ഏതദേവം വിദ്വാനാത്മസംമിതമതിമൃത്യു സപ്തവിധം സാമോപാസ്തേ സാമോപാസ്തേ ॥ ൨.൧൦.൬ ॥ ॥ ഇതി ദശമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
മനോ ഹിംകാരോ വാക്പ്രസ്താവശ്ചക്ഷുരുദ്ഗീഥഃ ശ്രോത്രം പ്രതിഹാരഃ പ്രാണോ നിധനമേതദ്ഗായത്രം പ്രാണേഷു പ്രോതമ് ॥ ൨.൧൧.൧ ॥
സ ഏവമേതദ്ഗായത്രം പ്രാണേഷു പ്രോതം വേദ പ്രാണീ ഭവതി സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി മഹാന്പ്രജയാ പശുഭിര്ഭവതി മഹാന്കീര്ത്യാ മഹാമനാഃ സ്യാത്തദ്വ്രതമ് ॥ ൨.൧൧.൨ ॥ ॥ ഇതി ഏകദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഭിമന്ഥതി സ ഹിംകാരോ ധൂമോ ജായതേ സ പ്രസ്താവോ ജ്വലതി സ ഉദ്ഗീഥോഽങ്ഗാരാ ഭവന്തി സ പ്രതിഹാര ഉപശാമ്യതി തന്നിധനം സംശാമ്യതി തന്നിധനമേതദ്രഥംതരമഗ്നൌ പ്രോതമ് ॥ ൨.൧൨.൧ ॥
സ യ ഏവമേതദ്രഥംതരമഗ്നൌ പ്രോതം വേദ ബ്രഹ്മവര്ചസ്യന്നാദോ ഭവതി സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി മഹാന്പ്രജയാ പശുഭിര്ഭവതി മഹാന്കീര്ത്യാ ന പ്രത്യങ്ങഗ്നിമാചാമേന്ന നിഷ്ഠീവേത്തദ്വ്രതമ് ॥ ൨.൧൨.൨ ॥ ॥ ഇതി ദ്വാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഉപമന്ത്രയതേ സ ഹിംകാരോ ജ്ഞപയതേ സ പ്രസ്താവഃ സ്ത്രിയാ സഹ ശേതേ സ ഉദ്ഗീഥഃ പ്രതി സ്ത്രീം സഹ ശേതേ സ പ്രതിഹാരഃ കാലം ഗച്ഛതി തന്നിധനം പാരം ഗച്ഛതി തന്നിധനമേതദ്വാമദേവ്യം മിഥുനേ പ്രോതമ് ॥ ൨.൧൩.൧ ॥ സ യ ഏവമേതദ്വാമദേവ്യം മിഥുനേ പ്രോതം വേദ മിഥുനീ ഭവതി മിഥുനാന്മിഥുനാത്പ്രജായതേ സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി മഹാന്പ്രജയാ പശുഭിര്ഭവതി മഹാന്കീര്ത്യാ ന കാംചന പരിഹരേത്തദ്വ്രതമ് ॥ ൨.൧൩.൨ ॥ ॥ ഇതി ത്രയോദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഉദ്യന്ഹിംകാര ഉദിതഃ പ്രസ്താവോ മധ്യംദിന ഉദ്ഗീഥോഽപരാഹ്ണഃ പ്രതിഹാരോഽസ്തം യന്നിധനമേതദ്ബൃഹദാദിത്യേ പ്രോതമ് ॥ ൨.൧൪.൧ ॥
സ യ ഏവമേതദ്ബൃഹദാദിത്യേ പ്രോതം വേദ തേജസ്വ്യന്നാദോ ഭവതി സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി മഹാന്പ്രജയാ പശുഭിര്ഭവതി മഹാന്കീര്ത്യാ തപന്തം ന നിന്ദേത്തദ്വ്രതമ് ॥ ൨.൧൪.൨ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഭ്രാണി സമ്പ്ലവന്തേ സ ഹിംകാരോ മേഘോ ജായതേ സ പ്രസ്താവോ വര്ഷതി സ ഉദ്ഗീഥോ വിദ്യോതതേ സ്തനയതി സ പ്രതിഹാര ഉദ്ഗൃഹ്ണാതി തന്നിധനമേതദ്വൈരൂപം പര്ജന്യേ പ്രോതമ് ॥ ൨.൧൫.൧ ॥
സ യ ഏവമേതദ്വൈരൂപം പര്ജന്യേ പ്രോതം വേദ വിരൂപാംശ്ച സുരൂപംശ്ച പശൂനവരുന്ധേ സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി മഹാന്പ്രജയാ പശുഭിര്ഭവതി മഹാന്കീര്ത്യാ വര്ഷന്തം ന നിന്ദേത്തദ്വ്രതമ് ॥ ൨.൧൫.൨ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
വസന്തോ ഹിംകാരോ ഗ്രീഷ്മഃ പ്രസ്താവോ വര്ഷാ ഉദ്ഗീഥഃ ശരത്പ്രതിഹാരോ ഹേമന്തോ നിധനമേതദ്വൈരാജമൃതുഷു പ്രോതമ് ॥ ൨.൧൬.൧ ॥
സ യ ഏവമേതദ്വൈരാജമൃതുഷു പ്രോതം വേദ വിരാജതി പ്രജയാ പശുഭിര്ബ്രഹ്മവര്ചസേന സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി മഹാന്പ്രജയാ പശുഭിര്ഭവതി മഹാന്കീര്ത്യര്തൂന്ന നിന്ദേത്തദ്വ്രതമ് ॥ ൨.൧൬.൨ ॥ ॥ ഇതി ഷോഡശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പൃഥിവീ ഹിംകാരോഽന്തരിക്ഷം പ്രസ്താവോ ദ്യൌരുദ്ഗീഥോ ദിശഃ പ്രതിഹാരഃ സമുദ്രോ നിധനമേതാഃ ശക്വര്യോ ലോകേഷു പ്രോതാഃ ॥ ൨.൧൭.൧ ॥
സ യ ഏവമേതാഃ ശക്വര്യോ ലോകേഷു പ്രോതാ വേദ ലോകീ ഭവതി സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി മഹാന്പ്രജയാ പശുഭിര്ഭവതി മഹാന്കീര്ത്യാ ലോകാന്ന നിന്ദേത്തദ്വ്രതമ് ॥ ൨.൧൭.൨ ॥ ॥ ഇതി സപ്തദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അജാ ഹിംകാരോഽവയഃ പ്രസ്താവോ ഗാവ ഉദ്ഗീഥോഽശ്വാഃ പ്രതിഹാരഃ പുരുഷോ നിധനമേതാ രേവത്യഃ പശുഷു പ്രോതാഃ ॥ ൨.൧൮.൧ ॥
സ യ ഏവമേതാ രേവത്യഃ പശുഷു പ്രോതാ വേദ പശുമാന്ഭവതി സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി മഹാന്പ്രജയാ പശുഭിര്ഭവതി മഹാന്കീര്ത്യാ പശൂന്ന നിന്ദേത്തദ്വ്രതമ് ॥ ൨.൧൮.൨ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ലോമ ഹിംകാരസ്ത്വക്പ്രസ്താവോ മാംസമുദ്ഗീഥോസ്ഥി പ്രതിഹാരോ മജ്ജാ നിധനമേതദ്യജ്ഞായജ്ഞീയമങ്ഗേഷു പ്രോതമ് ॥ ൨.൧൯.൧ ॥
സ യ ഏവമേതദ്യജ്ഞായജ്ഞീയമങ്ഗേഷു പ്രോതം വേദാങ്ഗീ ഭവതി നാങ്ഗേന വിഹൂര്ഛതി സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി മഹാന്പ്രജയാ പശുഭിര്ഭവതി മഹാന്കീര്ത്യാ സംവത്സരം മജ്ജ്ഞോ നാശ്നീയാത്തദ്വ്രതം മജ്ജ്ഞോ നാശ്നീയാദിതി വാ ॥ ൨.൧൯.൨ ॥ ॥ ഇതി ഏകോനവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഗ്നിര്ഹിംകാരോ വായുഃ പ്രസ്താവ ആദിത്യ ഉദ്ഗീഥോ നക്ഷത്രാണി പ്രതിഹാരശ്ചന്ദ്രമാ നിധനമേതദ്രാജനം ദേവതാസു പ്രോതമ് ॥ ൨.൨൦.൧ ॥
സ യ ഏവമേതദ്രാജനം ദേവതാസു പ്രോതം വേദൈതാസാമേവ ദേവതാനാംസലോകതാംസര്ഷ്ടിതാംസായുജ്യം ഗച്ഛതി സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി മഹാന്പ്രജയാ പശുഭിര്ഭവതി മഹാന്കീര്ത്യാ ബ്രാഹ്മണാന്ന നിന്ദേത്തദ്വ്രതമ് ॥ ൨.൨൦.൨ ॥ ॥ ഇതി വിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ത്രയീ വിദ്യാ ഹിംകാരസ്ത്രയ ഇമേ ലോകാഃ സ പ്രസ്താവോഽഗ്നിര്വായുരാദിത്യഃ സ ഉദ്ഗീഥോ നക്ഷത്രാണി വയാംസി മരീചയഃ സ പ്രതിഹാരഃ സര്പാ ഗന്ധര്വാഃ പിതരസ്തന്നിധനമേതത്സാമ സര്വസ്മിന്പ്രോതമ് ॥ ൨.൨൧.൧ ॥
സ യ ഏവമേതത്സാമ സര്വസ്മിന്പ്രോതം വേദ സര്വം ഹ ഭവതി ॥ ൨.൨൧.൨ ॥
തദേഷ ശ്ലോകോ യാനി പഞ്ചധാ ത്രീണീ ത്രീണി തേഭ്യോ ന ജ്യായഃ പരമന്യദസ്തി ॥ ൨.൨൧.൩ ॥
യസ്തദ്വേദ സ വേദ സര്വം സര്വാ ദിശോ ബലിമസ്മൈ ഹരന്തി സര്വമസ്മീത്യുപാസിത തദ്വ്രതം തദ്വ്രതമ് ॥ ൨.൨൧.൪ ॥ ॥ ഇതി ഏകവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
വിനര്ദി സാമ്നോ വൃണേ പശവ്യമിത്യഗ്നേരുദ്ഗീഥോഽനിരുക്തഃ പ്രജാപതേര്നിരുക്തഃ സോമസ്യ മൃദു ശ്ലക്ഷ്ണം വായോഃ ശ്ലക്ഷ്ണം ബലവദിന്ദ്രസ്യ ക്രൌഞ്ചം ബൃഹസ്പതേരപധ്വാന്തം വരുണസ്യ താന്സര്വാനേവോപസേവേത വാരുണം ത്വേവ വര്ജയേത് ॥ ൨.൨൨.൧ ॥
അമൃതത്വം ദേവേഭ്യ ആഗായാനീത്യാഗായേത്സ്വധാം പിതൃഭ്യ ആശാം മനുഷ്യേഭ്യസ്തൃണോദകം പശുഭ്യഃ സ്വര്ഗം ലോകം യജമാനായാന്നമാത്മന ആഗായാനീത്യേതാനി മനസാ ധ്യായന്നപ്രമത്തഃ സ്തുവീത ॥ ൨.൨൨.൨ ॥
സര്വേ സ്വരാ ഇന്ദ്രസ്യാത്മാനഃ സര്വ ഊഷ്മാണഃ പ്രജാപതേരാത്മാനഃ സര്വേ സ്പര്ശാ മൃത്യോരാത്മാനസ്തം യദി സ്വരേഷൂപാലഭേതേന്ദ്രംശരണം പ്രപന്നോഽഭൂവം സ ത്വാ പ്രതി വക്ഷ്യതീത്യേനം ബ്രൂയാത് ॥ ൨.൨൨.൩ ॥
അഥ യദ്യേനമൂഷ്മസൂപാലഭേത പ്രജാപതിംശരണം പ്രപന്നോഽഭൂവം സ ത്വാ പ്രതി പേക്ഷ്യതീത്യേനം ബ്രൂയാദഥ യദ്യേനം സ്പര്ശേഷൂപാലഭേത മൃത്യും ശരണം പ്രപന്നോഽഭൂവം സ ത്വാ പ്രതി ധക്ഷ്യതീത്യേനം ബ്രൂയാത് ॥ ൨.൨൨.൪ ॥
സര്വേ സ്വരാ ഘോഷവന്തോ ബലവന്തോ വക്തവ്യാ ഇന്ദ്രേ ബലം ദദാനീതി സര്വ ഊഷ്മാണോഽഗ്രസ്താ അനിരസ്താ വിവൃതാ വക്തവ്യാഃ പ്രജാപതേരാത്മാനം പരിദദാനീതി സര്വേ സ്പര്ശാ ലേശേനാനഭിനിഹിതാ വക്തവ്യാ മൃത്യോരാത്മാനം പരിഹരാണീതി ॥ ൨.൨൨.൫ ॥ ॥ ഇതി ദ്വാവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ത്രയോ ധര്മസ്കന്ധാ യജ്ഞോഽധ്യയനം ദാനമിതി പ്രഥമസ്തപ ഏവ ദ്വിതീയോ ബ്രഹ്മചാര്യാചാര്യകുലവാസീ തൃതീയോഽത്യന്തമാത്മാനമാചാര്യകുലേഽവസാദയന്സര്വ ഏതേ പുണ്യലോകാ ഭവന്തി ബ്രഹ്മസംസ്ഥോഽമൃതത്വമേതി ॥ ൨.൨൩.൧ ॥
പ്രജാപതിര്ലോകാനഭ്യതപത്തേഭ്യോഽഭിതപ്തേഭ്യസ്ത്രയീ വിദ്യാ സമ്പ്രാസ്രവത്താമഭ്യതപത്തസ്യാ അഭിതപ്തായാ ഏതാന്യക്ഷരാണി സമ്പ്രാസ്ര്വന്ത ഭൂര്ഭുവഃ സ്വരിതി ॥ ൨.൨൩.൨ ॥
താന്യഭ്യതപത്തേഭ്യോഽഭിതപ്തേഭ്യ ഓംകാരഃ സമ്പ്രാസ്രവത്തദ്യഥാ ശങ്കുനാ സര്വാണി പര്ണാനി സംതൃണ്ണാന്യേവമോംകാരേണ സര്വാ വാക്സംതൃണ്ണോംകാര ഏവേദം സര്വമോംകാര ഏവേദം സര്വമ് ॥ ൨.൨൩.൩ ॥ ॥ ഇതി ത്രയോവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ബ്രഹ്മവാദിനോ വദന്തി യദ്വസൂനാം പ്രാതഃ സവനം രുദ്രാണാം മാധ്യംദിനം സവനമാദിത്യാനാം ച വിശ്വേഷാം ച ദേവാനാം തൃതീയസവനമ് ॥ ൨.൨൪.൧ ॥
ക്വ തര്ഹി യജമാനസ്യ ലോക ഇതി സ യസ്തം ന വിദ്യാത്കഥം കുര്യാദഥ വിദ്വാന്കുര്യാത് ॥ ൨.൨൪.൨ ॥
പുരാ പ്രാതരനുവാകസ്യോപാകരണാജ്ജഘനേന ഗാര്ഹപത്യസ്യോദാങ്മുഖ ഉപവിശ്യ സ വാസവം സാമാഭിഗായതി ॥ ൨.൨൪.൩ ॥
ലോ൩കദ്വാരമപാവാ൩ര്ണൂ ൩൩ പശ്യേമ ത്വാ വയം രാ ൩൩൩൩൩ ഹു ൩ മ് ആ ൩൩ ജ്യാ ൩ യോ ൩ ആ ൩൨൧൧൧ ഇതി ॥ ൨.൨൪.൪ ॥
അഥ ജുഹോതി നമോഽഗ്നയേ പൃഥിവീക്ഷിതേ ലോകക്ഷിതേ ലോകം മേ യജമാനായ വിന്ദൈഷ വൈ യജമാനസ്യ ലോക ഏതാസ്മി ॥ ൨.൨൪.൫ ॥
അത്ര യജമാനഃ പരസ്താദായുഷഃ സ്വാഹാപജഹി പരിഘമിത്യുക്ത്വോത്തിഷ്ഠതി തസ്മൈ വസവഃ പ്രാതഃസവനം സമ്പ്രയച്ഛന്തി ॥ ൨.൨൪.൬ ॥
പുരാ മാധ്യംദിനസ്യ സവനസ്യോപാകരണാജ്ജഘനേനാഗ്നീധ്രീയസ്യോദങ്മുഖ ഉപവിശ്യ സ രൌദ്രംസാമാഭിഗായതി ॥ ൨.൨൪.൭ ॥
ലോ൩കദ്വാരമപാവാ൩ര്ണൂ൩൩ പശ്യേമ ത്വാ വയം വൈരാ൩൩൩൩൩ ഹു൩മ് ആ൩൩ജ്യാ ൩യോ൩ആ൩൨൧൧൧ഇതി ॥ ൨.൨൪.൮ ॥
അഥ ജുഹോതി നമോ വായവേഽന്തരിക്ഷക്ഷിതേ ലോകക്ഷിതേ ലോകം മേ യജമാനായ വിന്ദൈഷ വൈ യജമാനസ്യ ലോക ഏതാസ്മി ॥ ൨.൨൪.൯ ॥
അത്ര യജമാനഃ പരസ്താദായുഷഃ സ്വാഹാപജഹി പരിഘമിത്യുക്ത്വോത്തിഷ്ഠതി തസ്മൈ രുദ്രാ മാധ്യംദിനംസവനംസമ്പ്രയച്ഛന്തി ॥ ൨.൨൪.൧൦ ॥
പുരാ തൃതീയസവനസ്യോപാകരണാജ്ജഘനേനാഹവനീയസ്യോദങ്മുഖ ഉപവിശ്യ സ ആദിത്യംസ വൈശ്വദേവം സാമാഭിഗായതി ॥ ൨.൨൪.൧൧ ॥
ലോ൩കദ്വാരമപാവാ൩ര്ണൂ൩൩പശ്യേമ ത്വാ വയം സ്വാരാ ൩൩൩൩൩ ഹു൩മ് ആ൩൩ ജ്യാ൩ യോ൩ആ ൩൨൧൧൧ ഇതി ॥ ൨.൨൪.൧൨ ॥
ആദിത്യമഥ വൈശ്വദേവം ലോ൩കദ്വാരമപാവാ൩ര്ണൂ൩൩ പശ്യേമ ത്വാ വയംസാമ്രാ൩൩൩൩൩ ഹു൩മ് ആ൩൩ ജ്യാ൩യോ൩ആ ൩൨൧൧൧ ഇതി ॥ ൨.൨൪.൧൩ ॥
അഥ ജുഹോതി നമ ആദിത്യേഭ്യശ്ച വിശ്വേഭ്യശ്ച ദേവേഭ്യോ ദിവിക്ഷിദ്ഭ്യോ ലോകക്ഷിദ്ഭ്യോ ലോകം മേ യജമാനായ വിന്ദത ॥ ൨.൨൪.൧൪ ॥
ഏഷ വൈ യജമാനസ്യ ലോക ഏതാസ്മ്യത്ര യജമാനഃ പരസ്താദായുഷഃ സ്വാഹാപഹത പരിഘമിത്യുക്ത്വോത്തിഷ്ഠതി ॥ ൨.൨൪.൧൫ ॥
തസ്മാ ആദിത്യാശ്ച വിശ്വേ ച ദേവാസ്തൃതീയസവനം സമ്പ്രയച്ഛന്ത്യേഷ ഹ വൈ യജ്ഞസ്യ മാത്രാം വേദ യ ഏവം വേദ യ ഏവം വേദ ॥ ൨.൨൪.൧൬ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്വിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥ ॥ ഇതി ദ്വിതീയോഽധ്യായഃ ॥
॥ തൃതീയോഽധ്യായഃ ॥ അസൌ വാ ആദിത്യോ ദേവമധു തസ്യ ദ്യൌരേവ തിരശ്ചീനവംശോഽന്തരിക്ഷമപൂപോ മരീചയഃ പുത്രാഃ ॥ ൩.൧.൧ ॥
തസ്യ യേ പ്രാഞ്ചോ രശ്മയസ്താ ഏവാസ്യ പ്രാച്യോ മധുനാഡ്യഃ । ഋച ഏവ മധുകൃത ഋഗ്വേദ ഏവ പുഷ്പം താ അമൃതാ ആപസ്താ വാ ഏതാ ഋചഃ ॥ ൩.൧.൨ ॥
ഏതമൃഗ്വേദമഭ്യതപംസ്തസ്യാഭിതപ്തസ്യ യശസ്തേജ ഇന്ദ്രിയം വീര്യമന്നാദ്യംരസോഽജായത ॥ ൩.൧.൩ ॥
തദ്വ്യക്ഷരത്തദാദിത്യമഭിതോഽശ്രയത്തദ്വാ ഏതദ്യദേതദാദിത്യസ്യ രോഹിതംരൂപമ് ॥ ൩.൧.൪ ॥ ॥ ഇതി പ്രഥമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യേഽസ്യ ദക്ഷിണാ രശ്മയസ്താ ഏവാസ്യ ദക്ഷിണാ മധുനാഡ്യോ യജൂംഷ്യേവ മധുകൃതോ യജുര്വേദ ഏവ പുഷ്പം താ അമൃത ആപഃ ॥ ൩.൨.൧ ॥
താനി വാ ഏതാനി യജൂംഷ്യേതം യജുര്വേദമഭ്യതപംസ്തസ്യാഭിതപ്തസ്യ യശസ്തേജ ഇന്ദ്രിയം വീര്യമന്നാദ്യംരസോജായത ॥ ൩.൨.൨ ॥
തദ്വ്യക്ഷരത്തദാദിത്യമഭിതോഽശ്രയത്തദ്വാ ഏതദ്യദേതദാദിത്യസ്യ ശുക്ലം രൂപമ് ॥ ൩.൨.൩ ॥ ॥ ഇതി ദ്വിതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യേഽസ്യ പ്രത്യഞ്ചോ രശ്മയസ്താ ഏവാസ്യ പ്രതീച്യോ മധുനാഡ്യഃ സാമാന്യേവ മധുകൃതഃ സാമവേദ ഏവ പുഷ്പം താ അമൃതാ ആപഃ ॥ ൩.൩.൧ ॥
താനി വാ ഏതാനി സാമാന്യേതം സാമവേദമഭ്യതപംസ്തസ്യാഭിതപ്തസ്യ യശസ്തേജ ഇന്ദ്രിയം വീര്യമന്നാദ്യംരസോഽജായത ॥ ൩.൩.൨ ॥
തദ്വ്യക്ഷരത്തദാദിത്യമഭിതോഽശ്രയത്തദ്വാ ഏതദ്യദേതദാദിത്യസ്യ കൃഷ്ണംരൂപമ് ॥ ൩.൩.൩ ॥ ॥ ഇതി തൃതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യേഽസ്യോദഞ്ചോ രശ്മയസ്താ ഏവാസ്യോദീച്യോ മധുനാഡ്യോഽഥര്വാങ്ഗിരസ ഏവ മധുകൃത ഇതിഹാസപുരാണം പുഷ്പം താ അമൃതാ ആപഃ ॥ ൩.൪.൧ ॥
തേ വാ ഏതേഽഥര്വാങ്ഗിരസ ഏതദിതിഹാസപൂരാണമഭ്യതപം സ്തസ്യാഭിതപ്തസ്യ യശസ്തേജ ഇന്ദ്രിയാം വീര്യമന്നാദ്യംരസോഽജായത ॥ ൩.൪.൨ ॥
തദ്വ്യക്ഷരത്തദാദിത്യമഭിതോഽശ്രയത്തദ്വാ ഏതദ്യദേതദാദിത്യസ്യ പരം കൃഷ്ണംരൂപമ് ॥ ൩.൪.൩ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ഥഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യേഽസ്യോര്ധ്വാ രശ്മയസ്താ ഏവാസ്യോര്ധ്വാ മധുനാഡ്യോ ഗുഹ്യാ ഏവാദേശാ മധുകൃതോ ബ്രഹ്മൈവ പുഷ്പം താ അമൃതാ ആപഃ ॥ ൩.൫.൧ ॥
തേ വാ ഏതേ ഗുഹ്യാ ആദേശാ ഏതദ്ബ്രഹ്മാഭ്യതപം സ്തസ്യാഭിതപ്തസ്യ യശസ്തേജ ഇന്ദ്രിയം വീര്യമന്നാദ്യംരസോഽജായത ॥ ൩.൫.൨ ॥
തദ്വ്യക്ഷരത്തദാദിത്യമഭിതോഽശ്രയത്തദ്വാ ഏതദ്യദേതദാദിത്യസ്യ മധ്യേ ക്ഷോഭത ഇവ ॥ ൩.൫.൩ ॥
തേ വാ ഏതേ രസാനാംരസാ വേദാ ഹി രസാസ്തേഷാമേതേ രസാസ്താനി വാ ഏതാന്യമൃതാനാമമൃതാനി വേദാ ഹ്യമൃതാസ്തേഷാമേതാന്യമൃതാനി ॥ ൩.൫.൪ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
തദ്യത്പ്രഥമമമൃതം തദ്വസവ ഉപജീവന്ത്യഗ്നിനാ മുഖേന ന വൈ ദേവാ അശ്നന്തി ന പിബന്ത്യേതദേവാമൃതം ദൃഷ്ട്വാ തൃപ്യന്തി ॥ ൩.൬.൧ ॥
ത ഏതദേവ രൂപമഭിസംവിശന്ത്യേതസ്മാദ്രൂപാദുദ്യന്തി ॥ ൩.൬.൨ ॥
സ യ ഏതദേവമമൃതം വേദ വസൂനാമേവൈകോ ഭൂത്വാഗ്നിനൈവ മുഖേനൈതദേവാമൃതം ദൃഷ്ട്വാ തൃപ്യതി സ യ ഏതദേവ രൂപമഭിസംവിശത്യേതസ്മാദ്രൂപാദുദേതി ॥ ൩.൬.൩ ॥
സ യാവദാദിത്യഃ പുരസ്താദുദേതാ പശ്ചാദസ്തമേതാ വസൂനാമേവ താവദാധിപത്യംസ്വാരാജ്യം പര്യേതാ ॥ ൩.൬.൪ ॥ ॥ ഇതി ഷഷ്ഠഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യദ്ദ്വിതീയമമൃതം തദ്രുദ്രാ ഉപജീവന്തീന്ദ്രേണ മുഖേന ന വൈ ദേവാ അശ്നന്തി ന പിബന്ത്യേതദേവാമൃതം ദൃഷ്ട്വാ തൃപ്യന്തി ॥ ൩.൭.൧ ॥
ത ഏതദേവ രൂപമഭിസംവിശന്ത്യേതസ്മാദ്രൂപാദുദ്യന്തി ॥ ൩.൭.൨ ॥
സ യ ഏതദേവമമൃതം വേദ രുദ്രാണാമേവൈകോ ഭൂത്വേന്ദ്രേണൈവ മുഖേനൈതദേവാമൃതം ദൃഷ്ട്വാ തൃപ്യതി സ ഏതദേവ രൂപമഭിസംവിശത്യേതസ്മാദ്രൂപാദുദേതി ॥ ൩.൭.൩ ॥
സ യാവദാദിത്യഃ പുരസ്താദുദേതാ പശ്ചാദസ്തമേതാ ദ്വിസ്താവദ്ദക്ഷിണത ഉദേതോത്തരതോഽസ്തമേതാ രുദ്രാണാമേവ താവദാധിപത്യംസ്വാരാജ്യം പര്യേതാ ॥ ൩.൭.൪ ॥ ॥ ഇതി സപ്തമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യത്തൃതീയമമൃതം തദാദിത്യാ ഉപജീവന്തി വരുണേന മുഖേന ന വൈ ദേവാ അശ്നന്തി ന പിബന്ത്യേതദേവാമൃതം ദൃഷ്ട്വാ തൃപ്യന്തി ॥ ൩.൮.൧ ॥
ത ഏതദേവ രൂപമഭിസംവിശന്ത്യേതസ്മാദ്രൂപാദുദ്യന്തി ॥ ൩.൮.൨ ॥
സ യ ഏതദേവമമൃതം വേദാദിത്യാനാമേവൈകോ ഭൂത്വാ വരുണേനൈവ മുഖേനൈതദേവാമൃതം ദൃഷ്ട്വാ തൃപ്യതി സ ഏതദേവ രൂപമഭിസംവിശത്യേതസ്മാദ്രൂപാദുദേതി ॥ ൩.൮.൩ ॥
സ യാവദാദിത്യോ ദക്ഷിണത ഉദേതോത്തരതോഽസ്തമേതാ ദ്വിസ്താവത്പശ്ചാദുദേതാ പുരസ്താദസ്തമേതാദിത്യാനാമേവ താവദാധിപത്യംസ്വാരാജ്യം പര്യേതാ ॥ ൩.൮.൪ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യച്ചതുര്ഥമമൃതം തന്മരുത ഉപജീവന്തി സോമേന മുഖേന ന വൈ ദേവാ അശ്നന്തി ന പിബന്ത്യേതദേവാമൃതം ദൃഷ്ട്വാ തൃപ്യന്തി ॥ ൩.൯.൧ ॥
ത ഏതദേവ രൂപമഭിസംവിശന്ത്യേതസ്മാദ്രൂപാദുദ്യന്തി ॥ ൩.൯.൨ ॥
സ യ ഏതദേവമമൃതം വേദ മരുതാമേവൈകോ ഭൂത്വാ സോമേനൈവ മുഖേനൈതദേവാമൃതം ദൃഷ്ട്വാ തൃപ്യതി സ ഏതദേവ രൂപമഭിസംവിശത്യേതസ്മാദ്രൂപാദുദേതി ॥ ൩.൯.൩ ॥
സ യാവദാദിത്യഃ പശ്ചാദുദേതാ പുരസ്താദസ്തമേതാ ദ്വിസ്താവദുത്തരത ഉദേതാ ദക്ഷിണതോഽസ്തമേതാ മരുതാമേവ താവദാധിപത്യ്ംസ്വാരാജ്യം പര്യേതാ ॥ ൩.൯.൪ ॥ ॥ ഇതി നവമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യത്പഞ്ചമമമൃതം തത്സാധ്യാ ഉപജീവന്തി ബ്രഹ്മണാ മുഖേന ന വൈ ദേവാ അശ്നന്തി ന പിബന്ത്യേതദേവാമൃതം ദൃഷ്ട്വാ തൃപ്യന്തി ॥ ൩.൧൦.൧ ॥
ത ഏതദേവ രൂപമഭിസംവിശന്ത്യേതസ്മാദ്രൂപാദുദ്യന്തി ॥ ൩.൧൦.൨ ॥
സ യ ഏതദേവമമൃതം വേദ സാധ്യാനാമേവൈകോ ഭൂത്വാ ബ്രഹ്മണൈവ മുഖേനൈതദേവാമൃതം ദൃഷ്ട്വാ തൃപ്യതി സ ഏതദേവ രൂപമഭിസംവിശത്യേതസ്മാദ്രൂപാദുദേതി ॥ ൩.൧൦.൩ ॥
സ യാവദാദിത്യ ഉത്തരത ഉദേതാ ദക്ഷിണതോഽസ്തമേതാ ദ്വിസ്താവദൂര്ധ്വം ഉദേതാര്വാഗസ്തമേതാ സാധ്യാനാമേവ താവദാധിപത്യംസ്വാരാജ്യം പര്യേതാ ॥ ൩.൧൦.൪ ॥ ॥ ഇതി ദശമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ തത ഊര്ധ്വ ഉദേത്യ നൈവോദേതാ നാസ്തമേതൈകല ഏവ മധ്യേ സ്ഥാതാ തദേഷ ശ്ലോകഃ ॥ ൩.൧൧.൧ ॥
ന വൈ തത്ര ന നിമ്ലോച നോദിയായ കദാചന । ദേവാസ്തേനാഹംസത്യേന മാ വിരാധിഷി ബ്രഹ്മണേതി ॥ ൩.൧൧.൨ ॥
ന ഹ വാ അസ്മാ ഉദേതി ന നിമ്ലോചതി സകൃദ്ദിവാ ഹൈവാസ്മൈ ഭവതി യ ഏതാമേവം ബ്രഹ്മോപനിഷദം വേദ ॥ ൩.൧൧.൩ ॥
തദ്ധൈതദ്ബ്രഹ്മാ പ്രജാപതയ ഉവാചപ്രജാപതിര്മനവേ മനുഃ പ്രജാഭ്യസ്തദ്ധൈതദുദ്ദാലകായാരുണയേ ജ്യേഷ്ഠായ പുത്രായ പിതാ ബ്രഹ്മ പ്രോവാച ॥ ൩.൧൧.൪ ॥
ഇദം വാവ തജ്ജ്യേഷ്ഠായ പുത്രായ പിതാ ബ്രഹ്മ പ്രബ്രൂയാത്പ്രണായ്യായ വാന്തേവാസിനേ ॥ ൩.൧൧.൫ ॥
നാന്യസ്മൈ കസ്മൈചന യദ്യപ്യസ്മാ ഇമാമദ്ഭിഃ പരിഗൃഹീതാം ധനസ്യ പൂര്ണാം ദദ്യാദേതദേവ തതോ ഭൂയ ഇത്യേതദേവ തതോ ഭൂയ ഇതി ॥ ൩.൧൧.൬ ॥ ॥ ഇതി ഏകാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഗായത്രീ വാ ഈദം സര്വം ഭൂതം യദിദം കിം ച വാഗ്വൈ ഗായത്രീ വാഗ്വാ ഇദം സര്വം ഭൂതം ഗായതി ച ത്രായതേ ച ॥ ൩.൧൨.൧ ॥
യാ വൈ സാ ഗായത്രീയം വാവ സാ യേയം പൃഥിവ്യസ്യാം ഹീദം സര്വം ഭൂതം പ്രതിഷ്ഠിതമേതാമേവ നാതിശീയതേ ॥ ൩.൧൨.൨ ॥
യാ വൈ സാ പൃഥിവീയം വാവ സാ യദിദമസ്മിന്പുരുഷേ ശരീരമസ്മിന്ഹീമേ പ്രാണാഃ പ്രതിഷ്ഠിതാ ഏതദേവ നാതിശീയന്തേ ॥ ൩.൧൨.൩ ॥
യദ്വൈ തത്പുരുഷേ ശരീരമിദം വാവ തദ്യദിദമസ്മിന്നന്തഃ പുരുഷേ ഹൃദയമസ്മിന്ഹീമേ പ്രാണാഃ പ്രതിഷ്ഠിതാ ഏതദേവ നാതിശീയന്തേ ॥ ൩.൧൨.൪ ॥
സൈഷാ ചതുഷ്പദാ ഷഡ്വിധാ ഗായത്രീ തദേതദൃചാഭ്യനൂക്തമ് ॥ ൩.൧൨.൫ ॥
താവാനസ്യ മഹിമാ തതോ ജ്യായാംശ്ച പൂരുഷഃ । പാദോഽസ്യ സര്വാ ഭൂതാനി ത്രിപാദസ്യാമൃതം ദിവീതി ॥ ൩.൧൨.൬ ॥
യദ്വൈ തദ്ബ്രഹ്മേതീദം വാവ തദ്യോയം ബഹിര്ധാ പുരുഷാദാകാശോ യോ വൈ സ ബഹിര്ധാ പുരുഷാദാകാശഃ ॥ ൩.൧൨.൭ ॥ അയം വാവ സ യോഽയമന്തഃ പുരുഷ അകാശോ യോ വൈ സോഽന്തഃ പുരുഷ ആകാശഃ ॥ ൩.൧൨.൮ ॥ അയം വാവ സ യോഽയമന്തര്ഹൃദയ ആകാശസ്തദേതത്പൂര്ണമപ്രവര്തി പൂര്ണമപ്രവര്തിനീംശ്രിയം ലഭതേ യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൨.൯ ॥ ॥ ഇതി ദ്വാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
തസ്യ ഹ വാ ഏതസ്യ ഹൃദയസ്യ പഞ്ച ദേവസുഷയഃ സ യോഽസ്യ പ്രാങ്സുഷിഃ സ പ്രാണസ്തച്ചക്ഷുഃ സ ആദിത്യസ്തദേതത്തേജോഽന്നാദ്യമിത്യുപാസീത തേജസ്വ്യന്നാദോ ഭവതി യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൩.൧ ॥
അഥ യോഽസ്യ ദക്ഷിണഃ സുഷിഃ സ വ്യാനസ്തച്ഛ്രോത്രം സ ചന്ദ്രമാസ്തദേതച്ഛ്രീശ്ച യശശ്ചേത്യുപാസീത ശ്രീമാന്യശസ്വീ ഭവതി യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൩.൨ ॥
അഥ യോഽസ്യ പ്രത്യങ്സുഷിഃ സോഽപാനഃ സാ വാക്സോഽഗ്നിസ്തദേതദ്ബ്രഹ്മവര്ചസമന്നാദ്യമിത്യുപാസീത ബ്രഹ്മവര്ചസ്യന്നാദോ ഭവതി യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൩.൩ ॥
അഥ യോഽസ്യോദങ്സുഷിഃ സ സമാനസ്തന്മനഃ സ പര്ജന്യസ്തദേതത്കീര്തിശ്ച വ്യുഷ്ടിശ്ചേത്യുപാസീത കീര്തിമാന്വ്യുഷ്ടിമാന്ഭവതി യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൩.൪ ॥
അഥ യോഽസ്യോര്ധ്വഃ സുഷിഃ സ ഉദാനഃ സ വായുഃ സ ആകാശസ്തദേതദോജശ്ച മഹശ്ചേത്യുപാസീതൌജസ്വീ മഹസ്വാന്ഭവതി യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൩.൫ ॥
തേ വാ ഏതേ പഞ്ച ബ്രഹ്മപുരുഷാഃ സ്വര്ഗസ്യ ലോകസ്യ ദ്വാരപാഃ സ യ ഏതാനേവം പഞ്ച ബ്രഹ്മപുരുഷാന്സ്വര്ഗസ്യ ലോകസ്യ ദ്വാരപാന്വേദാസ്യ കുലേ വീരോ ജായതേ പ്രതിപദ്യതേ സ്വര്ഗം ലോകം യ ഏതാനേവം പഞ്ച ബ്രഹ്മപുരുഷാന്സ്വര്ഗസ്യ ലോകസ്യ ദ്വാരപാന്വേദ ॥ ൩.൧൩.൬ ॥
അഥ യദതഃ പരോ ദിവോ ജ്യോതിര്ദീപ്യതേ വിശ്വതഃ പൃഷ്ഠേഷു സര്വതഃ പൃഷ്ഠേഷ്വനുത്തമേഷൂത്തമേഷു ലോകേഷ്വിദം വാവ തദ്യദിദമസ്മിന്നന്തഃ പുരുഷേ ജ്യോതിഃ ॥ ൩.൧൩.൭ ॥
തസ്യൈഷാ ദൃഷ്ടിര്യത്രിതദസ്മിഞ്ഛരീരേ സംസ്പര്ശേനോഷ്ണിമാനം വിജാനാതി തസ്യൈഷാ ശ്രുതിര്യത്രൈതത്കര്ണാവപിഗൃഹ്യ നിനദമിവ നദഥുരിവാഗ്നേരിവ ജ്വലത ഉപശൃണോതി തദേതദ്ദൃഷ്ടം ച ശ്രുതം ചേത്യുപാസീത ചക്ഷുഷ്യഃ ശ്രുതോ ഭവതി യ ഏവം വേദ യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൩.൮ ॥ ॥ ഇതി ത്രയോദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
സര്വം ഖല്വിദം ബ്രഹ്മ തജ്ജലാനിതി ശാന്ത ഉപാസീത । അഥ ഖലു ക്രതുമയഃ പുരുഷോ യഥാക്രതുരസ്മിഁല്ലോകേ പുരുഷോ ഭവതി തഥേതഃ പ്രേത്യ ഭവതി സ ക്രതും കുര്വീത ॥ ൩.൧൪.൧ ॥
മനോമയഃ പ്രാണശരീരോ ഭാരൂപഃ സത്യസംകല്പ ആകാശാത്മാ സര്വകര്മാ സര്വകാമഃ സര്വഗന്ധഃ സര്വരസഃ സര്വമിദമഭ്യത്തോഽവാക്യനാദരഃ ॥ ൩.൧൪.൨ ॥
ഏഷ മ ആത്മാന്തര്ഹൃദയേഽണീയാന്വ്രീഹേര്വാ യവാദ്വാ സര്ഷപാദ്വാ ശ്യാമാകാദ്വാ ശ്യാമാകതണ്ഡുലാദ്വൈഷ മ ആത്മാന്തര്ഹൃദയേ ജ്യായാന്പൃഥിവ്യാ ജ്യായാനന്തരിക്ഷാജ്ജ്യായാന്ദിവോ ജ്യായാനേഭ്യോ ലോകേഭ്യഃ ॥ ൩.൧൪.൩ ॥
സര്വകര്മാ സര്വകാമഃ സര്വഗന്ധഃ സര്വരസഃ സര്വമിദമഭ്യാത്തോഽവാക്യനാദര ഏഷ മ ആത്മാന്തര്ഹൃദയ ഏതദ്ബ്രഹ്മൈതമിതഃ പ്രേത്യാഭിസംഭവിതാസ്മീതി യസ്യ സ്യാദദ്ധാ ന വിചികിത്സാസ്തീതി ഹ സ്മാഹ ശാണ്ഡില്യഃ ശാണ്ഡില്യഃ ॥ ൩.൧൪.൪ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അന്തരിക്ഷോദരഃ കോശോ ഭൂമിബുധ്നോ ന ജീര്യതി ദിശോ ഹ്യസ്യ സ്രക്തയോ ദ്യൌരസ്യോത്തരം ബിലം സ ഏഷ കോശോ വസുധാനസ്തസ്മിന്വിശ്വമിദം ശ്രിതമ് ॥ ൩.൧൫.൧ ॥
തസ്യ പ്രാചീ ദിഗ്ജുഹൂര്നാമ സഹമാനാ നാമ ദക്ഷിണാ രാജ്ഞീ നാമ പ്രതീചീ സുഭൂതാ നാമോദീചീ താസാം വായുര്വത്സഃ സ യ ഏതമേവം വായും ദിശാം വത്സം വേദ ന പുത്രരോദം രോദിതി സോഽഹമേതമേവം വായും ദിശാം വത്സം വേദ മാ പുത്രരോദംരുദമ് ॥ ൩.൧൫.൨ ॥
അരിഷ്ടം കോശം പ്രപദ്യേഽമുനാമുനാമുനാ പ്രാണം പ്രപദ്യേഽമുനാമുനാമുനാ ഭൂഃ പ്രപദ്യേഽമുനാമുനാമുനാ ഭുവഃ പ്രപദ്യേഽമുനാമുനാമുനാ സ്വഃ പ്രപദ്യേഽമുനാമുനാമുനാ ॥ ൩.൧൫.൩ ॥
സ യദവോചം പ്രാണം പ്രപദ്യ ഇതി പ്രാണോ വാ ഇദം സര്വം ഭൂതം യദിദം കിംച തമേവ തത്പ്രാപത്സി ॥ ൩.൧൫.൪ ॥
അഥ യദവോചം ഭൂഃ പ്രപദ്യ ഇതി പൃഥിവീം പ്രപദ്യേഽന്തരിക്ഷം പ്രപദ്യേ ദിവം പ്രപദ്യ ഇത്യേവ തദവോചമ് ॥ ൩.൧൫.൫ ॥
അഥ യദവോചം ഭുവഃ പ്രപദ്യ ഇത്യഗ്നിം പ്രപദ്യേ വായും പ്രപദ്യ ആദിത്യം പ്രപദ്യ ഇത്യേവ തദവോചമ് ॥ ൩.൧൫.൬ ॥
അഥ യദവോചംസ്വഃ പ്രപദ്യ ഇത്യൃഗ്വേദം പ്രപദ്യേ യജുര്വേദം പ്രപദ്യേ സാമവേദം പ്രപദ്യ ഇത്യേവ തദവോചം തദവോചമ് ॥ ൩.൧൫.൭ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പുരുഷോ വാവ യജ്ഞസ്തസ്യ യാനി ചതുര്വിംശതി വര്ഷാണി തത്പ്രാതഃസവനം ചതുര്വിംശത്യക്ഷരാ ഗായത്രീ ഗായത്രം പ്രാതഃസവനം തദസ്യ വസവോഽന്വായത്താഃ പ്രാണാ വാവ വസവ ഏതേ ഹീദംസര്വം വാസയന്തി ॥ ൩.൧൬.൧ ॥
തം ചേദേതസ്മിന്വയസി കിംചിദുപതപേത്സ ബ്രൂയാത്പ്രാണാ വസവ ഇദം മേ പ്രാതഃസവനം മാധ്യംദിനംസവനമനുസംതനുതേതി മാഹം പ്രാണാനാം വസൂനാം മധ്യേ യജ്ഞോ വിലോപ്സീയേത്യുദ്ധൈവ തത ഏത്യഗദോ ഹ ഭവതി ॥ ൩.൧൬.൨ ॥
അഥ യാനി ചതുശ്ചത്വാരിംശദ്വര്ഷാണി തന്മാധ്യംദിനം സവനം ചതുശ്ചത്വാരിംശദക്ഷരാ ത്രിഷ്ടുപ്ത്രൈഷ്ടുഭം മാധ്യംദിനംസവനം തദസ്യ രുദ്രാ അന്വായത്താഃ പ്രാണാ വാവ രുദ്രാ ഏതേ ഹീദംസര്വംരോദയന്തി ॥ ൩.൧൬.൩ ॥
തം ചേദേതസ്മിന്വയസി കിംചിദുപതപേത്സ ബ്രൂയാത്പ്രാണാ രുദ്രാ ഇദം മേ മാധ്യംദിനംസവനം തൃതീയസവനമനുസംതനുതേതി മാഹം പ്രാണാനാംരുദ്രാണാം മധ്യേ യജ്ഞോ വിലോപ്സീയേത്യുദ്ധൈവ തത ഏത്യഗദോ ഹ ഭവതി ॥ ൩.൧൬.൪ ॥
അഥ യാന്യഷ്ടാചത്വാരിംശദ്വര്ഷാണി തത്തൃതീയസവനമഷ്ടാചത്വാരിംശദക്ഷരാ ജഗതീ ജാഗതം തൃതീയസവനം തദസ്യാദിത്യാ അന്വായത്താഃ പ്രാണാ വാവാദിത്യാ ഏതേ ഹീദംസര്വമാദദതേ ॥ ൩.൧൬.൫ ॥
തം ചേദേതസ്മിന്വയസി കിംചിദുപതപേത്സ ബ്രൂയാത്പ്രാണാ അദിത്യാ ഇദം മേ തൃതീയസവനമായുരനുസംതനുതേതി മാഹം പ്രാണാനാമാദിത്യാനാം മധ്യേ യജ്ഞോ വിലോപ്സീയേത്യുദ്ധൈവ തത ഏത്യഗദോ ഹൈവ ഭവതി ॥ ൩.൧൬.൬ ॥
ഏതദ്ധ സ്മ വൈ തദ്വിദ്വാനാഹ മഹിദാസ ഐതരേയഃ സ കിം മ ഏതദുപതപസി യോഽഹമനേന ന പ്രേഷ്യാമീതി സ ഹ ഷോഡശം വര്ഷശതമജീവത്പ്ര ഹ ഷോഡശം വര്ഷശതം ജീവതി യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൬.൭ ॥ ॥ ഇതി ഷോഡശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
സ യദശിശിഷതി യത്പിപാസതി യന്ന രമതേ താ അസ്യ ദീക്ഷാഃ ॥ ൩.൧൭.൧ ॥
അഥ യദശ്നാതി യത്പിബതി യദ്രമതേ തദുപസദൈരേതി ॥ ൩.൧൭.൨ ॥
അഥ യദ്ധസതി യജ്ജക്ഷതി യന്മൈഥുനം ചരതി സ്തുതശസ്ത്രൈരേവ തദേതി ॥ ൩.൧൭.൩ ॥
അഥ യത്തപോ ദാനമാര്ജവമഹിംസാ സത്യവചനമിതി താ അസ്യ ദക്ഷിണാഃ ॥ ൩.൧൭.൪ ॥
തസ്മാദാഹുഃ സോഷ്യത്യസോഷ്ടേതി പുനരുത്പാദനമേവാസ്യ തന്മരണമേവാവഭൃഥഃ ॥ ൩.൧൭.൫ ॥
തദ്ധൈതദ്ഘോര് ആങ്ഗിരസഃ കൃഷ്ണായ ദേവകീപുത്രായോക്ത്വോവാചാപിപാസ ഏവ സ ബഭൂവ സോഽന്തവേലായാമേതത്ത്രയം പ്രതിപദ്യേതാക്ഷിതമസ്യച്യുതമസി പ്രാണസംശിതമസീതി തത്രൈതേ ദ്വേ ഋചൌ ഭവതഃ ॥ ൩.൧൭.൬ ॥
ആദിത്പ്രത്നസ്യ രേതസഃ ജ്യോതിഃ പശ്യന്തി വാസരമ്; പരോ യദിധ്യതേ ദിവി ॥ ൩.൧൭.൭ ॥ ഉദ്വയം തമസസ്പരി ജ്യോതിഃ പശ്യന്ത ഉത്തരംസ്വഃ പശ്യന്ത ഉത്തരം ദേവം ദേവത്രാ സൂര്യമഗന്മ ജ്യോതിരുത്തമമിതി ജ്യോതിരുത്തമമിതി ॥ ൩.൧൭.൮ ॥ ॥ ഇതി സപ്തദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
മനോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസീതേത്യധ്യാത്മമഥാധിദൈവതമാകാശോ ബ്രഹ്മേത്യുഭയമാദിഷ്ടം ഭവത്യധ്യാത്മം ചാധിദൈവതം ച ॥ ൩.൧൮.൧ ॥
തദേതച്ചതുഷ്പാദ്ബ്രഹ്മ വാക്പാദഃ പ്രാണഃ പാദശ്ചക്ഷുഃ പാദഃ ശ്രോത്രം പാദ ഇത്യധ്യാത്മമഥാധിദൈവതമഗ്നിഃ പാദോ വായുഃ പാദാ അദിത്യഃ പാദോ ദിശഃ പാദ ഇത്യുഭയമേവാദിഷ്ടം ഭവത്യധ്യാത്മം ചൈവാധിദൈവതം ച ॥ ൩.൧൮.൨ ॥
വാഗേവ ബ്രഹ്മണശ്ചതുര്ഥഃ പാദഃ സോഽഗ്നിനാ ജ്യോതിഷാ ഭാതി ച തപതി ച ഭാതി ച തപതി ച കീര്ത്യാ യശസാ ബ്രഹ്മവര്ചസേന യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൮.൩ ॥
പ്രാണ ഏവ ബ്രഹ്മണശ്ചതുര്ഥഃ പാദഃ സ വായുനാ ജ്യോതിഷാ ഭാതി ച തപതി ച് ഭാതി ച തപതി ച കീര്ത്യാ യശസാ ബ്രഹ്മവര്ചസേന യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൮.൪ ॥
ചക്ഷുരേവ ബ്രഹ്മണശ്ചതുര്ഥഃ പാദഃ സ ആദിത്യേന ജ്യോതിഷാ ഭാതി ച തപതി ച ഭാതി ച തപതി ച കീര്ത്യാ യശസാ ബ്രഹ്മവര്ചസേന യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൮.൫ ॥
ശ്രോത്രമേവ ബ്രഹ്മണശ്ചതുര്ഥഃ പാദഃ സ ദിഗ്ഭിര്ജ്യോതിഷാ ഭാതി ച തപതി ച ഭാതി ച തപതി ച കീര്ത്യാ യശസാ ബ്രഹ്മവര്ചസേന യ ഏവം വേദ യ ഏവം വേദ ॥ ൩.൧൮.൬ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ആദിത്യോ ബ്രഹ്മേത്യാദേശസ്തസ്യോപവ്യാഖ്യാനമസദേവേദമഗ്ര ആസീത് । തത്സദാസീത്തത്സമഭവത്തദാണ്ഡം നിരവര്തത തത്സംവത്സരസ്യ മാത്രാമശയത തന്നിരഭിദ്യത തേ ആണ്ഡകപാലേ രജതം ച സുവര്ണം ചാഭവതാമ് ॥ ൩.൧൯.൧ ॥
തദ്യദ്രജതം സേയം പൃഥിവീ യത്സുവര്ണം സാ ദ്യൌര്യജ്ജരായു തേ പര്വതാ യദുല്ബം സമേഘോ നീഹാരോ യാ ധമനയസ്താ നദ്യോ യദ്വാസ്തേയമുദകം സ സമുദ്രഃ ॥ ൩.൧൯.൨ ॥
അഥ യത്തദജായത സോഽസാവാദിത്യസ്തം ജായമാനം ഘോഷാ ഉലൂലവോഽനൂദതിഷ്ഠന്ത്സര്വാണി ച ഭൂതാനി സര്വേ ച കാമാസ്തസ്മാത്തസ്യോദയം പ്രതി പ്രത്യായനം പ്രതി ഘോഷാ ഉലൂലവോഽനൂത്തിഷ്ഠന്തി സര്വാണി ച ഭൂതാനി സര്വേ ച കാമാഃ ॥ ൩.൧൯.൩ ॥
സ യ ഏതമേവം വിദ്വാനാദിത്യം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽഭ്യാശോ ഹ യദേനം സാധവോ ഘോഷാ ആ ച ഗച്ഛേയുരുപ ച നിമ്രേഡേരന്നിമ്രേഡേരന് ॥ ൩.൧൯.൪ ॥ ॥ ഇതി ഏകോനവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥ ॥ ഇതി തൃതീയോഽധ്യായഃ ॥
॥ ചതുര്ഥോഽധ്യായഃ ॥ ജാനശ്രുതിര്ഹ പൌത്രായണഃ ശ്രദ്ധാദേയോ ബഹുദായീ ബഹുപാക്യ ആസ സ ഹ സര്വത ആവസഥാന്മാപയാംചക്രേ സര്വത ഏവ മേഽന്നമത്സ്യന്തീതി ॥ ൪.൧.൧ ॥
അഥ ഹംസാ നിശായാമതിപേതുസ്തദ്ധൈവം ഹം സോഹം സമഭ്യുവാദ ഹോ ഹോഽയി ഭല്ലാക്ഷ ഭല്ലാക്ഷ ജാനശ്രുതേഃ പൌത്രായണസ്യ സമം ദിവാ ജ്യോതിരാതതം തന്മാ പ്രസാങ്ക്ഷീ സ്തത്ത്വാ മാ പ്രധാക്ഷീരിതി ॥ ൪.൧.൨ ॥
തമു ഹ പരഃ പ്രത്യുവാചകമ്വര ഏനമേതത്സന്തം സയുഗ്വാനമിവ രൈക്വമാത്ഥേതി യോ നു കഥം സയുഗ്വാ രൈക്വ ഇതി ॥ ൪.൧.൩ ॥
യഥാ കൃതായവിജിതായാധരേയാഃ സംയന്ത്യേവമേനം സര്വം തദഭിസമൈതി യത്കിംച പ്രജാഃ സാധു കുര്വന്തി യസ്തദ്വേദ യത്സ വേദ സ മയൈതദുക്ത ഇതി ॥ ൪.൧.൪ ॥
തദു ഹ ജാനശ്രുതിഃ പൌത്രായണ ഉപശുശ്രാവ സ ഹ സംജിഹാന ഏവ ക്ഷത്താരമുവാചാങ്ഗാരേ ഹ സയുഗ്വാനമിവ രൈക്വമാത്ഥേതി യോ നു കഥം സയുഗ്വാ രൈക്വ ഇതി ॥ ൪.൧.൫ ॥ യഥാ കൃതായവിജിതായാധരേയാഃ സംയന്ത്യേവമേനം സര്വം തദഭിസമൈതി യത്കിംച പ്രജാഃ സാധു കുര്വന്തി യസ്തദ്വേദ യത്സ വേദ സ മയൈതദുക്ത ഇതി ॥ ൪.൧.൬ ॥
സ ഹ ക്ഷത്താന്വിഷ്യ നാവിദമിതി പ്രത്യേയായ തം ഹോവാച യത്രാരേ ബ്രാഹ്മണസ്യാന്വേഷണാ തദേനമര്ച്ഛേതി ॥ ൪.൧.൭ ॥
സോഽധസ്താച്ഛകടസ്യ പാമാനം കഷമാണമുപോപവിവേശ തം ഹാഭ്യുവാദ ത്വം നു ഭഗവഃ സയുഗ്വാ രൈക്വ ഇത്യഹം ഹ്യരാ൩ ഇതി ഹ പ്രതിജജ്ഞേ സ ഹ ക്ഷത്താവിദമിതി പ്രത്യേയായ ॥ ൪.൧.൮ ॥ ॥ ഇതി പ്രഥമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
തദു ഹ ജാനശ്രുതിഃ പൌത്രായണഃ ഷട്ശതാനി ഗവാം നിഷ്കമശ്വതരീരഥം തദാദായ പ്രതിചക്രമേ തം ഹാഭ്യുവാദ ॥ ൪.൨.൧ ॥
രൈക്വേമാനി ഷട്ശതാനി ഗവാമയം നിഷ്കോഽയമശ്വതരീരഥോഽനു മ ഏതാം ഭഗവോ ദേവതാം ശാധി യാം ദേവതാമുപാസ്സ ഇതി ॥ ൪.൨.൨ ॥
തമു ഹ പരഃ പ്രത്യുവാചാഹ ഹാരേത്വാ ശൂദ്ര തവൈവ സഹ ഗോഭിരസ്ത്വിതി തദു ഹ പുനരേവ ജാനശ്രുതിഃ പൌത്രായണഃ സഹസ്രം ഗവാം നിഷ്കമശ്വതരീരഥം ദുഹിതരം തദാദായ പ്രതിചക്രമേ ॥ ൪.൨.൩ ॥
തം ഹാഭ്യുവാദ രൈക്വേദം സഹസ്രം ഗവാമയം നിഷ്കോഽയമശ്വതരീരഥ ഇയം ജായായം ഗ്രാമോ യസ്മിന്നാസ്സേഽന്വേവ മാ ഭഗവഃ ശാധീതി ॥ ൪.൨.൪ ॥
തസ്യാ ഹ മുഖമുപോദ്ഗൃഹ്ണന്നുവാചാജഹാരേമാഃ ശൂദ്രാനേനൈവ മുഖേനാലാപയിഷ്യഥാ ഇതി തേ ഹൈതേ രൈക്വപര്ണാ നാമ മഹാവൃഷേഷു യത്രാസ്മാ ഉവാസ സ തസ്മൈ ഹോവാച ॥ ൪.൨.൫ ॥ ॥ ഇതി ദ്വിതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
വായുര്വാവ സംവര്ഗോ യദാ വാ അഗ്നിരുദ്വായതി വായുമേവാപ്യേതി യദാ സൂര്യോഽസ്തമേതി വായുമേവാപ്യേതി യദാ ചന്ദ്രോഽസ്തമേതി വായുമേവാപ്യേതി ॥ ൪.൩.൧ ॥
യദാപ ഉച്ഛുഷ്യന്തി വായുമേവാപിയന്തി വായുര്ഹ്യേവൈതാന്സര്വാന്സംവൃങ്ക്ത ഇത്യധിദൈവതമ് ॥ ൪.൩.൨ ॥
അഥാധ്യാത്മം പ്രാണോ വാവ സംവര്ഗഃ സ യദാ സ്വപിതി പ്രാണമേവ വാഗപ്യേതി പ്രാണം ചക്ഷുഃ പ്രാണം ശ്രോത്രം പ്രാണം മനഃ പ്രാണോ ഹ്യേവൈതാന്സര്വാന്സംവൃങ്ക്ത ഇതി ॥ ൪.൩.൩ ॥
തൌ വാ ഏതൌ ദ്വൌ സംവര്ഗൌ വായുരേവ ദേവേഷു പ്രാണഃ പ്രാണേഷു ॥ ൪.൩.൪ ॥
അഥ ഹ ശൌനകം ച കാപേയമഭിപ്രതാരിണം ച കാക്ഷസേനിം പരിവിഷ്യമാണൌ ബ്രഹ്മചാരീ ബിഭിക്ഷേ തസ്മാ ഉ ഹ ന ദദതുഃ ॥ ൪.൩.൫ ॥
സ ഹോവാച മഹാത്മനശ്ചതുരോ ദേവ ഏകഃ കഃ സ ജഗാര ഭുവനസ്യ ഗോപാസ്തം കാപേയ നാഭിപശ്യന്തി മര്ത്യാ അഭിപ്രതാരിന്ബഹുധാ വസന്തം യസ്മൈ വാ ഏതദന്നം തസ്മാ ഏതന്ന ദത്തമിതി ॥ ൪.൩.൬ ॥
തദു ഹ ശൌനകഃ കാപേയഃ പ്രതിമന്വാനഃ പ്രത്യേയായാത്മാ ദേവാനാം ജനിതാ പ്രജാനാം ഹിരണ്യദംഷ്ട്രോ ബഭസോഽനസൂരിര്മഹാന്തമസ്യ മഹിമാനമാഹുരനദ്യമാനോ യദനന്നമത്തീതി വൈ വയം ബ്രഹ്മചാരിന്നേദമുപാസ്മഹേ ദത്താസ്മൈ ഭിക്ഷാമിതി ॥ ൪.൩.൭ ॥
തസ്മ ഉ ഹ ദദുസ്തേ വാ ഏതേ പഞ്ചാന്യേ പഞ്ചാന്യേ ദശ സന്തസ്തത്കൃതം തസ്മാത്സര്വാസു ദിക്ഷ്വന്നമേവ ദശ കൃതം സൈഷാ വിരാഡന്നാദീ തയേദം സര്വം ദൃഷ്ടം സര്വമസ്യേദം ദൃഷ്ടം ഭവത്യന്നാദോ ഭവതി യ ഏവം വേദ യ ഏവം വേദ ॥ ൪.൩.൮ ॥ ॥ ഇതി തൃതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
സത്യകാമോ ഹ ജാബാലോ ജബാലാം മാതരമാമന്ത്രയാംചക്രേ ബ്രഹ്മചര്യം ഭവതി വിവത്സ്യാമി കിംഗോത്രോ ന്വഹമസ്മീതി ॥ ൪.൪.൧ ॥
സാ ഹൈനമുവാച നാഹമേതദ്വേദ താത യദ്ഗോത്രസ്ത്വമസി ബഹ്വഹം ചരന്തീ പരിചാരിണീ യൌവനേ ത്വാമലഭേ സാഹമേതന്ന വേദ യദ്ഗോത്രസ്ത്വമസി ജബാലാ തു നാമാഹമസ്മി സത്യകാമോ നാമ ത്വമസി സ സത്യകാമ ഏവ ജാബാലോ ബ്രവീഥാ ഇതി ॥ ൪.൪.൨ ॥
സ ഹ ഹാരിദ്രുമതം ഗൌതമമേത്യോവാച ബ്രഹ്മചര്യം ഭഗവതി വത്സ്യാമ്യുപേയാം ഭഗവന്തമിതി ॥ ൪.൪.൩ ॥
തം ഹോവാച കിംഗോത്രോ നു സോമ്യാസീതി സ ഹോവാച നാഹമേതദ്വേദ ഭോ യദ്ഗോത്രോഽഹമസ്മ്യപൃച്ഛം മാതരം സാ മാ പ്രത്യബ്രവീദ്ബഹ്വഹം ചരന്തീ പരിചരിണീ യൌവനേ ത്വാമലഭേ സാഹമേതന്ന വേദ യദ്ഗോത്രസ്ത്വമസി ജബാലാ തു നാമാഹമസ്മി സത്യകാമോ നാമ ത്വമസീതി സോഽഹം സത്യകാമോ ജാബാലോഽസ്മി ഭോ ഇതി ॥ ൪.൪.൪ ॥
തം ഹോവാച നൈതദബ്രാഹ്മണോ വിവക്തുമര്ഹതി സമിധം സോമ്യാഹരോപ ത്വാ നേഷ്യേ ന സത്യാദഗാ ഇതി തമുപനീയ കൃശാനാമബലാനാം ചതുഃശതാ ഗാ നിരാകൃത്യോവാചേമാഃ സോമ്യാനുസംവ്രജേതി താ അഭിപ്രസ്ഥാപയന്നുവാച നാസഹസ്രേണാവര്തേയേതി സ ഹ വര്ഷഗണം പ്രോവാസ താ യദാ സഹസ്രം സമ്പേദുഃ ॥ ൪.൪.൫ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ഥഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഹൈനമൃഷഭോഽഭ്യുവാദ സത്യകാമ൩ ഇതി ഭഗവ ഇതി ഹ പ്രതിശുശ്രാവ പ്രാപ്താഃ സോമ്യ സഹസ്രം സ്മഃ പ്രാപയ ന ആചാര്യകുലമ് ॥ ൪.൫.൧ ॥
ബ്രഹ്മണശ്ച തേ പാദം ബ്രവാണീതി ബ്രവീതു മേ ഭഗവാനിതി തസ്മൈ ഹോവാച പ്രാചീ ദിക്കലാ പ്രതീചീ ദിക്കലാ ദക്ഷിണാ ദിക്കലോദീചീ ദിക്കലൈഷ വൈ സോമ്യ ചതുഷ്കലഃ പാദോ ബ്രഹ്മണഃ പ്രകാശവാന്നാമ ॥ ൪.൫.൨ ॥
സ യ ഏതമേവം വിദ്വാംശ്ചതുഷ്കലം പാദം ബ്രഹ്മണഃ പ്രകാശവാനിത്യുപാസ്തേ പ്രകാശവാനസ്മിഁല്ലോകേ ഭവതി പ്രകാശവതോ ഹ ലോകാഞ്ജയതി യ ഏതമേവം വിദ്വാംശ്ചതുഷ്കലം പാദം ബ്രഹ്മണഃ പ്രകാശവാനിത്യുപാസ്തേ ॥ ൪.൫.൩ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഗ്നിഷ്ടേ പാദം വക്തേതി സ ഹ ശ്വോഭൂതേ ഗ ആഭിപ്രസ്ഥാപയാംചകാര താ യത്രാഭി സായം ബഭൂവുസ്തത്രാഗ്നിമുപസമാധായ ഗാ ഉപരുധ്യ സമിധമാധായ പശ്ചാദഗ്നേഃ പ്രാങുപോപവിവേശ ॥ ൪.൬.൧ ॥
തമഗ്നിരഭ്യുവാദ സത്യകാമ൩ ഇതി ഭഗവ ഇതി ഹ പ്രതിശുശ്രാവ ॥ ൪.൬.൨ ॥
ബ്രഹ്മണഃ സോമ്യ തേ പാദം ബ്രവാണീതി ബ്രവീതു മേ ഭഗവാനിതി തസ്മൈ ഹോവാച പൃഥിവീ കലാന്തരിക്ഷം കലാ ദ്യൌഃ കലാ സമുദ്രഃ കലൈഷ വൈ സോമ്യ ചതുഷ്കലഃ പാദോ ബ്രഹ്മണോഽനന്തവാന്നാമ ॥ ൪.൬.൩ ॥
സ യ ഏതമേവം വിദ്വാംശ്ചതുഷ്കലം പാദം ബ്രഹ്മണോഽനന്തവാനിത്യുപാസ്തേഽനന്തവാനസ്മിഁല്ലോകേ ഭവത്യനന്തവതോ ഹ ലോകാഞ്ജയതി യ ഏതമേവം വിദ്വാംശ്ചതുഷ്കലം പാദം ബ്രഹ്മണോഽനന്തവാനിത്യുപാസ്തേ ॥ ൪.൬.൪ ॥ ॥ ഇതി ഷഷ്ഠഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഹംസസ്തേ പാദം വക്തേതി സ ഹ ശ്വോഭൂതേ ഗാ അഭിപ്രസ്ഥാപയാംചകാര താ യത്രാഭി സായം ബഭൂവുസ്തത്രാഗ്നിമുപസമാധായ ഗാ ഉപരുധ്യ സമിധമാധായ പശ്ചാദഗ്നേഃ പ്രാങുപോപവിവേശ ॥ ൪.൭.൧ ॥
തംഹംസ ഉപനിപത്യാഭ്യുവാദ സത്യകാമ൩ ഇതി ഭഗവ ഇതി ഹ പ്രതിശുശ്രാവ ॥ ൪.൭.൨ ॥
ബ്രഹ്മണഃ സോമ്യ തേ പാദം ബ്രവാണീതി ബ്രവീതു മേ ഭഗവാനിതി തസ്മൈ ഹോവാചാഗ്നിഃ കലാ സൂര്യഃ കലാ ചന്ദ്രഃ കലാ വിദ്യുത്കലൈഷ വൈ സോമ്യ ചതുഷ്കലഃ പാദോ ബ്രഹ്മണോ ജ്യോതിഷ്മാന്നാമ ॥ ൪.൭.൩ ॥
സ യ ഏതമേവം വിദ്വാംശ്ചതുഷ്കലം പാദം ബ്രഹ്മണോ ജ്യോതിഷ്മാനിത്യുപാസ്തേ ജ്യോതിഷ്മാനസ്മിഁല്ലോകേ ഭവതി ജ്യോതിഷ്മതോ ഹ ലോകാഞ്ജയതി യ ഏതമേവം വിദ്വാംശ്ചതുഷ്കലം പാദം ബ്രഹ്മണോ ജ്യോതിഷ്മാനിത്യുപാസ്തേ ॥ ൪.൭.൪ ॥ ॥ ഇതി സപ്തമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
മദ്ഗുഷ്ടേ പാദം വക്തേതി സ ഹ ശ്വോഭൂതേ ഗാ അഭിപ്രസ്ഥാപയാംചകാര താ യത്രാഭി സായം ബഭൂവുസ്തത്രാഗ്നിമുപസമാധായ ഗാ ഉപരുധ്യ സമിധമാധായ പശ്ചാദഗ്നേഃ പ്രാങുപോപവിവേശ ॥ ൪.൮.൧ ॥
തം മദ്ഗുരുപനിപത്യാഭ്യുവാദ സത്യകാമ൩ ഇതി ഭഗവ ഇതി ഹ പ്രതിശുശ്രാവ ॥ ൪.൮.൨ ॥
ബ്രഹ്മണഃ സോമ്യ തേ പാദം ബ്രവാണീതി ബ്രവീതു മേ ഭഗവാനിതി തസ്മൈ ഹോവാച പ്രാണഃ കലാ ചക്ഷുഃ കലാ ശ്രോത്രം കലാ മനഃ കലൈഷ വൈ സോമ്യ ചതുഷ്കലഃ പാദോ ബ്രഹ്മണ ആയതനവാന്നാമ ॥ ൪.൮.൩ ॥
സ യൈ ഏതമേവം വിദ്വാംശ്ചതുഷ്കലം പാദം ബ്രഹ്മണ ആയതനവാനിത്യുപാസ്ത ആയതനവാനസ്മിഁല്ലോകേ ഭവത്യായതനവതോ ഹ ലോകാഞ്ജയതി യ ഏതമേവം വിദ്വാംശ്ചതുഷ്കലം പാദം ബ്രഹ്മണ ആയതനവാനിത്യുപാസ്തേ ॥ ൪.൮.൪ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പ്രാപ ഹാചര്യകുലം തമാചര്യോഽഭ്യുവാദ സത്യകാമ൩ ഇതി ഭഗവ ഇതി ഹ പ്രതിശുശ്രാവ ॥ ൪.൯.൧ ॥
ബ്രഹ്മവിദിവ വൈ സോമ്യ ഭാസി കോ നു ത്വാനുശശാസേത്യന്യേ മനുഷ്യേഭ്യ ഇതി ഹ പ്രതിജജ്ഞേ ഭഗവാംസ്ത്വേവ മേ കാമേ ബ്രൂയാത് ॥ ൪.൯.൨ ॥
ശ്രുതംഹ്യേവ മേ ഭഗവദ്ദൃശേഭ്യ ആചാര്യാദ്ധൈവ വിദ്യാ വിദിതാ സാധിഷ്ഠം പ്രാപതീതി തസ്മൈ ഹൈതദേവോവാചാത്ര ഹ ന കിംചന വീയായേതി വീയായേതി ॥ ൪.൯.൩ ॥ ॥ ഇതി നവമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഉപകോസലോ ഹ വൈ കാമലായനഃ സത്യകാമേ ജാബാലേ ബ്രഹ്മചാര്യമുവാസ തസ്യ ഹ ദ്വാദശ വാര്ഷാണ്യഗ്നീന്പരിചചാര സ ഹ സ്മാന്യാനന്തേവാസിനഃ സമാവര്തയംസ്തം ഹ സ്മൈവ ന സമാവര്തയതി ॥ ൪.൧൦.൧ ॥
തം ജായോവാച തപ്തോ ബ്രഹ്മചാരീ കുശലമഗ്നീന്പരിചചാരീന്മാ ത്വാഗ്നയഃ പരിപ്രവോചന്പ്രബ്രൂഹ്യസ്മാ ഇതി തസ്മൈ ഹാപ്രോച്യൈവ പ്രവാസാംചക്രേ ॥ ൪.൧൦.൨ ॥
സ ഹ വ്യാധിനാനശിതും ദധ്രേ തമാചാര്യജായോവാച ബ്രഹ്മചാരിന്നശാന കിം നു നാശ്നാസീതി സ ഹോവാച ബഹവ ഇമേഽസ്മിന്പുരുഷേ കാമാ നാനാത്യയാ വ്യാധീഭിഃ പ്രതിപൂര്ണോഽസ്മി നാശിഷ്യാമീതി ॥ ൪.൧൦.൩ ॥
അഥ ഹാഗ്നയഃ സമൂദിരേ തപ്തോ ബ്രഹ്മചാരീ കുശലം നഃ പര്യചാരീദ്ധന്താസ്മൈ പ്രബ്രവാമേതി തസ്മൈ ഹോചുഃ പ്രാണോ ബ്രഹ്മ കം ബ്രഹ്മ ഖം ബ്രഹ്മേതി ॥ ൪.൧൦.൪ ॥
സ ഹോവാച വിജാനാമ്യഹം യത്പ്രാണോ ബ്രഹ്മ കം ച തു ഖം ച ന വിജാനാമീതി തേ ഹോചുര്യദ്വാവ കം തദേവ ഖം യദേവ ഖം തദേവ കമിതി പ്രാണം ച ഹാസ്മൈ തദാകാശം ചോചുഃ ॥ ൪.൧൦.൫ ॥ ॥ ഇതി ദശമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഹൈനം ഗാര്ഹപത്യോഽനുശശാസ പൃഥിവ്യഗ്നിരന്നമാദിത്യ ഇതി യ ഏഷ ആദിത്യേ പുരുഷോ ദൃശ്യതേ സോഽഹമസ്മി സ ഏവാഹമസ്മീതി ॥ ൪.൧൧.൧ ॥
സ യ ഏതമേവം വിദ്വാനുപാസ്തേഽപഹതേ പാപകൃത്യാം ലോകീ ഭവതി സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി നാസ്യാവരപുരുഷാഃ ക്ഷീയന്ത ഉപ വയം തം ഭുഞ്ജാമോഽസ്മിംശ്ച ലോകേഽമുഷ്മിംശ്ച യ ഏതമേവം വിദ്വാനുപാസ്തേ ॥ ൪.൧൧.൨ ॥ ॥ ഇതി ഏകാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഹൈനമന്വാഹാര്യപചനോഽനുശശാസാപോ ദിശോ നക്ഷത്രാണി ചന്ദ്രമാ ഇതി യ ഏഷ ചന്ദ്രമസി പുരുഷോ ദൃശ്യതേ സോഽഹമസ്മി സ ഏവാഹമസ്മീതി ॥ ൪.൧൨.൧ ॥
സ യ ഏതമേവം വിദ്വാനുപാസ്തേഽപഹതേ പാപകൃത്യാം ലോകീ ഭവതി സര്വമായുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി നാസ്യാവരപുരുഷാഃ ക്ഷീയന്ത ഉപ വയം തം ഭുഞ്ജാമോഽസ്മിംശ്ച ലോകേഽമുഷ്മിംശ്ച യ ഏതമേവം വിദ്വാനുപാസ്തേ ॥ ൪.൧൨.൨ ॥ ॥ ഇതി ദ്വാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഹൈനമാഹവനീയോഽനുശശാസ പ്രാണ ആകാശോ ദ്യൌര്വിദ്യുദിതി യ ഏഷ വിദ്യുതി പുരുഷോ ദൃശ്യതേ സോഽഹമസ്മി സ ഏവാഹമസ്മീതി ॥ ൪.൧൩.൧ ॥
സ യ ഏതമേവം വിദ്വാനുപാസ്തേഽപഹതേ പാപകൃത്യാം ലോകീ ഭവതി സര്വമയുരേതി ജ്യോഗ്ജീവതി നാസ്യാവരപുരുഷാഃ ക്ഷീയന്ത ഉപ വയം തം ഭുഞ്ജാമോഽസ്മിംശ്ച ലോകേഽമുഷ്മിംശ്ച യ ഏതമേവം വിദ്വാനുപാസ്തേ ॥ ൪.൧൩.൨ ॥ ॥ ഇതി ത്രയോദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
തേ ഹോചുരുപകോസലൈഷാ സോമ്യ തേഽസ്മദ്വിദ്യാത്മവിദ്യാ ചാചാര്യസ്തു തേ ഗതിം വക്തേത്യാജഗാമ ഹാസ്യാചാര്യസ്തമാചാര്യോഽഭ്യുവാദോപകോസല൩ ഇതി ॥ ൪.൧൪.൧ ॥
ഭഗവ ഇതി ഹ പ്രതിശുശ്രാവ ബ്രഹ്മവിദ ഇവ സോമ്യ തേ മുഖം ഭാതി കോ നു ത്വാനുശശാസേതി കോ നു മാനുശിഷ്യാദ്ഭോ ഇതീഹാപേവ നിഹ്നുത ഇമേ നൂനമീദൃശാ അന്യാദൃശാ ഇതീഹാഗ്നീനഭ്യൂദേ കിം നു സോമ്യ കില തേഽവോചന്നിതി ॥ ൪.൧൪.൨ ॥
ഇദമിതി ഹ പ്രതിജജ്ഞേ ലോകാന്വാവ കില സോമ്യ തേഽവോചന്നഹം തു തേ തദ്വക്ഷ്യാമി യഥാ പുഷ്കരപലാശ ആപോ ന ശ്ലിഷ്യന്ത ഏവമേവംവിദി പാപം കര്മ ന ശ്ലിഷ്യത ഇതി ബ്രവീതു മേ ഭഗവാനിതി തസ്മൈ ഹോവാച ॥ ൪.൧൪.൩ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യ ഏഷോഽക്ഷിണി പുരുഷോ ദൃശ്യത ഏഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേതി തദ്യദ്യപ്യസ്മിന്സര്പിര്വോദകം വാ സിഞ്ചതി വര്ത്മനീ ഏവ ഗച്ഛതി ॥ ൪.൧൫.൧ ॥
ഏതം സംയദ്വാമ ഇത്യാചക്ഷത ഏതം ഹി സര്വാണി വാമാന്യഭിസംയന്തി സര്വാണ്യേനം വാമാന്യഭിസംയന്തി യ ഏവം വേദ ॥ ൪.൧൫.൨ ॥
ഏഷ ഉ ഏവ വാമനീരേഷ ഹി സര്വാണി വാമാനി നയതി സര്വാണി വാമാനി നയതി യ ഏവം വേദ ॥ ൪.൧൫.൩ ॥
ഏഷ ഉ ഏവ ഭാമനീരേഷ ഹി സര്വേഷു ലോകേഷു ഭാതി സര്വേഷു ലോകേഷു ഭാതി യ ഏവം വേദ ॥ ൪.൧൫.൪ ॥
അഥ യദു ചൈവാസ്മിഞ്ഛവ്യം കുര്വന്തി യദി ച നാര്ചിഷമേവാഭിസംഭവന്ത്യര്ചിഷോഽഹരഹ്ന ആപൂര്യമാണപക്ഷമാപൂര്യമാണപക്ഷാദ്യാന്ഷഡുദങ്ങേതി മാസാംസ്താന്മാസേഭ്യഃ സംവത്സരം സംവത്സരാദാദിത്യമാദിത്യാച്ചന്ദ്രമസം ചന്ദ്രമസോ വിദ്യുതം തത് പുരുഷോഽമാനവഃ സ ഏനാന്ബ്രഹ്മ ഗമയത്യേഷ ദേവപഥോ ബ്രഹ്മപഥ ഏതേന പ്രതിപദ്യമാനാ ഇമം മാനവമാവര്തം നാവര്തന്തേ നാവര്തന്തേ ॥ ൪.൧൫.൫ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഏഷ ഹ വൈ യജ്ഞോ യോഽയം പവതേ ഏഷ ഹ യന്നിദം സര്വം പുനാതി യദേഷ യന്നിദം സര്വം പുനാതി തസ്മാദേഷ ഏവ യജ്ഞസ്തസ്യ മനശ്ച വാക്ച വര്തനീ ॥ ൪.൧൬.൧ ॥
തയോരന്യതരാം മനസാ സംസ്കരോതി ബ്രഹ്മാ വാചാ ഹോതാധ്വര്യുരുദ്ഗാതാന്യതരാംസ യത്രൌപാകൃതേ പ്രാതരനുവാകേ പുരാ പരിധാനീയായാ ബ്രഹ്മാ വ്യവദതി ॥ ൪.൧൬.൨ ॥ അന്യതരാമേവ വര്തനീം സംസ്കരോതി ഹീയതേഽന്യതരാ സ യഥൈകപാദ്വ്രജന്രഥോ വൈകേന ചക്രേണ വര്തമാനോ രിഷ്യത്യേവമസ്യ യജ്ഞോരിഷ്യതി യജ്ഞം രിഷ്യന്തം യജമാനോഽനുരിഷ്യതി സ ഇഷ്ട്വാ പാപീയാന്ഭവതി ॥ ൪.൧൬.൩ ॥
അഥ യത്രോപാകൃതേ പ്രാതരനുവാകേ ന പുരാ പരിധാനീയായാ ബ്രഹ്മാ വ്യവദത്യുഭേ ഏവ വര്തനീ സംസ്കുര്വന്തി ന ഹീയതേഽന്യതരാ ॥ ൪.൧൬.൪ ॥
സ യഥോഭയപാദ്വ്രജന്രഥോ വോഭാഭ്യാം ചക്രാഭ്യാം വര്തമാനഃ പ്രതിതിഷ്ഠത്യേവമസ്യ യജ്ഞഃ പ്രതിതിഷ്ഠതി യജ്ഞം പ്രതിതിഷ്ഠന്തം യജമാനോഽനുപ്രതിതിഷ്ഠതി സ ഇഷ്ട്വാ ശ്രേയാന്ഭവതി ॥ ൪.൧൬.൫ ॥ ॥ ഇതി ഷോഡശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പ്രജാപതിര്ലോകാനഭ്യതപത്തേഷാം തപ്യമാനാനാം രസാന്പ്രാവൃഹദഗ്നിം പൃഥിവ്യാ വായുമന്തരിക്ഷാതാദിത്യം ദിവഃ ॥ ൪.൧൭.൧ ॥
സ ഏതാസ്തിസ്രോ ദേവതാ അഭ്യതപത്താസാം തപ്യമാനാനാം രസാന്പ്രാവൃഹദഗ്നേരൃചോ വായോര്യജൂംഷി സാമാന്യാദിത്യാത് ॥ ൪.൧൭.൨ ॥
സ ഏതാം ത്രയീം വിദ്യാമഭ്യതപത്തസ്യാസ്തപ്യമാനായാ രസാന്പ്രാവൃഹദ്ഭൂരിത്യൃഗ്ഭ്യോ ഭുവരിതി യജുര്ഭ്യഃ സ്വരിതി സാമഭ്യഃ ॥ ൪.൧൭.൩ ॥
തദ്യദൃക്തോ രിഷ്യേദ്ഭൂഃ സ്വാഹേതി ഗാര്ഹപത്യേ ജുഹുയാദൃചാമേവ തദ്രസേനര്ചാം വീര്യേണര്ചാം യജ്ഞസ്യ വിരിഷ്ടം സംദധാതി ॥ ൪.൧൭.൪ ॥
സ യദി യജുഷ്ടോ രിഷ്യേദ്ഭുവഃ സ്വാഹേതി ദക്ഷിണാഗ്നൌ ജുഹുയാദ്യജുഷാമേവ തദ്രസേന യജുഷാം വീര്യേണ യജുഷാം യജ്ഞസ്യ വിരിഷ്ടം സംദധാതി ॥ ൪.൧൭.൫ ॥
അഥ യദി സാമതോ രിഷ്യേത്സ്വഃ സ്വാഹേത്യാഹവനീയേ ജുഹുയാത്സാമ്നാമേവ തദ്രസേന സാമ്നാം വീര്യേണ സാമ്നാം യജ്ഞസ്യ വിരിഷ്ടം സംദധാതി ॥ ൪.൧൭.൬ ॥
തദ്യഥാ ലവണേന സുവര്ണം സംദധ്യാത്സുവര്ണേന രജതം രജതേന ത്രപു ത്രപുണാ സീസം സീസേന ലോഹം ലോഹേന ദാരു ദാരു ചര്മണാ ॥ ൪.൧൭.൭ ॥
ഏവമേഷാം ലോകാനാമാസാം ദേവതാനാമസ്യാസ്ത്രയ്യാ വിദ്യായാ വീര്യേണ യജ്ഞസ്യ വിരിഷ്ടം സംദധാതി ഭേഷജകൃതോ ഹ വാ ഏഷ യജ്ഞോ യത്രൈവംവിദ്ബ്രഹ്മാ ഭവതി ॥ ൪.൧൭.൮ ॥
ഏഷ ഹ വാ ഉദക്പ്രവണോ യജ്ഞോ യത്രൈവംവിദ്ബ്രഹ്മാ ഭവത്യേവംവിദം ഹ വാ ഏഷാ ബ്രഹ്മാണമനുഗാഥാ യതോ യത ആവര്തതേ തത്തദ്ഗച്ഛതി ॥ ൪.൧൭.൯ ॥
മാനവോ ബ്രഹ്മൈവൈക ഋത്വിക്കുരൂനശ്വാഭിരക്ഷത്യേവംവിദ്ധ വൈ ബ്രഹ്മാ യജ്ഞം യജമാനം സര്വാംശ്ചര്ത്വിജോഽഭിരക്ഷതി തസ്മാദേവംവിദമേവ ബ്രഹ്മാണം കുര്വീത നാനേവംവിദം നാനേവംവിദമ് ॥ ൪.൧൭.൧൦ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ഥോഽധ്യായഃ ॥
॥ പഞ്ചമോഽധ്യായഃ ॥ യോ ഹ വൈ ജ്യേഷ്ഠം ച ശ്രേഷ്ഠം ച വേദ ജ്യേഷ്ഠശ്ച ഹ വൈ ശ്രേഷ്ഠശ്ച ഭവതി പ്രാണോ വാവ ജ്യേഷ്ഠശ്ച ശ്രേഷ്ഠശ്ച ॥ ൫.൧.൧ ॥
യോ ഹ വൈ വസിഷ്ഠം വേദ വസിഷ്ഠോ ഹ സ്വാനാം ഭവതി വാഗ്വാവ വസിഷ്ഠഃ ॥ ൫.൧.൨ ॥
യോ ഹ വൈ പ്രതിഷ്ഠാം വേദ പ്രതി ഹ തിഷ്ഠത്യസ്മിംശ്ച ലോകേഽമുഷ്മിംശ്ച ചക്ഷുര്വാവ പ്രതിഷ്ഠാ ॥ ൫.൧.൩ ॥
യോ ഹ വൈ സമ്പദം വേദ സംഹാസ്മൈ കാമാഃ പദ്യന്തേ ദൈവാശ്ച മാനുഷാശ്ച ശ്രോത്രം വാവ സമ്പത് ॥ ൫.൧.൪ ॥
യോ ഹ വാ ആയതനം വേദായതനം ഹ സ്വാനാം ഭവതി മനോ ഹ വാ ആയതനമ് ॥ ൫.൧.൫ ॥
അഥ ഹ പ്രാണാ അഹംശ്രേയസി വ്യൂദിരേഽഹംശ്രേയാനസ്മ്യഹം ശ്രേയാനസ്മീതി ॥ ൫.൧.൬ ॥
തേ ഹ പ്രാണാഃ പ്രജാപതിം പിതരമേത്യോചുര്ഭഗവന്കോ നഃ ശ്രേഷ്ഠ ഇതി താന്ഹോവാച യസ്മിന്വ ഉത്ക്രാന്തേ ശരീരം പാപിഷ്ഠതരമിവ ദൃശ്യേത സ വഃ ശ്രേഷ്ഠ ഇതി ॥ ൫.൧.൭ ॥
സാ ഹ വാഗുച്ചക്രാമ സാ സംവത്സരം പ്രോഷ്യ പര്യേത്യോവാച കഥമശകതര്തേ മജ്ജീവിതുമിതി യഥാ കലാ അവദന്തഃ പ്രാണന്തഃ പ്രാണേന പശ്യന്തശ്ചക്ഷുഷാ ശൃണ്വന്തഃ ശ്രോത്രേണ ധ്യായന്തോ മനസൈവമിതി പ്രവിവേശ ഹ വാക് ॥ ൫.൧.൮ ॥
ചക്ഷുര്ഹോച്ചക്രാമ തത്സംവത്സരം പ്രോഷ്യ പര്യേത്യോവാച കഥമശകതര്തേ മജ്ജീവിതുമിതി യഥാന്ധാ അപശ്യന്തഃ പ്രാണന്തഃ പ്രാണേന വദന്തോ വാചാ ശൃണ്വന്തഃ ശ്രോത്രേണ ധ്യായന്തോ മനസൈവമിതി പ്രവിവേശ ഹ ചക്ഷുഃ ॥ ൫.൧.൯ ॥
ശ്രോത്രം ഹോച്ചക്രാമ തത്സംവത്സരം പ്രോഷ്യ പര്യേത്യോവാച കഥമശകതര്തേ മജ്ജീവിതുമിതി യഥാ ബധിരാ അശൃണ്വന്തഃ പ്രാണന്തഃ പ്രാണേന വദന്തോ വാചാ പശ്യന്തശ്ചക്ഷുഷാ ധ്യായന്തോ മനസൈവമിതി പ്രവിവേശ ഹ ശ്രോത്രമ് ॥ ൫.൧.൧൦ ॥
മനോ ഹോച്ചക്രാമ തത്സംവത്സരം പ്രോഷ്യ പര്യേത്യോവാച കഥമശകതര്തേ മജ്ജീവിതുമിതി യഥാ ബാലാ അമനസഃ പ്രാണന്തഃ പ്രാണേന വദന്തോ വാചാ പശ്യന്തശ്ചക്ഷുഷാ ശൃണ്വന്തഃ ശ്രോത്രേണൈവമിതി പ്രവിവേശ ഹ മനഃ ॥ ൫.൧.൧൧ ॥
അഥ ഹ പ്രാണ ഉച്ചിക്രമിഷന്സ യഥാ സുഹയഃ പഡ്വീശശങ്കൂന്സംഖിദേദേവമിതരാന്പ്രാണാന്സമഖിദത്തം ഹാഭിസമേത്യോചുര്ഭഗവന്നേധി ത്വം നഃ ശ്രേഷ്ഠോഽസി മോത്ക്രമീരിതി ॥ ൫.൧.൧൨ ॥
അഥ ഹൈനം വാഗുവാച യദഹം വസിഷ്ഠോഽസ്മി ത്വം തദ്വസിഷ്ഠോഽസീത്യഥ ഹൈനം ചക്ഷുരുവാച യദഹം പ്രതിഷ്ഠാസ്മി ത്വം തത്പ്രതിഷ്ഠാസീതി ॥ ൫.൧.൧൩ ॥
അഥ ഹൈനംശ്രോത്രമുവാച യദഹം സമ്പദസ്മി ത്വം തത്സമ്പദസീത്യഥ ഹൈനം മന ഉവാചയദഹമായതനമസ്മി ത്വം തദായതനമസീതി ॥ ൫.൧.൧൪ ॥
ന വൈ വാചോ ന ചക്ഷൂംഷി ന ശ്രോത്രാണി ന മനാംസീത്യാചക്ഷതേ പ്രാണാ ഇത്യേവാചക്ഷതേ പ്രാണോ ഹ്യേവൈതാനി സര്വാണി ഭവതി ॥ ൫.൧.൧൫ ॥ ॥ ഇതി പ്രഥമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
സ ഹോവാച കിം മേഽന്നം ഭവിഷ്യതീതി യത്കിംചിദിദമാ ശ്വഭ്യ ആ ശകുനിഭ്യ ഇതി ഹോചുസ്തദ്വാ ഏതദനസ്യാന്നമനോ ഹ വൈ നാമ പ്രത്യക്ഷം ന ഹ വാ ഏവംവിദി കിംചനാനന്നം ഭവതീതി ॥ ൫.൨.൧ ॥
സ ഹോവാച കിം മേ വാസോ ഭവിഷ്യതീത്യാപ ഇതി ഹോചുസ്തസ്മാദ്വാ ഏതദശിഷ്യന്തഃ പുരസ്താച്ചോപരിഷ്ടാച്ചാദ്ഭിഃ പരിദധതി ലമ്ഭുകോ ഹ വാസോ ഭവത്യനഗ്നോ ഹ ഭവതി ॥ ൫.൨.൨ ॥
തദ്ധൈതത്സത്യകാമോ ജാബാലോ ഗോശ്രുതയേ വൈയാഘ്രപദ്യായോക്ത്വോവാച യദ്യപ്യേനച്ഛുഷ്കായ സ്ഥാണവേ ബ്രൂയാജ്ജായേരന്നേവാസ്മിഞ്ഛാഖാഃ പ്രരോഹേയുഃ പലാശാനീതി ॥ ൫.൨.൩ ॥
അഥ യദി മഹജ്ജിഗമിഷേദമാവാസ്യായാം ദീക്ഷിത്വാ പൌര്ണമാസ്യാം രാത്രൌ സര്വൌഷധസ്യ മന്ഥം ദധിമധുനോരുപമഥ്യ ജ്യേഷ്ഠായ ശ്രേഷ്ഠായ സ്വാഹേത്യഗ്നാവാജ്യസ്യ ഹുത്വാ മന്ഥേ സമ്പാതമവനയേത് ॥ ൫.൨.൪ ॥
വസിഷ്ഠായ സ്വാഹേത്യഗ്നാവാജ്യസ്യ ഹുത്വാ മന്ഥേ സമ്പാതമവനയേത്പ്രതിഷ്ഠായൈ സ്വാഹേത്യഗ്നാവാജ്യസ്യ ഹുത്വാ മന്ഥേ സമ്പാതമവനയേത്സമ്പദേ സ്വാഹേത്യഗ്നാവാജ്യസ്യ ഹുത്വാ മന്ഥേ സമ്പാതമവനയേദായതനായ സ്വാഹേത്യഗ്നാവാജ്യസ്യ ഹുത്വാ മന്ഥേ സമ്പാതമവനയേത് ॥ ൫.൨.൫ ॥
അഥ പ്രതിസൃപ്യാഞ്ജലൌ മന്ഥമാധായ ജപത്യമോ നാമാസ്യമാ ഹി തേ സര്വമിദം സ ഹി ജ്യേഷ്ഠഃ ശ്രേഷ്ഠോ രാജാധിപതിഃ സ മാ ജ്യൈഷ്ഠ്യം ശ്രൈഷ്ഠ്യം രാജ്യമാധിപത്യം ഗമയത്വഹമേവേദം സര്വമസാനീതി ॥ ൫.൨.൬ ॥
അഥ ഖല്വേതയര്ചാ പച്ഛ ആചാമതി തത്സവിതുര്വൃണീമഹ ഇത്യാചാമതി വയം ദേവസ്യ ഭോജനമിത്യാചാമതി ശ്രേഷ്ഠം സര്വധാതമമിത്യാചാമതി തുരം ഭഗസ്യ ധീമഹീതി സര്വം പിബതി നിര്ണിജ്യ കംസം ചമസം വാ പശ്ചാദഗ്നേഃ സംവിശതി ചര്മണി വാ സ്ഥണ്ഡിലേ വാ വാചംയമോഽപ്രസാഹഃ സ യദി സ്ത്രിയം പശ്യേത്സമൃദ്ധം കര്മേതി വിദ്യാത് ॥ ൫.൨.൭ ॥
തദേഷ ശ്ലോകോ യദാ കര്മസു കാമ്യേഷു സ്ത്രിയം സ്വപ്നേഷു പശ്യന്തി സമൃദ്ധിം തത്ര ജാനീയാത്തസ്മിന്സ്വപ്നനിദര്ശനേ തസ്മിന്സ്വപ്നനിദര്ശനേ ॥ ൫.൨.൮ ॥ ॥ ഇതി ദ്വിതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ശ്വേതകേതുര്ഹാരുണേയഃ പഞ്ചാലാനാം സമിതിമേയായ തം ഹ പ്രവാഹണോ ജൈവലിരുവാച കുമാരാനു ത്വാശിഷത്പിതേത്യനു ഹി ഭഗവ ഇതി ॥ ൫.൩.൧ ॥
വേത്ഥ യദിതോഽധി പ്രജാഃ പ്രയന്തീതി ന ഭഗവ ഇതി വേത്ഥ യഥാ പുനരാവര്തന്ത൩ ഇതി ന ഭഗവ ഇതി വേത്ഥ പഥോര്ദേവയാനസ്യ പിതൃയാണസ്യ ച വ്യാവര്തനാ൩ ഇതി ന ഭഗവ ഇതി ॥ ൫.൩.൨ ॥
വേത്ഥ യഥാസൌ ലോകോ ന സമ്പൂര്യത൩ ഇതി ന ഭഗവ ഇതി വേത്ഥ യഥാ പഞ്ചമ്യാമാഹുതാവാപഃ പുരുഷവചസോ ഭവന്തീതി നൈവ ഭഗവ ഇതി ॥ ൫.൩.൩ ॥
അഥാനു കിമനുശിഷ്ഠോഽവോചഥാ യോ ഹീമാനി ന വിദ്യാത്കഥം സോഽനുശിഷ്ടോ ബ്രുവീതേതി സ ഹായസ്തഃ പിതുരര്ധമേയായ തം ഹോവാചാനനുശിഷ്യ വാവ കില മാ ഭഗവാനബ്രവീദനു ത്വാശിഷമിതി ॥ ൫.൩.൪ ॥
പഞ്ച മാ രാജന്യബന്ധുഃ പ്രശ്നാനപ്രാക്ഷീത്തേഷാം നൈകംചനാശകം വിവക്തുമിതി സ ഹോവാച യഥാ മാ ത്വം തദൈതാനവദോ യഥാഹമേഷാം നൈകംചന വേദ യദ്യഹമിമാനവേദിഷ്യം കഥം തേ നാവക്ഷ്യമിതി ॥ ൫.൩.൫ ॥
സ ഹ ഗൌതമോ രാജ്ഞോഽര്ധമേയായ തസ്മൈ ഹ പ്രാപ്തായാര്ഹാം ചകാര സ ഹ പ്രാതഃ സഭാഗ ഉദേയായ തം ഹോവാച മാനുഷസ്യ ഭഗവന്ഗൌതമ വിത്തസ്യ വരം വൃണീഥാ ഇതി സ ഹോവാച തവൈവ രാജന്മാനുഷം വിത്തം യാമേവ കുമാരസ്യാന്തേ വാചമഭാഷഥാസ്താമേവ മേ ബ്രൂഹീതി സ ഹ കൃച്ഛ്രീ ബഭൂവ ॥ ൫.൩.൬ ॥
തം ഹ ചിരം വസേത്യാജ്ഞാപയാംചകാര തം ഹോവാച യഥാ മാ ത്വം ഗൌതമാവദോ യഥേയം ന പ്രാക്ത്വത്തഃ പുരാ വിദ്യാ ബ്രാഹ്മണാന്ഗച്ഛതി തസ്മാദു സര്വേഷു ലോകേഷു ക്ഷത്രസ്യൈവ പ്രശാസനമഭൂദിതി തസ്മൈ ഹോവാച ॥ ൫.൩.൭ ॥
ഇതി തൃതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥ അസൌ വാവ ലോകോ ഗൌതമാഗ്നിസ്തസ്യാദിത്യ ഏവ സമിദ്രശ്മയോ ധൂമോഽഹരര്ചിശ്ചന്ദ്രമാ അങ്ഗാരാ നക്ഷത്രാണി വിസ്ഫുലിങ്ഗാഃ ॥ ൫.൪.൧ ॥
തസ്മിന്നേതസ്മിന്നഗ്നൌ ദേവാഃ ശ്രദ്ധാം ജുഹ്വതി തസ്യാ അഹുതേഃ സോമോ രാജാ സംഭവതി ॥ ൫.൪.൨ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ഥഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പര്ജന്യോ വാവ ഗൌതമാഗ്നിസ്തസ്യ വായുരേവ സമിദഭ്രം ധൂമോ വിദ്യുദര്ചിരശനിരങ്ഗാരാഹ്രാദനയോ വിസ്ഫുലിങ്ഗാഃ ॥ ൫.൫.൧ ॥
തസ്മിന്നേതസ്മിന്നഗ്നൌ ദേവാഃ സോമം രാജാനം ജുഹ്വതി തസ്യാ ആഹുതേര്വര്ഷം സംഭവതി ॥ ൫.൫.൨ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പൃഥിവീ വാവ ഗൌതമാഗ്നിസ്തസ്യാഃ സംവത്സര ഏവ സമിദാകാശോ ധൂമോ രാത്രിരര്ചിര്ദിശോഽങ്ഗാരാ അവാന്തരദിശോ വിസ്ഫുലിങ്ഗാഃ ॥ ൫.൬.൧ ॥
തസ്മിന്നേതസ്മിന്നഗ്നൌ ദേവാ വര്ഷം ജുഹ്വതി തസ്യാ ആഹുതേരന്നം സംഭവതി ॥ ൫.൬.൨ ॥ ॥ ഇതി ഷഷ്ഠഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പുരുഷോ വാവ ഗൌതമാഗ്നിസ്തസ്യ വാഗേവ സമിത്പ്രാണോ ധൂമോ ജിഹ്വാര്ചിശ്ചക്ഷുരങ്ഗാരാഃ ശ്രോത്രം വിസ്ഫുലിങ്ഗാഃ ॥ ൫.൭.൧ ॥
തസ്മിന്നേതസ്മിന്നഗ്നൌ ദേവാ അന്നം ജുഹ്വതി തസ്യാ ആഹുതേ രേതഃ സമ്ഭവതി ॥ ൫.൭.൨ ॥ ॥ ഇതി സപതമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യോഷാ വാവ ഗൌതമാഗ്നിസ്തസ്യാ ഉപസ്ഥ ഏവ സമിദ്യദുപമന്ത്രയതേ സ ധൂമോ യോനിരര്ചിര്യദന്തഃ കരോതി തേഽങ്ഗാരാ അഭിനന്ദാ വിസ്ഫുലിങ്ഗാഃ ॥ ൫.൮.൧ ॥ തസ്മിന്നേതസ്മിന്നഗ്നൌ ദേവാ രേതോ ജുഹ്വതി തസ്യാ ആഹുതേര്ഗര്ഭഃ സംഭവതി ॥ ൫.൮.൨ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഇതി തു പഞ്ചമ്യാമാഹുതാവാപഃ പുരുഷവചസോ ഭവന്തീതി സ ഉല്ബാവൃതോ ഗര്ഭോ ദശ വാ നവ വാ മാസാനന്തഃ ശയിത്വാ യാവദ്വാഥ ജായതേ ॥ ൫.൯.൧ ॥
സ ജാതോ യാവദായുഷം ജീവതി തം പ്രേതം ദിഷ്ടമിതോഽഗ്നയ ഏവ ഹരന്തി യത ഏവേതോ യതഃ സംഭൂതോ ഭവതി ॥ ൫.൯.൨ ॥ ॥ ഇതി നവമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
തദ്യ ഇത്ഥം വിദുഃ। യേ ചേമേഽരണ്യേ ശ്രദ്ധാ തപ ഇത്യുപാസതേ തേഽര്ചിഷമഭിസംഭവന്ത്യര്ചിഷോഽഹരഹ്ന ആപൂര്യമാണപക്ഷമാപൂര്യമാണപക്ഷാദ്യാന്ഷഡുദങ്ങേതി മാസാംസ്താന് ॥ ൫.൧൦.൧ ॥ മാസേഭ്യഃ സംവത്സരം സംവത്സരാദാദിത്യമാദിത്യാച്ചന്ദ്രമസം ചന്ദ്രമസോ വിദ്യുതം തത്പുരുഷോഽമാനവഃ സ ഏനാന്ബ്രഹ്മ ഗമയത്യേഷ ദേവയാനഃ പന്ഥാ ഇതി ॥ ൫.൧൦.൨ ॥
അഥ യ ഇമേ ഗ്രാമ ഇഷ്ടാപൂര്തേ ദത്തമിത്യുപാസതേ തേ ധൂമമഭിസംഭവന്തി ധൂമാദ്രാത്രിം രാത്രേരപരപക്ഷമപരപക്ഷാദ്യാന്ഷഡ്ദക്ഷിണൈതി മാസാംസ്താന്നൈതേ സംവത്സരമഭിപ്രാപ്നുവന്തി ॥ ൫.൧൦.൩ ॥
മാസേഭ്യഃ പിതൃലോകം പിതൃലോകാദാകാശമാകാശാച്ചന്ദ്രമസമേഷ സോമോ രാജാ തദ്ദേവാനാമന്നം തം ദേവാ ഭക്ഷയന്തി ॥ ൫.൧൦.൪ ॥
തസ്മിന്യവാത്സമ്പാതമുഷിത്വാഥൈതമേവാധ്വാനം പുനര്നിവര്തന്തേ യഥേതമാകാശമാകാശാദ്വായും വായുര്ഭൂത്വാ ധൂമോ ഭവതി ധൂമോ ഭൂത്വാഭ്രം ഭവതി ॥ ൫.൧൦.൫ ॥
അഭ്രം ഭൂത്വാ മേഘോ ഭവതി മേഘോ ഭൂത്വാ പ്രവര്ഷതി ത ഇഹ വ്രീഹിയവാ ഓഷധിവനസ്പതയസ്തിലമാഷാ ഇതി ജായന്തേഽതോ വൈ ഖലു ദുര്നിഷ്പ്രപതരം യോ യോ ഹ്യന്നമത്തി യോ രേതഃ സിഞ്ചതി തദ്ഭൂയ ഏവ ഭവതി ॥ ൫.൧൦.൬ ॥
തദ്യ ഇഹ രമണീയചരണാ അഭ്യാശോ ഹ യത്തേ രമണീയാം യോനിമാപദ്യേരന്ബ്രാഹ്മണയോനിം വാ ക്ഷത്രിയയോനിം വാ വൈശ്യയോനിം വാഥ യ ഇഹ കപൂയചരണാ അഭ്യാശോ ഹ യത്തേ കപൂയാം യോനിമാപദ്യേരഞ്ശ്വയോനിം വാ സൂകരയോനിം വാ ചണ്ഡാലയോനിം വാ ॥ ൫.൧൦.൭ ॥
അഥൈതയോഃ പഥോര്ന കതരേണചന താനീമാനി ക്ഷുദ്രാണ്യസകൃദാവര്തീനി ഭൂതാനി ഭവന്തി ജായസ്വ മ്രിയസ്വേത്യേതത്തൃതീയംസ്ഥാനം തേനാസൌ ലോകോ ന സമ്പൂര്യതേ തസ്മാജ്ജുഗുപ്സേത തദേഷ ശ്ലോകഃ ॥ ൫.൧൦.൮ ॥
സ്തേനോ ഹിരണ്യസ്യ സുരാം പിബംശ്ച ഗുരോസ്തല്പമാവസന്ബ്രഹ്മഹാ ചൈതേ പതന്തി ചത്വാരഃ പഞ്ചമശ്ചാചരംസ്തൈരിതി ॥ ൫.൧൦.൯ ॥
അഥ ഹ യ ഏതാനേവം പഞ്ചാഗ്നീന്വേദ ന സഹ തൈരപ്യാചരന്പാപ്മനാ ലിപ്യതേ ശുദ്ധഃ പൂതഃ പുണ്യലോകോ ഭവതി യ ഏവം വേദ യ ഏവം വേദ ॥ ൫.൧൦.൧൦ ॥ ॥ ഇതി ദശമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പ്രാചീനശാല ഔപമന്യവഃ സത്യയജ്ഞഃ പൌലുഷിരിന്ദ്രദ്യുമ്നോ ഭാല്ലവേയോ ജനഃ ശാര്കരാക്ഷ്യോ ബുഡില ആശ്വതരാശ്വിസ്തേ ഹൈതേ മഹാശാലാ മഹാശ്രോത്രിയാഃ സമേത്യ മീമാംസാം ചക്രുഃ കോ ന ആത്മാ കിം ബ്രഹ്മേതി ॥ ൫.൧൧.൧ ॥
തേ ഹ സമ്പാദയാംചക്രുരുദ്ദാലകോ വൈ ഭഗവന്തോഽയമാരുണിഃ സമ്പ്രതീമമാത്മാനം വൈശ്വാനരമധ്യേതി തം ഹന്താഭ്യാഗച്ഛാമേതി തം ഹാഭ്യാജഗ്മുഃ ॥ ൫.൧൧.൨ ॥
സ ഹ സമ്പാദയാംചകാര പ്രക്ഷ്യന്തി മാമിമേ മഹാശാലാ മഹാശ്രോത്രിയാസ്തേഭ്യോ ന സര്വമിവ പ്രതിപത്സ്യേ ഹന്താഹമന്യമഭ്യനുശാസാനീതി ॥ ൫.൧൧.൩ ॥
താന്ഹോവാചാശ്വപതിര്വൈ ഭഗവന്തോഽയം കൈകേയഃ സമ്പ്രതീമമാത്മാനം വൈശ്വാനരമധ്യേതി തംഹന്താഭ്യാഗച്ഛാമേതി തംഹാഭ്യാജഗ്മുഃ ॥ ൫.൧൧.൪ ॥
തേഭ്യോ ഹ പ്രാപ്തേഭ്യഃ പൃഥഗര്ഹാണി കാരയാംചകാര സ ഹ പ്രാതഃ സംജിഹാന ഉവാചന മേ സ്തേനോ ജനപദേ ന കര്ദര്യോ ന മദ്യപോ നാനാഹിതാഗ്നിര്നാവിദ്വാന്ന സ്വൈരീ സ്വൈരിണീ കുതോ യക്ഷ്യമാണോ വൈ ഭഗവന്തോഽഹമസ്മി യാവദേകൈകസ്മാ ഋത്വിജേ ധനം ദാസ്യാമി താവദ്ഭഗവദ്ഭ്യോ ദാസ്യാമി വസന്തു ഭഗവന്ത ഇതി ॥ ൫.൧൧.൫ ॥
തേ ഹോചുര്യേന ഹൈവാര്ഥേന പുരുഷശ്ചരേത്തംഹൈവ വദേദാത്മാനമേവേമം വൈശ്വാനരം സമ്പ്രത്യധ്യേഷി തമേവ നോ ബ്രൂഹീതി ॥ ൫.൧൧.൬ ॥
താന്ഹോവാച പ്രാതര്വഃ പ്രതിവക്താസ്മീതി തേ ഹ സമിത്പാണയഃ പൂര്വാഹ്ണേ പ്രതിചക്രമിരേ താന്ഹാനുപനീയൈവൈതദുവാച ॥ ൫.൧൧.൭ ॥ ॥ ഇതി ഏകാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഔപമന്യവ കം ത്വമാത്മാനമുപാസ്സ ഇതി ദിവമേവ ഭഗവോ രാജന്നിതി ഹോവാചൈഷ വൈ സുതേജാ ആത്മാ വൈശ്വാനരോ യം ത്വമാത്മാനമുപാസ്സേ തസ്മാത്തവ സുതം പ്രസുതമാസുതം കുലേ ദൃശ്യതേ ॥ ൫.൧൨.൧ ॥
അത്സ്യന്നം പശ്യസി പ്രിയമത്ത്യന്നം പശ്യതി പ്രിയം ഭവത്യസ്യ ബ്രഹ്മവര്ചസം കുലേ യ ഏതമേവമാത്മാനം വൈശ്വാനരമുപാസ്തേ മൂധാ ത്വേഷ ആത്മന ഇതി ഹോവാച മൂര്ധാ തേ വ്യപതിഷ്യദ്യന്മാം നാഗമിഷ്യ ഇതി ॥ ൫.൧൨.൨ ॥ ॥ ഇതി ദ്വാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഹോവാച സത്യയജ്ഞം പൌലുഷിം പ്രാചീനയോഗ്യ കം ത്വമാത്മാനമുപാസ്സ ഇത്യാദിത്യമേവ ഭഗവോ രാജന്നിതി ഹോവാചൈഷ വൈ വിശ്വരൂപ ആത്മാ വൈശ്വാനരോ യം ത്വമാത്മാനമുപാസ്സേ തസ്മാത്തവ ബഹു വിശ്വരൂപം കുലേ ദൃശ്യതേ ॥ ൫.൧൩.൧ ॥
പ്രവൃത്തോഽശ്വതരീരഥോ ദാസീനിഷ്കോഽത്സ്യന്നം പശ്യസി പ്രിയമത്ത്യന്നം പശ്യതി പ്രിയം ഭവത്യസ്യ ബ്രഹ്മവര്ചസം കുലേ യ ഏതമേവമാത്മാനം വൈശ്വാനരമുപാസ്തേ ചക്ഷുഷേതദാത്മന ഇതി ഹോവാചാന്ധോഽഭവിഷ്യോ യന്മാം നാഗമിഷ്യ ഇതി ॥ ൫.൧൩.൨ ॥ ॥ ഇതി ത്രയോദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഹോവാചേന്ദ്രദ്യുമ്നം ഭാല്ലവേയം വൈയാഘ്രപദ്യ കം ത്വമാത്മാനമുപാസ്സ ഇതി വായുമേവ ഭഗവോ രാജന്നിതി ഹോവാചൈഷ വൈ പൃഥഗ്വര്ത്മാത്മാ വൈശ്വാനരോ യം ത്വമാത്മാനമുപാസ്സേ തസ്മാത്ത്വാം പൃഥഗ്ബലയ ആയന്തി പൃഥഗ്രഥശ്രേണയോഽനുയന്തി ॥ ൫.൧൪.൧ ॥
അത്സ്യന്നം പശ്യസി പ്രിയമത്ത്യന്നം പശ്യതി പ്രിയം ഭവത്യസ്യ ബ്രഹ്മവര്ചസം കുലേ യ ഏതമേവമാത്മാനം വൈശ്വാനരമുപാസ്തേ പ്രാണസ്ത്വേഷ ആത്മന ഇതി ഹോവാച പ്രാണസ്ത ഉദക്രമിഷ്യദ്യന്മാം നാഗമിഷ്യ ഇതി ॥ ൫.൧൪.൨ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഹോവാച ജനംശാര്കരാക്ഷ്യ കം ത്വമാത്മാനമുപാസ്സ ഇത്യാകാശമേവ ഭഗവോ രാജന്നിതി ഹോവാചൈഷ വൈ ബഹുല ആത്മാ വൈശ്വാനരോ യം ത്വമാത്മാനമുപസ്സേ തസ്മാത്ത്വം ബഹുലോഽസി പ്രജയാ ച ധനേന ച ॥ ൫.൧൫.൧ ॥
അത്സ്യന്നം പശ്യസി പ്രിയമത്ത്യന്നം പശ്യതി പ്രിയം ഭവത്യസ്യ ബ്രഹ്മവര്ചസം കുലേ യ ഏതമേവമാത്മാനം വൈശ്വാനരമുപാസ്തേ സംദേഹസ്ത്വേഷ ആത്മന ഇതി ഹോവാച സംദേഹസ്തേ വ്യശീര്യദ്യന്മാം നാഗമിഷ്യ ഇതി ॥ ൫.൧൫.൨ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഹോവാച ബുഡിലമാശ്വതരാശ്വിം വൈയാഘ്രപദ്യ കം ത്വമാത്മാനമുപാസ്സ ഇത്യപ ഏവ ഭഗവോ രാജന്നിതി ഹോവാചൈഷ വൈ രയിരാത്മാ വൈശ്വാനരോ യം ത്വമാത്മാനമുപാസ്സേ തസ്മാത്ത്വംരയിമാന്പുഷ്ടിമാനസി ॥ ൫.൧൬.൧ ॥
അത്സ്യന്നം പശ്യസി പ്രിയമത്ത്യന്നം പശ്യതി പ്രിയം ഭവത്യസ്യ ബ്രഹ്മവര്ചസം കുലേ യ ഏതമേവമാത്മാനം വൈശ്വാനരമുപാസ്തേ ബസ്തിസ്ത്വേഷ ആത്മന ഇതി ഹോവാച ബസ്തിസ്തേ വ്യഭേത്സ്യദ്യന്മാം നാഗമിഷ്യ ഇതി ॥ ൫.൧൬.൨ ॥ ॥ ഇതി ഷോഡശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഹോവാചോദ്ദാലകമാരുണിം ഗൌതമ കം ത്വമാത്മാനമുപസ്സ ഇതി പൃഥിവീമേവ ഭഗവോ രാജന്നിതി ഹോവാചൈഷ വൈ പ്രതിഷ്ഠാത്മാ വൈശ്വാനരോ യം ത്വമാത്മാനമുപാസ്സേ തസ്മാത്ത്വം പ്രതിഷ്ഠിതോഽസി പ്രജയാ ച പശുഭിശ്ച ॥ ൫.൧൭.൧ ॥
അത്സ്യന്നം പശ്യസി പ്രിയമത്ത്യന്നം പശ്യതി പ്രിയം ഭവത്യസ്യ ബ്രഹ്മവര്ചസം കുലേ യ ഏതമേവമാത്മാനം വൈശ്വാനരമുപാസ്തേ പാദൌ ത്വേതാവാത്മന ഇതി ഹോവാച പാദൌ തേ വ്യമ്ലാസ്യേതാം യന്മാം നാഗമിഷ്യ ഇതി ॥ ൫.൧൭.൨ ॥ ॥ ഇതി സപ്തദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
താന്ഹോവാചൈതേ വൈ ഖലു യൂയം പൃഥഗിവേമമാത്മാനം വൈശ്വാനരം വിദ്വാംസോഽന്നമത്ഥ യസ്ത്വേതമേവം പ്രാദേശമാത്രമഭിവിമാനമാത്മാനം വൈശ്വാനരമുപാസ്തേ സ സര്വേഷു ലോകേഷു സര്വേഷു ഭൂതേഷു സര്വേഷ്വാത്മസ്വന്നമത്തി ॥ ൫.൧൮.൧ ॥
തസ്യ ഹ വാ ഏതസ്യാത്മനോ വൈശ്വാനരസ്യ മൂര്ധൈവ സുതേജാശ്ചക്ഷുര്വിശ്വരൂപഃ പ്രാണഃ പൃഥഗ്വര്ത്മാത്മാ സംദേഹോ ബഹുലോ ബസ്തിരേവ രയിഃ പൃഥിവ്യേവ പാദാവുര ഏവ വേദിര്ലോമാനി ബര്ഹിര്ഹൃദയം ഗാര്ഹപത്യോ മനോഽന്വാഹാര്യപചന ആസ്യമാഹവനീയഃ ॥ ൫.൧൮.൨ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
തദ്യദ്ഭക്തം പ്രഥമമാഗച്ഛേത്തദ്ധോമീയം സ യാം പ്രഥമാമാഹുതിം ജുഹുയാത്താം ജുഹുയാത്പ്രാണായ സ്വാഹേതി പ്രാണസ്തൃപ്യതി ॥ ൫.൧൯.൧ ॥
പ്രാണേ തൃപ്യതി ചക്ഷുസ്തൃപ്യതി ചക്ഷുഷി തൃപ്യത്യാദിത്യസ്തൃപ്യത്യാദിത്യേ തൃപ്യതി ദ്യൌസ്തൃപ്യതി ദിവി തൃപ്യന്ത്യാം യത്കിംച ദ്യൌശ്ചാദിത്യശ്ചാധിതിഷ്ഠതസ്തത്തൃപ്യതി തസ്യാനുതൃപ്തിം തൃപ്യതി പ്രജയാ പശുഭിരന്നാദ്യേന തേജസാ ബ്രഹ്മവര്ചസേനേതി ॥ ൫.൧൯.൨ ॥ ॥ ഇതി ഏകോനവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യാം ദ്വിതീയാം ജുഹുയാത്താം ജുഹുയാദ്വ്യാനായ സ്വാഹേതി വ്യാനസ്തൃപ്യതി ॥ ൫.൨൦.൧ ॥
വ്യാനേ തൃപ്യതി ശ്രോത്രം തൃപ്യതി ശ്രോത്രേ തൃപ്യതി ചന്ദ്രമാസ്തൃപ്യതി ചന്ദ്രമസി തൃപ്യതി ദിശസ്തൃപ്യന്തി ദിക്ഷു തൃപ്യന്തീഷു യത്കിംച ദിശശ്ച ചന്ദ്രമാശ്ചാധിതിഷ്ഠന്തി തത്തൃപ്യതി തസ്യാനു തൃപ്തിം തൃപ്യതി പ്രജയാ പശുഭിരന്നാദ്യേന തേജസാ ബ്രഹ്മവര്ചസേനേതി ॥ ൫.൨൦.൨ ॥ ॥ ഇതി വിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യാം തൃതീയാം ജുഹുയാത്താം ജുഹുയാദപാനായ സ്വാഹേത്യപാനസ്തൃപ്യതി ॥ ൫.൨൧.൧ ॥
അപാനേ തൃപ്യതി വാക്തൃപ്യതി വാചി തൃപ്യന്ത്യാമഗ്നിസ്തൃപ്യത്യഗ്നൌ തൃപ്യതി പൃഥിവീ തൃപ്യതി പൃഥിവ്യാം തൃപ്യന്ത്യാം യത്കിംച പൃഥിവീ ചാഗ്നിശ്ചാധിതിഷ്ഠതസ്തത്തൃപ്യതി തസ്യാനു തൃപ്തിം തൃപ്യതി പ്രജയാ പശുഭിരന്നാദ്യേന തേജസാ ബ്രഹ്മവര്ചസേനേതി ॥ ൫.൨൧.൨ ॥ ॥ ഇതി ഏകവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യാം ചതുര്ഥീം ജുഹുയാത്താം ജുഹുയാത്സമാനായ സ്വാഹേതി സമാനസ്തൃപ്യതി ॥ ൫.൨൨.൧ ॥
സമാനേ തൃപ്യതി മനസ്തൃപ്യതി മനസി തൃപ്യതി പര്ജന്യസ്തൃപ്യതി പര്ജന്യേ തൃപ്യതി വിദ്യുത്തൃപ്യതി വിദ്യുതി തൃപ്യന്ത്യാം യത്കിംച വിദ്യുച്ച പര്ജന്യശ്ചാധിതിഷ്ഠതസ്തത്തൃപ്യതി തസ്യാനു തൃപ്തിം തൃപ്യതി പ്രജയാ പശുഭിരന്നാദ്യേന തേജസാ ബ്രഹ്മവര്ചസേനേതി ॥ ൫.൨൨.൨ ॥ ॥ ഇതി ദ്വാവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യാം പഞ്ചമീം ജുഹുയാത്താം ജുഹുയാദുദാനായ സ്വാഹേത്യുദാനസ്തൃപ്യതി ॥ ൫.൨൩.൧ ॥
ഉദാനേ തൃപ്യതി ത്വക്തൃപ്യതി ത്വചി തൃപ്യന്ത്യാം വായുസ്തൃപ്യതി വായൌ തൃപ്യത്യാകാശസ്തൃപ്യത്യാകാശേ തൃപ്യതി യത്കിംച വായുശ്ചാകാശശ്ചാധിതിഷ്ഠതസ്തത്തൃപ്യതി തസ്യാനു തൃപ്തിം തൃപ്യതി പ്രജയാ പശുഭിരന്നാദ്യേന തേജസാ ബ്രഹ്മവര്ചസേന ॥ ൫.൨൩.൨ ॥ ॥ ഇതി ത്രയോവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
സ യ ഇദമവിദ്വാഗ്നിഹോത്രം ജുഹോതി യഥാങ്ഗാരാനപോഹ്യ ഭസ്മനി ജുഹുയാത്താദൃക്തത്സ്യാത് ॥ ൫.൨൪.൧ ॥
അഥ യ ഏതദേവം വിദ്വാനഗ്നിഹോത്രം ജുഹോതി തസ്യ സര്വേഷു ലോകേഷു സര്വേഷു ഭൂതേഷു സര്വേഷ്വാത്മസു ഹുതം ഭവതി ॥ ൫.൨൪.൨ ॥
തദ്യഥേഷീകാതൂലമഗ്നൌ പ്രോതം പ്രദൂയേതൈവംഹാസ്യ സര്വേ പാപ്മാനഃ പ്രദൂയന്തേ യ ഏതദേവം വിദ്വാനഗ്നിഹോത്രം ജുഹോതി ॥ ൫.൨൪.൩ ॥
തസ്മാദു ഹൈവംവിദ്യദ്യപി ചണ്ഡാലായോച്ഛിഷ്ടം പ്രയച്ഛേദാത്മനി ഹൈവാസ്യ തദ്വൈശ്വാനരേ ഹുതം സ്യാദിതി തദേഷ ശ്ലോകഃ ॥ ൫.൨൪.൪ ॥
യഥേഹ ക്ഷുധിതാ ബാലാ മാതരം പര്യുപാസത ഏവം സര്വാണി ഭൂതാന്യഗ്നിഹോത്രമുപാസത ഇത്യഗ്നിഹോത്രമുപാസത ഇതി ॥ ൫.൨൪.൫ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്വിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചമോഽധ്യായഃ ॥
॥ ഷഷ്ഠോഽധ്യായഃ ॥ ശ്വേതകേതുര്ഹാരുണേയ ആസ തം ഹ പിതോവാച ശ്വേതകേതോ വസ ബ്രഹ്മചര്യം ന വൈ സോമ്യാസ്മത്കുലീനോഽനനൂച്യ ബ്രഹ്മബന്ധുരിവ ഭവതീതി ॥ ൬.൧.൧ ॥
സ ഹ ദ്വാദശവര്ഷ ഉപേത്യ ചതുര്വിംശതിവര്ഷഃ സര്വാന്വേദാനധീത്യ മഹാമനാ അനൂചാനമാനീ സ്തബ്ധ ഏയായ തംഹ പിതോവാച ॥ ൬.൧.൨ ॥
ശ്വേതകേതോ യന്നു സോമ്യേദം മഹാമനാ അനൂചാനമാനീ സ്തബ്ധോഽസ്യുത തമാദേശമപ്രാക്ഷ്യഃ യേനാശ്രുതം ശ്രുതം ഭവത്യമതം മതമവിജ്ഞാതം വിജ്ഞാതമിതി കഥം നു ഭഗവഃ സ ആദേശോ ഭവതീതി ॥ ൬.൧.൩ ॥
യഥാ സോമ്യൈകേന മൃത്പിണ്ഡേന സര്വം മൃന്മയം വിജ്ഞാതം സ്യാദ്വാചാരമ്ഭണം വികാരോ നാമധേയം മൃത്തികേത്യേവ സത്യമ് ॥ ൬.൧.൪ ॥
യഥാ സോമ്യൈകേന ലോഹമണിനാ സര്വം ലോഹമയം വിജ്ഞാതം സ്യാദ്വാചാരമ്ഭണം വികാരോ നാമധേയം ലോഹമിത്യേവ സത്യമ് ॥ ൬.൧.൫ ॥
യഥാ സോമ്യികേന നഖനികൃന്തനേന സര്വം കാര്ഷ്ണായസം വിജ്ഞാതം സ്യാദ്വാചാരമ്ഭണം വികാരോ നാമധേയം കൃഷ്ണായസമിത്യേവ സത്യമേവംസോമ്യ സ ആദേശോ ഭവതീതി ॥ ൬.൧.൬ ॥
ന വൈ നൂനം ഭഗവന്തസ്ത ഏതദവേദിഷുര്യദ്ധ്യേതദവേദിഷ്യന്കഥം മേ നാവക്ഷ്യന്നിതി ഭഗവാംസ്ത്വേവ മേ തദ്ബ്രവീത്വിതി തഥാ സോമ്യേതി ഹോവാച ॥ ൬.൧.൭ ॥ ॥ ഇതി പ്രഥമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
സദേവ സോമ്യേദമഗ്ര ആസീദേകമേവാദ്വിതീയമ് । തദ്ധൈക ആഹുരസദേവേദമഗ്ര ആസീദേകമേവാദ്വിതീയം തസ്മാദസതഃ സജ്ജായത ॥ ൬.൨.൧ ॥
കുതസ്തു ഖലു സോമ്യൈവംസ്യാദിതി ഹോവാച കഥമസതഃ സജ്ജായേതേതി। സത്ത്വേവ സോമ്യേദമഗ്ര ആസീദേകമേവാദ്വിതീയമ് ॥ ൬.൨.൨ ॥
തദൈക്ഷത ബഹു സ്യാം പ്രജായേയേതി തത്തേജോഽസൃജത തത്തേജ ഐക്ഷത ബഹു സ്യാം പ്രജായേയേതി തദപോഽസൃജത । തസ്മാദ്യത്ര ക്വച ശോചതി സ്വേദതേ വാ പുരുഷസ്തേജസ ഏവ തദധ്യാപോ ജായന്തേ ॥ ൬.൨.൩ ॥
താ ആപ ഐക്ഷന്ത ബഹ്വ്യഃ സ്യാമ പ്രജായേമഹീതി താ അന്നമസൃജന്ത തസ്മാദ്യത്ര ക്വ ച വര്ഷതി തദേവ ഭൂയിഷ്ഠമന്നം ഭവത്യദ്ഭ്യ ഏവ തദധ്യന്നാദ്യം ജായതേ ॥ ൬.൨.൪ ॥ ॥ ഇതി ദ്വിതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
തേഷാം ഖല്വേഷാം ഭൂതാനാം ത്രീണ്യേവ ബീജാനി ഭവന്ത്യാണ്ഡജം ജീവജമുദ്ഭിജ്ജമിതി ॥ ൬.൩.൧ ॥
സേയം ദേവതൈക്ഷത ഹന്താഹമിമാസ്തിസ്രോ ദേവതാ അനേന ജീവേനാത്മനാനുപ്രവിശ്യ നാമരൂപേ വ്യാകരവാണീതി ॥ ൬.൩.൨ ॥
താസാം ത്രിവൃതം ത്രിവൃതമേകൈകാം കരവാണീതി സേയം ദേവതേമാസ്തിസ്രോ ദേവതാ അനേനൈവ ജീവേനാത്മനാനുപ്രവിശ്യ നാമരൂപേ വ്യാകരോത് ॥ ൬.൩.൩ ॥
താസാം ത്രിവൃതം ത്രിവൃതമേകൈകാമകരോദ്യഥാ തു ഖലു സോമ്യേമാസ്തിസ്രോ ദേവതാസ്ത്രിവൃത്ത്രിവൃദേകൈകാ ഭവതി തന്മേ വിജാനീഹീതി ॥ ൬.൩.൪ ॥ ॥ ഇതി തൃതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യദഗ്നേ രോഹിതംരൂപം തേജസസ്തദ്രൂപം യച്ഛുക്ലം തദപാം യത്കൃഷ്ണം തദന്നസ്യാപാഗാദഗ്നേരഗ്നിത്വം വാചാരമ്ഭണം വികാരോ നാമധേയം ത്രീണി രൂപാണീത്യേവ സത്യമ് ॥ ൬.൪.൧ ॥
യദാദിത്യസ്യ രോഹിതംരൂപം തേജസസ്തദ്രൂപം യച്ഛുക്ലം തദപാം യത്കൃഷ്ണം തദന്നസ്യാപാഗാദാദിത്യാദാദിത്യത്വം വാചാരമ്ഭണം വികാരോ നാമധേയം ത്രീണി രൂപാണീത്യേവ സത്യമ് ॥ ൬.൪.൨ ॥
യച്ഛന്ദ്രമസോ രോഹിതംരൂപം തേജസസ്തദ്രൂപം യച്ഛുക്ലം തദപാം യത്കൃഷ്ണം തദന്നസ്യാപാഗാച്ചന്ദ്രാച്ചന്ദ്രത്വം വാചാരമ്ഭണം വികാരോ നാമധേയം ത്രീണി രൂപാണീത്യേവ സത്യമ് ॥ ൬.൪.൩ ॥
യദ്വിദ്യുതോ രോഹിതംരൂപം തേജസസ്തദ്രൂപം യച്ഛുക്ലം തദപാം യത്കൃഷ്ണം തദന്നസ്യാപാഗാദ്വിദ്യുതോ വിദ്യുത്ത്വം വാചാരമ്ഭണം വികാരോ നാമധേയം ത്രീണി രൂപാണീത്യേവ സത്യമ് ॥ ൬.൪.൪ ॥
ഏതദ്ധ സ്മ വൈ തദ്വിദ്വാംസ ആഹുഃ പൂര്വേ മഹാശാലാ മഹാശ്രോത്രിയാ ന നോഽദ്യ കശ്ചനാശ്രുതമമതമവിജ്ഞാതമുദാഹരിഷ്യതീതി ഹ്യേഭ്യോ വിദാംചക്രുഃ ॥ ൬.൪.൫ ॥
യദു രോഹിതമിവാഭൂദിതി തേജസസ്തദ്രൂപമിതി തദ്വിദാംചക്രുര്യദു ശുക്ലമിവാഭൂദിത്യപാംരൂപമിതി തദ്വിദാംചക്രുര്യദു കൃഷ്ണമിവാഭൂദിത്യന്നസ്യ രൂപമിതി തദ്വിദാംചക്രുഃ ॥ ൬.൪.൬ ॥
യദ്വവിജ്ഞാതമിവാഭൂദിത്യേതാസാമേവ ദേവതാനാംസമാസ ഇതി തദ്വിദാംചക്രുര്യഥാ തു ഖലു സോമ്യേമാസ്തിസ്രോ ദേവതാഃ പുരുഷം പ്രാപ്യ ത്രിവൃത്ത്രിവൃദേകൈകാ ഭവതി തന്മേ വിജാനീഹീതി ॥ ൬.൪.൭ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ഥഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അന്നമശിതം ത്രേധാ വിധീയതേ തസ്യ യഃ സ്ഥവിഷ്ഠോ ധാതുസ്തത്പുരീഷം ഭവതി യോ മധ്യമസ്തന്മാംസം യോഽണിഷ്ഠസ്തന്മനഃ ॥ ൬.൫.൧ ॥
ആപഃ പീതാസ്ത്രേധാ വിധീയന്തേ താസാം യഃ സ്ഥവിഷ്ഠോ ധാതുസ്തന്മൂത്രം ഭവതി യോ മധ്യമസ്തല്ലോഹിതം യോഽണിഷ്ഠഃ സ പ്രാണഃ ॥ ൬.൫.൨ ॥
തേജോഽശിതം ത്രേധാ വിധീയതേ തസ്യ യഃ സ്ഥവിഷ്ഠോ ധാതുസ്തദസ്ഥി ഭവതി യോ മധ്യമഃ സ മജ്ജാ യോഽണിഷ്ഠഃ സാ വാക് ॥ ൬.൫.൩ ॥
അന്നമയംഹി സോമ്യ മനഃ ആപോമയഃ പ്രാണസ്തേജോമയീ വാഗിതി ഭൂയ ഏവ മാ ഭഗവാന്വിജ്ഞാപയത്വിതി തഥാ സോമ്യേതി ഹോവാച ॥ ൬.൫.൪ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ദധ്നഃ സോമ്യ മഥ്യമാനസ്യ യോഽണിമാ സ ഉര്ധ്വഃ സമുദീഷതി തത്സര്പിര്ഭവതി ॥ ൬.൬.൧ ॥
ഏവമേവ ഖലു സോമ്യാന്നസ്യാശ്യമാനസ്യ യോഽണിമാ സ ഉര്ധ്വഃ സമുദീഷതി തന്മനോ ഭവതി ॥ ൬.൬.൨ ॥
അപാംസോമ്യ പീയമാനാനാം യോഽണിമാ സ ഉര്ധ്വഃ സമുദീഷതി സാ പ്രാണോ ഭവതി ॥ ൬.൬.൩ ॥
തേജസഃ സോമ്യാശ്യമാനസ്യ യോഽണിമാ സ ഉര്ധ്വഃ സമുദീഷതി സാ വാഗ്ഭവതി ॥ ൬.൬.൪ ॥
അന്നമയം ഹി സോമ്യ മന ആപോമയഃ പ്രാണസ്തേജോമയീ വാഗിതി ഭൂയ ഏവ മാ ഭഗവാന്വിജ്ഞാപയത്വിതി തഥാ സോമ്യേതി ഹോവാച ॥ ൬.൬.൬ ॥ ॥ ഇതി ഷഷ്ഠഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഷോഡശകലഃ സോമ്യ പുരുഷഃ പഞ്ചദശാഹാനി മാശീഃ കാമമപഃ പിബാപോമയഃ പ്രാണോ നപിബതോ വിച്ഛേത്സ്യത ഇതി ॥ ൬.൭.൧ ॥
സ ഹ പഞ്ചദശാഹാനി നശാഥ ഹൈനമുപസസാദ കിം ബ്രവീമി ഭോ ഇത്യൃചഃ സോമ്യ യജൂംഷി സാമാനീതി സ ഹോവാച ന വൈ മാ പ്രതിഭാന്തി ഭോ ഇതി ॥ ൬.൭.൨ ॥
തം ഹോവാച യഥാ സോമ്യ മഹതോഽഭ്യാ ഹിതസ്യൈകോഽങ്ഗാരഃ ഖദ്യോതമാത്രഃ പരിശിഷ്ടഃ സ്യാത്തേന തതോഽപി ന ബഹു ദഹേദേവംസോമ്യ തേ ഷോഡശാനാം കലാനാമേകാ കലാതിശിഷ്ടാ സ്യാത്തയൈതര്ഹി വേദാന്നാനുഭവസ്യശാനാഥ മേ വിജ്ഞാസ്യസീതി ॥ ൬.൭.൩ ॥
സ ഹശാഥ ഹൈനമുപസസാദ തം ഹ യത്കിംച പപ്രച്ഛ സര്വംഹ പ്രതിപേദേ ॥ ൬.൭.൪ ॥
തം ഹോവാച യഥാ സോമ്യ മഹതോഽഭ്യാഹിതസ്യൈകമങ്ഗാരം ഖദ്യോതമാത്രം പരിശിഷ്ടം തം തൃണൈരുപസമാധായ പ്രാജ്വലയേത്തേന തതോഽപി ബഹു ദഹേത് ॥ ൬.൭.൫ ॥
ഏവം സോമ്യ തേ ഷോഡശാനാം കലാനാമേകാ കലാതിശിഷ്ടാഭൂത്സാന്നേനോപസമാഹിതാ പ്രാജ്വാലീ തയൈതര്ഹി വേദാനനുഭവസ്യന്നമയംഹി സോമ്യ മന ആപോമയഃ പ്രാണസ്തേജോമയീ വാഗിതി തദ്ധാസ്യ വിജജ്ഞാവിതി വിജജ്ഞാവിതി ॥ ൬.൭.൬ ॥ ॥ ഇതി സപ്തമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഉദ്ദാലകോ ഹാരുണിഃ ശ്വേതകേതും പുത്രമുവാച സ്വപ്നാന്തം മേ സോമ്യ വിജാനീഹീതി യത്രൈതത്പുരുഷഃ സ്വപിതി നാമ സതാ സോമ്യ തദാ സമ്പന്നോ ഭവതി സ്വമപീതോ ഭവതി തസ്മാദേനം സ്വപിതീത്യാചക്ഷതേ സ്വംഹ്യപീതോ ഭവതി ॥ ൬.൮.൧ ॥
സ യഥാ ശകുനിഃ സൂത്രേണ പ്രബദ്ധോ ദിശം ദിശം പതിത്വാന്യത്രായതനമലബ്ധ്വാ ബന്ധനമേവോപശ്രയത ഏവമേവ ഖലു സോമ്യ തന്മനോ ദിശം ദിശം പതിത്വാന്യത്രായതനമലബ്ധ്വാ പ്രാണമേവോപശ്രയതേ പ്രാണബന്ധനം ഹി സോമ്യ മന ഇതി ॥ ൬.൮.൨ ॥
അശനാപിപാസേ മേ സോമ്യ വിജാനീഹീതി യത്രൈതത്പുരുഷോഽശിശിഷതി നാമാപ ഏവ തദശിതം നയന്തേ തദ്യഥാ ഗോനായോഽശ്വനായഃ പുരുഷനായ ഇത്യേവം തദപ ആചക്ഷതേഽശനായേതി തത്രിതച്ഛുങ്ഗമുത്പതിതം സോമ്യ വിജാനീഹി നേദമമൂലം ഭവിഷ്യതീതി ॥ ൬.൮.൩ ॥
തസ്യ ക്വ മൂലം സ്യാദന്യത്രാന്നാദേവമേവ ഖലു സോമ്യാന്നേന ശുങ്ഗേനാപോ മൂലമന്വിച്ഛാദ്ഭിഃ സോമ്യ ശുങ്ഗേന തേജോ മൂലമന്വിച്ഛ തേജസാ സോമ്യ ശുങ്ഗേന സന്മൂലമന്വിച്ഛ സന്മൂലാഃ സോമ്യേമാഃ സര്വാഃ പ്രജാഃ സദായതനാഃ സത്പ്രതിഷ്ഠാഃ ॥ ൬.൮.൪ ॥
അഥ യത്രൈതത്പുരുഷഃ പിപാസതി നാമ തേജ ഏവ തത്പീതം നയതേ തദ്യഥാ ഗോനായോഽശ്വനായഃ പുരുഷനായ ഇത്യേവം തത്തേജ ആചഷ്ട ഉദന്യേതി തത്രൈതദേവ ശുങ്ഗമുത്പതിതം സോമ്യ വിജാനീഹി നേദമമൂലം ഭവിഷ്യതീതി ॥ ൬.൮.൫ ॥
തസ്യ ക്വ മൂലം സ്യാദന്യത്രാദ്ഭ്യ്ഽദ്ഭിഃ സോമ്യ ശുങ്ഗേന തേജോ മൂലമന്വിച്ഛ തേജസാ സോമ്യ ശുങ്ഗേന സന്മൂലമന്വിച്ഛ സന്മൂലാഃ സോമ്യേമാഃ സര്വാഃ പ്രജാഃ സദായതനാഃ സത്പ്രതിഷ്ഠാ യഥാ തു ഖലു സോമ്യേമാസ്തിസ്രോ ദേവതാഃ പുരുഷം പ്രാപ്യ ത്രിവൃത്ത്രിവൃദേകൈകാ ഭവതി തദുക്തം പുരസ്താദേവ ഭവത്യസ്യ സോമ്യ പുരുഷസ്യ പ്രയതോ വാങ്മനസി സമ്പദ്യതേ മനഃ പ്രാണേ പ്രാണസ്തേജസി തേജഃ പരസ്യാം ദേവതായാമ് ॥ ൬.൮.൬ ॥
സ യ ഏഷോഽണിമൈതദാത്മ്യമിദം സര്വം തത്സത്യം സ ആത്മാ തത്ത്വമസി ശ്വേതകേതോ ഇതി ഭൂയ ഏവ മാ ഭഗവാന്വിജ്ഞാപയത്വിതി തഥാ സോമ്യേതി ഹോവാച ॥ ൬.൮.൭ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യഥാ സോമ്യ മധു മധുകൃതോ നിസ്തിഷ്ഠന്തി നാനാത്യയാനാം വൃക്ഷാണാംരസാന്സമവഹാരമേകതാംരസം ഗമയന്തി ॥ ൬.൯.൧ ॥
തേ യഥാ തത്ര ന വിവേകം ലഭന്തേഽമുഷ്യാഹം വൃക്ഷസ്യ രസോഽസ്മ്യമുഷ്യാഹം വൃക്ഷസ്യ രസോഽസ്മീത്യേവമേവ ഖലു സോമ്യേമാഃ സര്വാഃ പ്രജാഃ സതി സമ്പദ്യ ന വിദുഃ സതി സമ്പദ്യാമഹ ഇതി ॥ ൬.൯.൨ ॥
ത ഇഹ വ്യഘ്രോ വാ സിംഹോ വാ വൃകോ വാ വരാഹോ വാ കീടോ വാ പതങ്ഗോ വാ ദംശോ വാ മശകോ വാ യദ്യദ്ഭവന്തി തദാഭവന്തി ॥ ൬.൯.൩ ॥
സ യ ഏഷോഽണിമൈതദാത്മ്യമിദം സര്വം തത്സത്യം സ ആത്മാ തത്ത്വമസി ശ്വേതകേതോ ഇതി ഭൂയ ഏവ മാ ഭഗവാന്വിജ്ഞാപയത്വിതി തഥാ സോമ്യേതി ഹോവാച ॥ ൬.൯.൪ ॥ ॥ ഇതി നവമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഇമാഃ സോമ്യ നദ്യഃ പുരസ്താത്പ്രാച്യഃ സ്യന്ദന്തേ പശ്ചാത്പ്രതീച്യസ്താഃ സമുദ്രാത്സമുദ്രമേവാപിയന്തി സ സമുദ്ര ഏവ ഭവതി താ യഥാ തത്ര ന വിദുരിയമഹമസ്മീയമഹമസ്മീതി ॥ ൬.൧൦.൧ ॥
ഏവമേവ ഖലു സോമ്യേമാഃ സര്വാഃ പ്രജാഃ സത ആഗമ്യ ന വിദുഃ സത ആഗച്ഛാമഹ ഇതി ത ഇഹ വ്യാഘ്രോ വാ സിംഹോ വാ വൃകോ വാ വരാഹോ വാ കീടോ വാ പതങ്ഗോ വാ ദംശോ വാ മശകോ വാ യദ്യദ്ഭവന്തി തദാഭവന്തി ॥ ൬.൧൦.൨ ॥
സ യ ഏഷോഽണിമൈതദാത്മ്യമിദം സര്വം തത്സത്യം സ ആത്മാ തത്ത്വമസി ശ്വേതകേതോ ഇതി ഭൂയ ഏവ മാ ഭഗവാന്വിജ്ഞാപയത്വിതി തഥാ സോമ്യേതി ഹോവാച ॥ ൬.൧൦.൩ ॥ ॥ ഇതി ദശമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അസ്യ സോമ്യ മഹതോ വൃക്ഷസ്യ യോ മൂലേഽഭ്യാഹന്യാജ്ജീവന്സ്രവേദ്യോ മധ്യേഽഭ്യാഹന്യാജ്ജീവന്സ്രവേദ്യോഽഗ്രേഽഭ്യാഹന്യാജ്ജീവന്സ്രവേത്സ ഏഷ ജീവേനാത്മനാനുപ്രഭൂതഃ പേപീയമാനോ മോദമാനസ്തിഷ്ഠതി ॥ ൬.൧൧.൧ ॥ അസ്യ യദേകാം ശാഖാം ജീവോ ജഹാത്യഥ സാ ശുഷ്യതി ദ്വിതീയാം ജഹാത്യഥ സാ ശുഷ്യതി തൃതീയാം ജഹാത്യഥ സാ ശുഷ്യതി സര്വം ജഹാതി സര്വഃ ശുഷ്യതി ॥ ൬.൧൧.൨ ॥
ഏവമേവ ഖലു സോമ്യ വിദ്ധീതി ഹോവാച ജീവാപേതം വാവ കിലേദം മ്രിയതേ ന ജീവോ മ്രിയതേ ഇതി സ യ ഏഷോഽണിമൈതദാത്മ്യമിദം സര്വം തത്സത്യം സ ആത്മാ തത്ത്വമസി ശ്വേതകേതോ ഇതി ഭൂയ ഏവ മാ ഭഗവാന്വിജ്ഞാപയത്വിതി തഥാ സോമ്യേതി ഹോവാച ॥ ൬.൧൧.൩ ॥ ॥ ഇതി ഏകാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ന്യഗ്രോധഫലമത ആഹരേതീദം ഭഗവ ഇതി ഭിന്ദ്ധീതി ഭിന്നം ഭഗവ ഇതി കിമത്ര പശ്യസീത്യണ്വ്യ ഇവേമാ ധാനാ ഭഗവ ഇത്യാസാമങ്ഗൈകാം ഭിന്ദ്ധീതി ഭിന്നാ ഭഗവ ഇതി കിമത്ര പശ്യസീതി ന കിംചന ഭഗവ ഇതി ॥ ൬.൧൨.൧ ॥
തം ഹോവാച യം വൈ സോമ്യൈതമണിമാനം ന നിഭാലയസ ഏതസ്യ വൈ സോമ്യൈഷോഽണിമ്ന ഏവം മഹാന്യഗ്രോധസ്തിഷ്ഠതി ശ്രദ്ധത്സ്വ സോമ്യേതി ॥ ൬.൧൨.൨ ॥
സ യ ഏഷോഽണിമൈതദാത്മ്യമിദദ്ം സര്വം തത്സത്യം സ ആത്മാ തത്ത്വമസി ശ്വേതകേതോ ഇതി ഭൂയ ഏവ മാ ഭഗവാന്വിജ്ഞാപയത്വിതി തഥാ സോമ്യേതി ഹോവാച ॥ ൬.൧൨.൩ ॥ ॥ ഇതി ദ്വാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ലവണമേതദുദകേഽവധായാഥ മാ പ്രാതരുപസീദഥാ ഇതി സ ഹ തഥാ ചകാര തം ഹോവാച യദ്ദോഷാ ലവണമുദകേഽവാധാ അങ്ഗ തദാഹരേതി തദ്ധാവമൃശ്യ ന വിവേദ ॥ ൬.൧൩.൧ ॥ യഥാ വിലീനമേവാങ്ഗാസ്യാന്താദാചാമേതി കഥമിതി ലവണമിതി മധ്യാദാചാമേതി കഥമിതി ലവണമിത്യന്താദാചാമേതി കഥമിതി ലവണമിത്യഭിപ്രാസ്യൈതദഥ മോപസീദഥാ ഇതി തദ്ധ തഥാ ചകാര തച്ഛശ്വത്സംവര്തതേ തം ഹോവാചാത്ര വാവ കില തത്സോമ്യ ന നിഭാലയസേഽത്രൈവ കിലേതി ॥ ൬.൧൩.൨ ॥
സ യ ഏഷോഽണിമൈതദാത്മ്യമിദം സര്വം തത്സത്യം സ ആത്മാ തത്ത്വമസി ശ്വേതകേതോ ഇതി ഭൂയ ഏവ മാ ഭഗവാന്വിജ്ഞാപയത്വിതി തഥാ സോമ്യേതി ഹോവാച ॥ ൬.൧൩.൩ ॥ ॥ ഇതി ത്രയോദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യഥാ സോമ്യ പുരുഷം ഗന്ധാരേഭ്യോഽഭിനദ്ധാക്ഷമാനീയ തം തതോഽതിജനേ വിസൃജേത്സ യഥാ തത്ര പ്രാങ്വോദങ്വാധരാങ്വാ പ്രത്യങ്വാ പ്രധ്മായീതാഭിനദ്ധാക്ഷ ആനീതോഽഭിനദ്ധാക്ഷോ വിസൃഷ്ടഃ ॥ ൬.൧൪.൧ ॥
തസ്യ യഥാഭിനഹനം പ്രമുച്യ പ്രബ്രൂയാദേതാം ദിശം ഗന്ധാരാ ഏതാം ദിശം വ്രജേതി സ ഗ്രാമാദ്ഗ്രാമം പൃച്ഛന്പണ്ഡിതോ മേധാവീ ഗന്ധാരാനേവോപസമ്പദ്യേതൈവമേവേഹാചാര്യവാന്പുരുഷോ വേദ തസ്യ താവദേവ ചിരം യാവന്ന വിമോക്ഷ്യേഽഥ സമ്പത്സ്യ ഇതി ॥ ൬.൧൪.൨ ॥
സ യ ഏഷോഽണിമൈതദാത്മ്യമിദം സര്വം തത്സത്യം സ ആത്മാ തത്ത്വമസി ശ്വേതകേതോ ഇതി ഭൂയ ഏവ മാ ഭഗവാന്വിജ്ഞാപയത്വിതി തഥാ സോമ്യേതി ഹോവാച ॥ ൬.൧൪.൩ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പുരുഷം സോമ്യോതോപതാപിനം ജ്ഞാതയഃ പര്യുപാസതേ ജാനാസി മാം ജാനാസി മാമിതി തസ്യ യാവന്ന വാങ്മനസി സമ്പദ്യതേ മനഃ പ്രാണേ പ്രാണസ്തേജസി തേജഃ പരസ്യാം ദേവതായാം താവജ്ജാനാതി ॥ ൬.൧൫.൧ ॥
അഥ യദാസ്യ വാങ്മനസി സമ്പദ്യതേ മനഃ പ്രാണേ പ്രാണസ്തേജസി തേജഃ പരസ്യാം ദേവതായാമഥ ന ജാനാതി ॥ ൬.൧൫.൨ ॥
സ യ ഏഷോഽണിമൈതദാത്മ്യമിദം സര്വം തത് സത്യം സ ആത്മാ തത്ത്വമസി ശ്വേതകേതോ ഇതി ഭൂയ ഏവ മാ ഭഗവാന്വിജ്ഞാപയത്വിതി തഥാ സോമ്യേതി ഹോവാച ॥ ൬.൧൫.൩ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പുരുഷം സോമ്യോത ഹസ്തഗൃഹീതമാനയന്ത്യപഹാര്ഷീത്സ്തേയമകാര്ഷീത്പരശുമസ്മൈ തപതേതി സ യദി തസ്യ കര്താ ഭവതി തത ഏവാനൃതമാത്മാനം കുരുതേ സോഽനൃതാഭിസംധോഽനൃതേനാത്മാനമന്തര്ധായ പരശും തപ്തം പ്രതിഗൃഹ്ണാതി സ ദഹ്യതേഽഥ ഹന്യതേ ॥ ൬.൧൬.൧ ॥
അഥ യദി തസ്യാകര്താ ഭവതി തതേവ സത്യമാത്മാനം കുരുതേ സ സത്യാഭിസന്ധഃ സത്യേനാത്മാനമന്തര്ധായ പരശും തപ്തം പ്രതിഗൃഹ്ണാതി സന ദഹ്യതേഽഥ മുച്യതേ ॥ ൬.൧൬.൨ ॥
സ യഥാ തത്ര നാദാഹ്യേതൈതദാത്മ്യമിദം സര്വം തത്സത്യം സ ആത്മാ തത്ത്വമസി ശ്വേതകേതോ ഇതി തദ്ധാസ്യ വിജജ്ഞാവിതി വിജജ്ഞാവിതി ॥ ൬.൧൬.൩ ॥ ॥ ഇതി ഷോഡശഃ ഖണ്ഡഃ ॥ ॥ ഇതി ഷഷ്ഠോഽധ്യായഃ ॥
॥ സപ്തമോഽധ്യായഃ ॥ അധീഹി ഭഗവ ഇതി ഹോപസസാദ സനത്കുമാരം നാരദസ്തം ഹോവാച യദ്വേത്ഥ തേന മോപസീദ തതസ്ത ഊര്ധ്വം വക്ഷ്യാമീതി സ ഹോവാച ॥ ൭.൧.൧ ॥
ഋഗ്വേദം ഭഗവോഽധ്യേമി യജുര്വേദം സാമവേദമാഥര്വണം ചതുര്ഥമിതിഹാസപുരാണം പഞ്ചമം വേദാനാം വേദം പിത്ര്യം രാശിം ദൈവം നിധിം വാകോവാക്യമേകായനം ദേവവിദ്യാം ബ്രഹ്മവിദ്യാം ഭൂതവിദ്യാം ക്ഷത്രവിദ്യാം നക്ഷത്രവിദ്യാം സര്പദേവജനവിദ്യാമേതദ്ഭഗവോഽധ്യേമി ॥ ൭.൧.൨ ॥
സോഽഹം ഭഗവോ മന്ത്രവിദേവാസ്മി നാത്മവിച്ഛ്രുതം ഹ്യേവ മേ ഭഗവദ്ദൃശേഭ്യസ്തരതി ശോകമാത്മവിദിതി സോഽഹം ഭഗവഃ ശോചാമി തം മാ ഭഗവാഞ്ഛോകസ്യ പാരം താരയത്വിതി തം ഹോവാച യദ്വൈ കിംചൈതദധ്യഗീഷ്ഠാ നാമൈവൈതത് ॥ ൭.൧.൩ ॥
നാമ വാ ഋഗ്വേദോ യജുര്വേദഃ സാമവേദ ആഥര്വണശ്ചതുര്ഥ ഇതിഹാസപുരാണഃ പഞ്ചമോ വേദാനാം വേദഃ പിത്ര്യോ രാശിര്ദൈവോ നിധിര്വാകോവാക്യമേകായനം ദേവവിദ്യാ ബ്രഹ്മവിദ്യാ ഭൂതവിദ്യാ ക്ഷത്രവിദ്യാ നക്ഷത്രവിദ്യാ സര്പദേവജനവിദ്യാ നാമൈവൈതന്നാമോപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൧.൪ ॥
സ യോ നാമ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവന്നാമ്നോ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ നാമ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ നാമ്നോ ഭൂയ ഇതി നാമ്നോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൧.൫ ॥ ॥ ഇതി പ്രഥമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
വാഗ്വാവ നാമ്നോ ഭൂയസീ വാഗ്വാ ഋഗ്വേദം വിജ്ഞാപയതി യജുര്വേദം സാമവേദമാഥര്വണം ചതുര്ഥമിതിഹാസപുരാണം പഞ്ചമം വേദാനാം വേദം പിത്ര്യംരാശിം ദൈവം നിധിം വാകോവാക്യമേകായനം ദേവവിദ്യാം ബ്രഹ്മവിദ്യാം ഭൂതവിദ്യാം ക്ഷത്രവിദ്യാം സര്പദേവജനവിദ്യാം ദിവം ച പൃഥിവീം ച വായും ചാകാശം ചാപശ്ച തേജശ്ച ദേവാംശ്ച മനുഷ്യാംശ്ച പശൂംശ്ച വയാംസി ച തൃണവനസ്പതീഞ്ശ്വാപദാന്യാകീടപതങ്ഗപിപീലകം ധര്മം ചാധര്മം ച സത്യം ചാനൃതം ച സാധു ചാസാധു ച ഹൃദയജ്ഞം ചാഹൃദയജ്ഞം ച യദ്വൈ വാങ്നാഭവിഷ്യന്ന ധര്മോ നാധര്മോ വ്യജ്ഞാപയിഷ്യന്ന സത്യം നാനൃതം ന സാധു നാസാധു ന ഹൃദയജ്ഞോ നാഹൃദയജ്ഞോ വാഗേവൈതത്സര്വം വിജ്ഞാപയതി വാചമുപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൨.൧ ॥
സ യോ വാചം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവദ്വാചോ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ വാചം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ വാചോ ഭൂയ ഇതി വാചോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൨.൨ ॥ ॥ ഇതി ദ്വിതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
മനോ വാവ വാചോ ഭൂയോ യഥാ വൈ ദ്വേ വാമലകേ ദ്വേ വാ കോലേ ദ്വൌ വാക്ഷൌ മുഷ്ടിരനുഭവത്യേവം വാചം ച നാമ ച മനോഽനുഭവതി സ യദാ മനസാ മനസ്യതി മന്ത്രാനധീയീയേത്യഥാധീതേ കര്മാണി കുര്വീയേത്യഥ കുരുതേ പുത്രാംശ്ച പശൂംശ്ചേച്ഛേയേത്യഥേച്ഛത ഇമം ച ലോകമമും ചേച്ഛേയേത്യഥേച്ഛതേ മനോ ഹ്യാത്മാ മനോ ഹി ലോകോ മനോ ഹി ബ്രഹ്മ മന ഉപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൩.൧ ॥
സ യോ മനോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവന്മനസോ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ മനോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ മനസോ ഭൂയ ഇതി മനസോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൩.൨ ॥ ॥ ഇതി തൃതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
സംകല്പോ വാവ മനസോ ഭൂയാന്യദാ വൈ സംകല്പയതേഽഥ മനസ്യത്യഥ വാചമീരയതി താമു നാമ്നീരയതി നാമ്നി മന്ത്രാ ഏകം ഭവന്തി മന്ത്രേഷു കര്മാണി ॥ ൭.൪.൧ ॥
താനി ഹ വാ ഏതാനി സംകല്പൈകായനാനി സംകല്പാത്മകാനി സംകല്പേ പ്രതിഷ്ഠിതാനി സമകൢപതാം ദ്യാവാപൃഥിവീ സമകല്പേതാം വായുശ്ചാകാശം ച സമകല്പന്താപശ്ച തേജശ്ച തേഷാം സം കൢപ്ത്യൈ വര്ഷം സംകല്പതേ വര്ഷസ്യ സംകൢപ്ത്യാ അന്നം സംകല്പതേഽന്നസ്യ സം കൢപ്ത്യൈ പ്രാണാഃ സംകല്പന്തേ പ്രാണാനാം സം കൢപ്ത്യൈ മന്ത്രാഃ സംകല്പന്തേ മന്ത്രാണാം സം കൢപ്ത്യൈ കര്മാണി സംകല്പന്തേ കര്മണാം സംകൢപ്ത്യൈ ലോകഃ സംകല്പതേ ലോകസ്യ സം കൢപ്ത്യൈ സര്വം സംകല്പതേ സ ഏഷ സംകല്പഃ സംകല്പമുപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൪.൨ ॥
സ യഃ സംകല്പം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ സംകൢപ്താന്വൈ സ ലോകാന്ധ്രുവാന്ധ്രുവഃ പ്രതിഷ്ഠിതാന് പ്രതിഷ്ഠിതോഽവ്യഥമാനാനവ്യഥമാനോഽഭിസിധ്യതി യാവത്സംകല്പസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യഃ സംകല്പം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവഃ സംകല്പാദ്ഭൂയ ഇതി സംകല്പാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൪.൩ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ഥഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ചിത്തം വാവ സം കല്പാദ്ഭൂയോ യദാ വൈ ചേതയതേഽഥ സംകല്പയതേഽഥ മനസ്യത്യഥ വാചമീരയതി താമു നാമ്നീരയതി നാമ്നി മന്ത്രാ ഏകം ഭവന്തി മന്ത്രേഷു കര്മാണി ॥ ൭.൫.൧ ॥
താനി ഹ വാ ഏതാനി ചിത്തൈകായനാനി ചിത്താത്മാനി ചിത്തേ പ്രതിഷ്ഠിതാനി തസ്മാദ്യദ്യപി ബഹുവിദചിത്തോ ഭവതി നായമസ്തീത്യേവൈനമാഹുര്യദയം വേദ യദ്വാ അയം വിദ്വാന്നേത്ഥമചിത്തഃ സ്യാദിത്യഥ യദ്യല്പവിച്ചിത്തവാന്ഭവതി തസ്മാ ഏവോത ശുശ്രൂഷന്തേ ചിത്തംഹ്യേവൈഷാമേകായനം ചിത്തമാത്മാ ചിത്തം പ്രതിഷ്ഠാ ചിത്തമുപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൫.൨ ॥
സ യശ്ചിത്തം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ ചിത്താന്വൈ സ ലോകാന്ധ്രുവാന്ധ്രുവഃ പ്രതിഷ്ഠിതാന്പ്രതിഷ്ഠിതോഽവ്യഥമാനാനവ്യഥമാനോഽഭിസിധ്യതി യാവച്ചിത്തസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യശ്ചിത്തം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവശ്ചിത്താദ്ഭൂയ ഇതി ചിത്താദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൫.൩ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ധ്യാനം വാവ ചിത്താദ്ഭൂയോ ധ്യായതീവ പൃഥിവീ ധ്യായതീവാന്തരിക്ഷം ധ്യായതീവ ദ്യൌര്ധ്യായന്തീവാപോ ധ്യായന്തീവ പര്വതാ ദേവമനുഷ്യാസ്തസ്മാദ്യ ഇഹ മനുഷ്യാണാം മഹത്താം പ്രാപ്നുവന്തി ധ്യാനാപാദാംശാ ഇവൈവ തേ ഭവന്ത്യഥ യേഽല്പാഃ കലഹിനഃ പിശുനാ ഉപവാദിനസ്തേഽഥ യേ പ്രഭവോ ധ്യാനാപാദാംശാ ഇവൈവ തേ ഭവന്തി ധ്യാനമുപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൬.൧ ॥
സ യോ ധ്യാനം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവദ്ധ്യാനസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ ധ്യാനം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ ധ്യാനാദ്ഭൂയ ഇതി ധ്യാനാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൬.൨ ॥ ॥ ഇതി ഷഷ്ഠഃ ഖണ്ഡഃ ॥
വിജ്ഞാനം വാവ ധ്യാനാദ്ഭൂയഃ വിജ്ഞാനേന വാ ഋഗ്വേദം വിജാനാതി യജുര്വേദം സാമവേദമാഥര്വണം ചതുര്ഥമിതിഹാസപുരാണം പഞ്ചമം വേദാനാം വേദം പിത്ര്യംരാശിം ദൈവം നിധിം വാകോവാക്യമേകായനം ദേവവിദ്യാം ബ്രഹ്മവിദ്യാം ഭൂതവിദ്യാം ക്ഷത്രവിദ്യാം നക്ഷത്രവിദ്യാംസര്പദേവജനവിദ്യാം ദിവം ച പൃഥിവീം ച വായും ചാകാശം ചാപശ്ച തേജശ്ച ദേവാംശ്ച മനുഷ്യാംശ്ച പശൂംശ്ച വയാംസി ച തൃണവനസ്പതീഞ്ഛ്വാപദാന്യാകീടപതങ്ഗപിപീലകം ധര്മം ചാധര്മം ച സത്യം ചാനൃതം ച സാധു ചാസാധു ച ഹൃദയജ്ഞം ചാഹൃദയജ്ഞം ചാന്നം ച രസം ചേമം ച ലോകമമും ച വിജ്ഞാനേനൈവ വിജാനാതി വിജ്ഞാനമുപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൭.൧ ॥
സ യോ വിജ്ഞാനം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ വിജ്ഞാനവതോ വൈ സ ലോകാഞ്ജ്ഞാനവതോഽഭിസിധ്യതി യാവദ്വിജ്ഞാനസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ വിജ്ഞാനം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ വിജ്ഞാനാദ്ഭൂയ ഇതി വിജ്ഞാനാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൭.൨ ॥ ॥ ഇതി സപ്തമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ബലം വാവ വിജ്ഞാനാദ്ഭൂയോഽപി ഹ ശതം വിജ്ഞാനവതാമേകോ ബലവാനാകമ്പയതേ സ യദാ ബലീ ഭവത്യഥോത്ഥാതാ ഭവത്യുത്തിഷ്ഠന്പരിചരിതാ ഭവതി പരിചരന്നുപസത്താ ഭവത്യുപസീദന്ദ്രഷ്ടാ ഭവതി ശ്രോതാ ഭവതി മന്താ ഭവതി ബോദ്ധാ ഭവതി കര്താ ഭവതി വിജ്ഞാതാ ഭവതി ബലേന വൈ പൃഥിവീ തിഷ്ഠതി ബലേനാന്തരിക്ഷം ബലേന ദ്യൌര്ബലേന പര്വതാ ബലേന ദേവമനുഷ്യാ ബലേന പശവശ്ച വയാംസി ച തൃണവനസ്പതയഃ ശ്വാപദാന്യാകീടപതങ്ഗപിപീലകം ബലേന ലോകസ്തിഷ്ഠതി ബലമുപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൮.൧ ॥
സ യോ ബലം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവദ്ബലസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോ ബലം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോ ബലാദ്ഭൂയ ഇതി ബലാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൮.൨ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അന്നം വാവ ബലാദ്ഭൂയസ്തസ്മാദ്യദ്യപി ദശ രാത്രീര്നാശ്നീയാദ്യദ്യു ഹ ജീവേദഥവാദ്രഷ്ടാശ്രോതാമന്താബോദ്ധാകര്താവിജ്ഞാതാ ഭവത്യഥാന്നസ്യായൈ ദ്രഷ്ടാ ഭവതി ശ്രോതാ ഭവതി മന്താ ഭവതി ബോദ്ധാ ഭവതി കര്താ ഭവതി വിജ്ഞാതാ ഭവത്യന്നമുപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൯.൧ ॥
സ യോഽന്നം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽന്നവതോ വൈ സ ലോകാന്പാനവതോഽഭിസിധ്യതി യാവദന്നസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോഽന്നം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോഽന്നാദ്ഭൂയ ഇത്യന്നാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൯.൨ ॥ ॥ ഇതി നവമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ആപോ വാവാന്നാദ്ഭൂയസ്തസ്മാദ്യദാ സുവൃഷ്ടിര്ന ഭവതി വ്യാധീയന്തേ പ്രാണാ അന്നം കനീയോ ഭവിഷ്യതീത്യഥ യദാ സുവൃഷ്ടിര്ഭവത്യാനന്ദിനഃ പ്രാണാ ഭവന്ത്യന്നം ബഹു ഭവിഷ്യതീത്യാപ ഏവേമാ മൂര്താ യേയം പൃഥിവീ യദന്തരിക്ഷം യദ്ദ്യൌര്യത്പര്വതാ യദ്ദേവമനുഷ്യായത്പശവശ്ച വയാംസി ച തൃണവനസ്പതയഃ ശ്വാപദാന്യാകീടപതങ്ഗപിപീലകമാപ ഏവേമാ മൂര്താ അപ ഉപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൧൦.൧ ॥
സ യോഽപോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്ത ആപ്നോതി സര്വാന്കാമാംസ്തൃപ്തിമാന്ഭവതി യാവദപാം ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യോഽപോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവോഽദ്ഭ്യോ ഭൂയ ഇത്യദ്ഭ്യോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൧൦.൨ ॥ ॥ ഇതി ദശമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
തേജോ വാവാദ്ഭ്യോ ഭൂയസ്തദ്വാ ഏതദ്വായുമാഗൃഹ്യാകാശമഭിതപതി തദാഹുര്നിശോചതി നിതപതി വര്ഷിഷ്യതി വാ ഇതി തേജ ഏവ തത്പൂര്വം ദര്ശയിത്വാഥാപഃ സൃജതേ തദേതദൂര്ധ്വാഭിശ്ച തിരശ്ചീഭിശ്ച വിദ്യുദ്ഭിരാഹ്രാദാശ്ചരന്തി തസ്മാദാഹുര്വിദ്യോതതേ സ്തനയതി വര്ഷിഷ്യതി വാ ഇതി തേജ ഏവ തത്പൂര്വം ദര്ശയിത്വാഥാപഃ സൃജതേ തേജ ഉപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൧൧.൧ ॥
സ യസ്തേജോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ തേജസ്വീ വൈ സ തേജസ്വതോ ലോകാന്ഭാസ്വതോഽപഹതതമസ്കാനഭിസിധ്യതി യാവത്തേജസോ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യസ്തേജോ ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവസ്തേജസോ ഭൂയ ഇതി തേജസോ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൧൧.൨ ॥ ॥ ഇതി ഏകാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ആകാശോ വാവ തേജസോ ഭൂയാനാകാശേ വൈ സൂര്യാചന്ദ്രമസാവുഭൌ വിദ്യുന്നക്ഷത്രാണ്യഗ്നിരാകാശേനാഹ്വയത്യാകാശേന ശൃണോത്യാകാശേന പ്രതിശൃണോത്യാകാശേ രമത ആകാശേ ന രമത ആകാശേ ജായത ആകാശമഭിജായത ആകാശമുപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൧൨.൧ ॥
സ യ ആകാശം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്ത ആകാശവതോ വൈ സ ലോകാന്പ്രകാശവതോഽസംബാധാനുരുഗായവതോഽഭിസിധ്യതി യാവദാകാശസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യ ആകാശം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവ ആകാശാദ്ഭൂയ ഇതി ആകാശാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൧൨.൨ ॥ ॥ ഇതി ദ്വാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
സ്മരോ വാവാകാശാദ്ഭൂയസ്തസ്മാദ്യദ്യപി ബഹവ ആസീരന്ന സ്മരന്തോ നൈവ തേ കംചന ശൃണുയുര്ന മന്വീരന്ന വിജാനീരന്യദാ വാവ തേ സ്മരേയുരഥ ശൃണുയുരഥ മന്വീരന്നഥ വിജാനീരന്സ്മരേണ വൈ പുത്രാന്വിജാനാതി സ്മരേണ പശൂന്സ്മരമുപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൧൩.൧ ॥
സ യഃ സ്മരം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേ യാവത്സ്മരസ്യ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യഃ സ്മരം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവഃ സ്മരാദ്ഭൂയ ഇതി സ്മരാദ്വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൧൩.൨ ॥ ॥ ഇതി ത്രയോദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ആശാ വാവ സ്മരാദ്ഭൂയസ്യാശേദ്ധോ വൈ സ്മരോ മന്ത്രാനധീതേ കര്മാണി കുരുതേ പുത്രാംശ്ച പശൂംശ്ചേച്ഛത ഇമം ച ലോകമമും ചേച്ഛത ആശാമുപാസ്സ്വേതി ॥ ൭.൧൪.൧ ॥
സ യ ആശാം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്ത ആശയാസ്യ സര്വേ കാമാഃ സമൃധ്യന്ത്യമോഘാ ഹാസ്യാശിഷോ ഭവന്തി യാവദാശായാ ഗതം തത്രാസ്യ യഥാകാമചാരോ ഭവതി യ ആശാം ബ്രഹ്മേത്യുപാസ്തേഽസ്തി ഭഗവ ആശായാ ഭൂയ ഇത്യാശായാ വാവ ഭൂയോഽസ്തീതി തന്മേ ഭഗവാന്ബ്രവീത്വിതി ॥ ൭.൧൪.൨ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
പ്രാണോ വാ ആശായാ ഭൂയാന്യഥാ വാ അരാ നാഭൌ സമര്പിതാ ഏവമസ്മിന്പ്രാണേ സര്വംസമര്പിതം പ്രാണഃ പ്രാണേന യാതി പ്രാണഃ പ്രാണം ദദാതി പ്രാണായ ദദാതി പ്രാണോ ഹ പിതാ പ്രാണോ മാതാ പ്രാണോ ഭ്രാതാ പ്രാണഃ സ്വസാ പ്രാണ ആചാര്യഃ പ്രാണോ ബ്രാഹ്മണഃ ॥ ൭.൧൫.൧ ॥
സ യദി പിതരം വാ മാതരം വാ ഭ്രാതരം വാ സ്വസാരം വാചാര്യം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ കിംചിദ്ഭൃശമിവ പ്രത്യാഹ ധിക്ത്വാസ്ത്വിത്യേവൈനമാഹുഃ പിതൃഹാ വൈ ത്വമസി മാതൃഹാ വൈ ത്വമസി ഭ്രാതൃഹാ വൈ ത്വമസി സ്വസൃഹാ വൈ ത്വമസ്യാചാര്യഹാ വൈ ത്വമസി ബ്രാഹ്മണഹാ വൈ ത്വമസീതി ॥ ൭.൧൫.൨ ॥
അഥ യദ്യപ്യേനാനുത്ക്രാന്തപ്രാണാഞ്ഛൂലേന സമാസം വ്യതിഷംദഹേന്നൈവൈനം ബ്രൂയുഃ പിതൃഹാസീതി ന മാതൃഹാസീതി ന ഭ്രാതൃഹാസീതി ന സ്വസൃഹാസീതി നാചാര്യഹാസീതി ന ബ്രാഹ്മണഹാസീതി ॥ ൭.൧൫.൩ ॥
പ്രാണോ ഹ്യേവൈതാനി സര്വാണി ഭവതി സ വാ ഏഷ ഏവം പശ്യന്നേവം മന്വാന ഏവം വിജാനന്നതിവാദീ ഭവതി തം ചേദ്ബ്രൂയുരതിവാദ്യസീത്യതിവാദ്യസ്മീതി ബ്രൂയാന്നാപഹ്നുവീത ॥ ൭.൧൫.൪ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഏഷ തു വാ അതിവദതി യഃ സത്യേനാതിവദതി സോഽഹം ഭഗവഃ സത്യേനാതിവദാനീതി സത്യം ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യമിതി സത്യം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി ॥ ൭.൧൬.൧ ॥ ॥ ഇതി ഷോഡശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യദാ വൈ വിജാനാത്യഥ സത്യം വദതി നാവിജാനന്സത്യം വദതി വിജാനന്നേവ സത്യം വദതി വിജ്ഞാനം ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യമിതി വിജ്ഞാനം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി ॥ ൭.൧൭.൧ ॥ ॥ ഇതി സപ്തദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യദാ വൈ മനുതേഽഥ വിജാനാതി നാമത്വാ വിജാനാതി മത്വൈവ വിജാനാതി മതിസ്ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യേതി മതിം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി ॥ ൭.൧൮.൧ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യദാ വൈ ശ്രദ്ദധാത്യഥ മനുതേ നാശ്രദ്ദധന്മനുതേ ശ്രദ്ദധദേവ മനുതേ ശ്രദ്ധാ ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യേതി ശ്രദ്ധാം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി ॥ ൭.൧൯.൧ ॥ ॥ ഇതി ഏകോനവിംശതിതമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യദാ വൈ നിസ്തിഷ്ഠത്യഥ ശ്രദ്ദധാതി നാനിസ്തിഷ്ഠഞ്ഛ്രദ്ദധാതി നിസ്തിഷ്ഠന്നേവ ശ്രദ്ദധാതി നിഷ്ഠാ ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യേതി നിഷ്ഠാം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി ॥ ൭.൨൦.൧ ॥ ॥ ഇതി വിംശതിതമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യദാ വൈ കരോത്യഥ നിസ്തിഷ്ഠതി നാകൃത്വാ നിസ്തിഷ്ഠതി കൃത്വൈവ നിസ്തിഷ്ഠതി കൃതിസ്ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യേതി കൃതിം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി ॥ ൭.൨൧.൧ ॥ ॥ ഇതി ഏകവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യദാ വൈ സുഖം ലഭതേഽഥ കരോതി നാസുഖം ലബ്ധ്വാ കരോതി സുഖമേവ ലബ്ധ്വാ കരോതി സുഖം ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യമിതി സുഖം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി ॥ ൭.൨൨.൧ ॥ ॥ ഇതി ദ്വാവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യോ വൈ ഭൂമാ തത്സുഖം നാല്പേ സുഖമസ്തി ഭൂമൈവ സുഖം ഭൂമാ ത്വേവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യ ഇതി ഭൂമാനം ഭഗവോ വിജിജ്ഞാസ ഇതി ॥ ൭.൨൩.൧ ॥ ॥ ഇതി ത്രയോവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യത്ര നാന്യത്പശ്യതി നാന്യച്ഛൃണോതി നാന്യദ്വിജാനാതി സ ഭൂമാഥ യത്രാന്യത്പശ്യത്യന്യച്ഛൃണോത്യന്യദ്വിജാനാതി തദല്പം യോ വൈ ഭൂമാ തദമൃതമഥ യദല്പം തന്മര്ത്യ്ം സ ഭഗവഃ കസ്മിന്പ്രതിഷ്ഠിത ഇതി സ്വേ മഹിമ്നി യദി വാ ന മഹിമ്നീതി ॥ ൭.൨൪.൧ ॥
ഗോഅശ്വമിഹ മഹിമേത്യാചക്ഷതേ ഹസ്തിഹിരണ്യം ദാസഭാര്യം ക്ഷേത്രാണ്യായതനാനീതി നാഹമേവം ബ്രവീമി ബ്രവീമീതി ഹോവാചാന്യോഹ്യന്യസ്മിന്പ്രതിഷ്ഠിത ഇതി ॥ ൭.൨൪.൨ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്വിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
സ ഏവാധസ്താത്സ ഉപരിഷ്ടാത്സ പശ്ചാത്സ പുരസ്താത്സ ദക്ഷിണതഃ സ ഉത്തരതഃ സ ഏവേദം സര്വമിത്യഥാതോഽഹംകാരാദേശ ഏവാഹമേവാധസ്താദഹമുപരിഷ്ടാദഹം പശ്ചാദഹം പുരസ്താദഹം ദക്ഷിണതോഽഹമുത്തരതോഽഹമേവേദം സര്വമിതി ॥ ൭.൨൫.൧ ॥
അഥാത ആത്മാദേശ ഏവാത്മൈവാധസ്താദാത്മോപരിഷ്ടാദാത്മാ പശ്ചാദാത്മാ പുരസ്താദാത്മാ ദക്ഷിണത ആത്മോത്തരത ആത്മൈവേദം സര്വമിതി സ വാ ഏഷ ഏവം പശ്യന്നേവം മന്വാന ഏവം വിജാനന്നാത്മരതിരാത്മക്രീഡ ആത്മമിഥുന ആത്മാനന്ദഃ സ സ്വരാഡ്ഭവതി തസ്യ സര്വേഷു ലോകേഷു കാമചാരോ ഭവതി അഥ യേഽന്യഥാതോ വിദുരന്യരാജാനസ്തേ ക്ഷയ്യലോകാ ഭവന്തി തേഷാം സര്വേഷു ലോകേഷ്വകാമചാരോ ഭവതി ॥ ൭.൨൫.൨ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചവിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
തസ്യ ഹ വാ ഏതസ്യൈവം പശ്യത ഏവം മന്വാനസ്യൈവം വിജാനത ആത്മതഃ പ്രാണ ആത്മത ആശാത്മതഃ സ്മര ആത്മത ആകാശ ആത്മതസ്തേജ ആത്മത ആപ ആത്മത ആവിര്ഭാവതിരോഭാവാവാത്മതോഽന്നമാത്മതോ ബലമാത്മതോ വിജ്ഞാനമാത്മതോ ധ്യാനമാത്മതശ്ചിത്തമാത്മതഃ സംകല്പ ആത്മതോ മന ആത്മതോ വാഗാത്മതോ നാമാത്മതോ മന്ത്രാ ആത്മതഃ കര്മാണ്യാത്മത ഏവേദംസര്വമിതി ॥ ൭.൨൬.൧ ॥
തദേഷ ശ്ലോകോ ന പശ്യോ മൃത്യും പശ്യതി ന രോഗം നോത ദുഃഖതാം സര്വം ഹ പശ്യഃ പശ്യതി സര്വമാപ്നോതി സര്വശ ഇതി സ ഏകധാ ഭവതി ത്രിധാ ഭവതി പഞ്ചധാ സപ്തധാ നവധാ ചൈവ പുനശ്ചൈകാദശഃ സ്മൃതഃ ശതം ച ദശ ചൈകശ്ച സഹസ്രാണി ച വിംശതിരാഹാരശുദ്ധൌ സത്ത്വശുദ്ധൌ ധ്രുവാ സ്മൃതിഃ സ്മൃതിലമ്ഭേ സര്വഗ്രന്ഥീനാം വിപ്രമോക്ഷസ്തസ്മൈ മൃദിതകഷായായ തമസസ്പാരം ദര്ശയതി ഭഗവാന്സനത്കുമാരസ്തം സ്കന്ദ ഇത്യാചക്ഷതേ തം സ്കന്ദ ഇത്യാചക്ഷതേ ॥ ൭.൨൬.൨ ॥ ॥ ഇതി ഷഡ്വിംശഃ ഖണ്ഡഃ ॥ ॥ ഇതി സപ്തമോഽധ്യായഃ ॥
॥ അഷ്ടമോഽധ്യായഃ ॥ അഥ യദിദമസ്മിന്ബ്രഹ്മപുരേ ദഹരം പുണ്ഡരീകം വേശ്മ ദഹരോഽസ്മിന്നന്തരാകാശസ്തസ്മിന്യദന്തസ്തദന്വേഷ്ടവ്യം തദ്വാവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യമിതി ॥ ൮.൧.൧ ॥
തം ചേദ്ബ്രൂയുര്യദിദമസ്മിന്ബ്രഹ്മപുരേ ദഹരം പുണ്ഡരീകം വേശ്മ ദഹരോഽസ്മിന്നന്തരാകാശഃ കിം തദത്ര വിദ്യതേ യദന്വേഷ്ടവ്യം യദ്വാവ വിജിജ്ഞാസിതവ്യമിതി സ ബ്രൂയാത് ॥ ൮.൧.൨ ॥
യാവാന്വാ അയമാകാശസ്താവാനേഷോഽന്തര്ഹൃദയ അകാശ ഉഭേ അസ്മിന്ദ്യാവാപൃഥിവീ അന്തരേവ സമാഹിതേ ഉഭാവഗ്നിശ്ച വായുശ്ച സൂര്യാചന്ദ്രമസാവുഭൌ വിദ്യുന്നക്ഷത്രാണി യച്ചാസ്യേഹാസ്തി യച്ച നാസ്തി സര്വം തദസ്മിന്സമാഹിതമിതി ॥ ൮.൧.൩ ॥
തം ചേദ്ബ്രൂയുരസ്മിംശ്ചേദിദം ബ്രഹ്മപുരേ സര്വം സമാഹിതം സര്വാണി ച ഭൂതാനി സര്വേ ച കാമാ യദൈതജ്ജരാ വാപ്നോതി പ്രധ്വംസതേ വാ കിം തതോഽതിശിഷ്യത ഇതി ॥ ൮.൧.൪ ॥
സ ബ്രൂയാത്നാസ്യ ജരയൈതജ്ജീര്യതി ന വധേനാസ്യ ഹന്യത ഏതത്സത്യം ബ്രഹ്മപുരമസ്മികാമാഃ സമാഹിതാഃ ഏഷ ആത്മാപഹതപാപ്മാ വിജരോ വിമൃത്യുര്വിശോകോ വിജിഘത്സോഽപിപാസഃ സത്യകാമഃ സത്യസംകല്പോ യഥാ ഹ്യേവേഹ പ്രജാ അന്വാവിശന്തി യഥാനുശാസനമ് യം യമന്തമഭികാമാ ഭവന്തി യം ജനപദം യം ക്ഷേത്രഭാഗം തം തമേവോപജീവന്തി ॥ ൮.൧.൫ ॥
തദ്യഥേഹ കര്മജിതോ ലോകഃ ക്ഷീയത ഏവമേവാമുത്ര പുണ്യജിതോ ലോകഃ ക്ഷീയതേ തദ്യ ഇഹാത്മാനമനുവിദ്യ വ്രജന്ത്യേതാംശ്ച സത്യാന്കാമാംസ്തേഷാം സര്വേഷു ലോകേഷ്വകാമചാരോ ഭവത്യഥ യ ഇഹാത്മാനമനിവുദ്യ വ്രജന്ത്യേതംശ്ച സത്യാന്കാമാംസ്തേഷാം സര്വേഷു ലോകേഷു കാമചാരോ ഭവതി ॥ ൮.൧.൬ ॥ ॥ ഇതി പ്രഥമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
സ യദി പിതൃലോകകാമോ ഭവതി സംകല്പാദേവാസ്യ പിതരഃ സമുത്തിഷ്ഠന്തി തേന പിതൃലോകേന സമ്പന്നോ മഹീയതേ ॥ ൮.൨.൧ ॥
അഥ യദി മാതൃലോകകാമോ ഭവതി സംകല്പാദേവാസ്യ മാതരഃ സമുത്തിഷ്ഠന്തി തേന മാതൃലോകേന സമ്പന്നോ മഹീയതേ ॥ ൮.൨.൨ ॥
അഥ യദി ഭ്രാതൃലോകകാമോ ഭവതി സംകല്പാദേവാസ്യ ഭ്രാതരഃ സമുത്തിഷ്ഠന്തി തേന ഭ്രാതൃലോകേന സമ്പന്നോ മഹീയതേ ॥ ൮.൨.൩ ॥
അഥ യദി സ്വസൃലോകകാമോ ഭവതി സംകല്പാദേവാസ്യ സ്വസാരഃ സമുത്തിഷ്ഠന്തി തേന സ്വസൃലോകേന സമ്പന്നോ മഹീയതേ ॥ ൮.൨.൪ ॥
അഥ യദി സഖിലോകകാമോ ഭവതി സംകല്പാദേവാസ്യ സഖായഃ സമുത്തിഷ്ഠന്തി തേന സഖിലോകേന സമ്പന്നോ മഹീയതേ ॥ ൮.൨.൫ ॥
അഥ യദി ഗന്ധമാല്യലോകകാമോ ഭവതി സംകല്പാദേവാസ്യ ഗന്ധമാല്യേ സമുത്തിഷ്ഠതസ്തേന ഗന്ധമാല്യലോകേന സമ്പന്നോ മഹീയതേ ॥ ൮.൨.൬ ॥
അഥ യദ്യന്നപാനലോകകാമോ ഭവതി സംകല്പാദേവാസ്യാന്നപാനേ സമുത്തിഷ്ഠതസ്തേനാന്നപാനലോകേന സമ്പന്നോ മഹീയതേ ॥ ൮.൨.൭ ॥
അഥ യദി ഗീതവാദിത്രലോകകാമോ ഭവതി സംകല്പാദേവാസ്യ ഗീതവാദിത്രേ സമുത്തിഷ്ഠതസ്തേന ഗീതവാദിത്രലോകേന സമ്പന്നോ മഹീയതേ ॥ ൮.൨.൮ ॥
അഥ യദി സ്ത്രീലോകകാമോ ഭവതി സംകല്പാദേവാസ്യ സ്ത്രിയഃ സമുത്തിഷ്ഠന്തി തേന സ്ത്രീലോകേന സമ്പന്നോ മഹീയതേ ॥ ൮.൨.൯ ॥
യം യമന്തമഭികാമോ ഭവതി യം കാമം കാമയതേ സോഽസ്യ സംകല്പാദേവ സമുത്തിഷ്ഠതി തേന സമ്പന്നോ മഹീയതേ ॥ ൮.൨.൧൦ ॥ ॥ ഇതി ദ്വിതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ത ഇമേ സത്യാഃ കാമാ അനൃതാപിധാനാസ്തേഷാം സത്യാനാം സതാമനൃതമപിധാനം യോ യോ ഹ്യസ്യേതഃ പ്രൈതി ന തമിഹ ദര്ശനായ ലഭതേ ॥ ൮.൩.൧ ॥
അഥ യേ ചാസ്യേഹ ജീവാ യേ ച പ്രേതാ യച്ചാന്യദിച്ഛന്ന ലഭതേ സര്വം തദത്ര ഗത്വാ വിന്ദതേഽത്ര ഹ്യസ്യൈതേ സത്യാഃ കാമാ അനൃതാപിധാനാസ്തദ്യഥാപി ഹിരണ്യനിധിം നിഹിതമക്ഷേത്രജ്ഞാ ഉപര്യുപരി സഞ്ചരന്തോ ന വിന്ദേയുരേവമേവേമാഃ സര്വാഃ പ്രജാ അഹരഹര്ഗച്ഛന്ത്യ ഏതം ബ്രഹ്മലോകം ന വിന്ദന്ത്യനൃതേന ഹി പ്രത്യൂഢാഃ ॥ ൮.൩.൨ ॥
സ വാ ഏഷ ആത്മാ ഹൃദി തസ്യൈതദേവ നിരുക്തം ഹൃദ്യയമിതി തസ്മാദ്ധൃദയമഹരഹര്വാ ഏവംവിത്സ്വര്ഗം ലോകമേതി ॥ ൮.൩.൩ ॥
അഥ യ ഏഷ സമ്പ്രസാദോഽസ്മാച്ഛരീരാത്സമുത്ഥായ പരം ജ്യോതിരുപസമ്പദ്യ സ്വേന രൂപേണാഭിനിഷ്പദ്യത ഏഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേതി തസ്യ ഹ വാ ഏതസ്യ ബ്രഹ്മണോ നാമ സത്യമിതി ॥ ൮.൩.൪ ॥
താനി ഹ വാ ഏതാനി ത്രീണ്യക്ഷരാണി സതീയമിതി തദ്യത്സത്തദമൃതമഥ യത്തി തന്മര്ത്യമഥ യദ്യം തേനോഭേ യച്ഛതി യദനേനോഭേ യച്ഛതി തസ്മാദ്യമഹരഹര്വാ ഏവംവിത്സ്വര്ഗം ലോകമേതി ॥ ൮.൩.൫ ॥ ॥ ഇതി തൃതീയഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യ ആത്മാ സ സേതുര്ധൃതിരേഷാം ലോകാനാമസംഭേദായ നൈതം സേതുമഹോരാത്രേ തരതോ ന ജരാ ന മൃത്യുര്ന ശോകോ ന സുകൃതം ന ദുഷ്കൃതം സര്വേ പാപ്മാനോഽതോ നിവര്തന്തേഽപഹതപാപ്മാ ഹ്യേഷ ബ്രഹ്മലോകഃ ॥ ൮.൪.൧ ॥
തസ്മാദ്വാ ഏതം സേതും തീര്ത്വാന്ധഃ സന്നനന്ധോ ഭവതി വിദ്ധഃ സന്നവിദ്ധോ ഭവത്യുപതാപീ സന്നനുപതാപീ ഭവതി തസ്മാദ്വാ ഏതം സേതും തീര്ത്വാപി നക്തമഹരേവാഭിനിഷ്പദ്യതേ സകൃദ്വിഭാതോ ഹ്യേവൈഷ ബ്രഹ്മലോകഃ ॥ ൮.൪.൨ ॥
തദ്യ ഏവൈതം ബ്രഹ്മലോകം ബ്രഹ്മചര്യേണാനുവിന്ദന്തി തേഷാമേവൈഷ ബ്രഹ്മലോകസ്തേഷാം സര്വേഷു ലോകേഷു കാമചാരോ ഭവതി ॥ ൮.൪.൩ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ഥഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യദ്യജ്ഞ ഇത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദ്ബ്രഹ്മചര്യേണ ഹ്യേവ യോ ജ്ഞാതാ തം വിന്ദതേഽഥ യദിഷ്ടമിത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദ്ബ്രഹ്മചര്യേണ ഹ്യേവേഷ്ട്വാത്മാനമനുവിന്ദതേ ॥ ൮.൫.൧ ॥
അഥ യത്സത്ത്രായണമിത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദ്ബ്രഹ്മചര്യേണ ഹ്യേവ സത ആത്മനസ്ത്രാണം വിന്ദതേഽഥ യന്മൌനമിത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തബ്ബ്രഹ്മചര്യേണ ഹ്യേവാത്മാനമനുവിദ്യ മനുതേ ഽ॥ ൮.൫.൨ ॥
അഥ യദനാശകായനമിത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദേഷ ഹ്യാത്മാ ന നശ്യതി യം ബ്രഹ്മചര്യേണാനുവിന്ദതേഽഥ യദരണ്യായനമിത്യാചക്ഷതേ ബ്രഹ്മചര്യമേവ തദരശ്ച ഹ വൈ ണ്യശ്ചാര്ണവൌ ബ്രഹ്മലോകേ തൃതീയസ്യാമിതോ ദിവി തദൈരം മദീയം സരസ്തദശ്വത്ഥഃ സോമസവനസ്തദപരാജിതാ പൂര്ബ്രഹ്മണഃ പ്രഭുവിമിതം ഹിരണ്മയമ് ॥ ൮.൫.൩ ॥
തദ്യ ഏവൈതവരം ച ണ്യം ചാര്ണവൌ ബ്രഹ്മലോകേ ബ്രഹ്മചര്യേണാനുവിന്ദന്തി തേഷാമേവൈഷ ബ്രഹ്മലോകസ്തേഷാം സര്വേഷു ലോകേഷു കാമചാരോ ഭവതി ॥ ൮.൫.൪ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ യാ ഏതാ ഹൃദയസ്യ നാഡ്യസ്താഃ പിങ്ഗലസ്യാണിമ്നസ്തിഷ്ഠന്തി ശുക്ലസ്യ നീലസ്യ പീതസ്യ ലോഹിതസ്യേത്യസൌ വാ ആദിത്യഃ പിങ്ഗല ഏഷ ശുക്ല ഏഷ നീല ഏഷ പീത ഏഷ ലോഹിതഃ ॥ ൮.൬.൧ ॥
തദ്യഥാ മഹാപഥ ആതത ഉഭൌ ഗ്രാമൌ ഗച്ഛതീമം ചാമും ചൈവമേവൈതാ ആദിത്യസ്യ രശ്മയ ഉഭൌ ലോകൌ ഗച്ഛന്തീമം ചാമും ചാമുഷ്മാദാദിത്യാത്പ്രതായന്തേ താ ആസു നാഡീഷു സൃപ്താ ആഭ്യോ നാഡീഭ്യഃ പ്രതായന്തേ തേഽമുഷ്മിന്നാദിത്യേ സൃപ്താഃ ॥ ൮.൬.൨ ॥
തദ്യത്രൈതത്സുപ്തഃ സമസ്ത്ഃ സമ്പ്രസന്നഃ സ്വപ്നം ന വിജാനാത്യാസു തദാ നാഡീഷു സൃപ്തോ ഭവതി തം ന കശ്ചന പാപ്മാ സ്പൃശതി തേജസാ ഹി തദാ സമ്പന്നോ ഭവതി ॥ ൮.൬.൩ ॥
അഥ യത്രൈതദബലിമാനം നീതോ ഭവതി തമഭിത ആസീനാ ആഹുര്ജാനാസി മാം ജാനാസി മാമിതി സ യാവദസ്മാച്ഛരീരാദനുത്ക്രാന്തോ ഭവതി താവജ്ജാനാതി ॥ ൮.൬.൪ ॥
അഥ യത്രൈതദസ്മാച്ഛരീരാദുത്ക്രാമത്യഥൈതൈരേവ രശ്മിഭിരൂര്ധ്വമാക്രമതേ സ ഓമിതി വാ ഹോദ്വാ മീയതേ സ യാവത്ക്ഷിപ്യേന്മനസ്താവദാദിത്യം ഗച്ഛത്യേതദ്വൈ ഖലു ലോകദ്വാരം വിദുഷാം പ്രപദനം നിരോധോഽവിദുഷാമ് ॥ ൮.൬.൫ ॥
തദേഷ ശ്ലോകഃ । ശതം ചൈകാ ച ഹൃദയസ്യ നാഡ്യസ്താസാം മൂര്ധാനമഭിനിഃസൃതൈകാ । തയോര്ധ്വമായന്നമൃതത്വമേതി വിഷ്വങ്ങന്യാ ഉത്ക്രമണേ ഭവന്ത്യുത്ക്രമണേ ഭവന്തി ॥ ൮.൬.൬ ॥ ॥ ഇതി ഷഷ്ഠഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യ ആത്മാപഹതപാപ്മാ വിജരോ വിമൃത്യുര്വിശോകോ വിജിഘത്സോഽപിപാസഃ സത്യകാമഃ സത്യസംകല്പഃ സോഽന്വേഷ്ടവ്യഃ സ വിജിജ്ഞാസിതവ്യഃ സ സര്വാംശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാംശ്ച കാമാന്യസ്തമാത്മാനമനുവിദ്യ വിജാനാതീതി ഹ പ്രജാപതിരുവാച ॥ ൮.൭.൧ ॥
തദ്ധോഭയേ ദേവാസുരാ അനുബുബുധിരേ തേ ഹോചുര്ഹന്ത തമാത്മാനമന്വേച്ഛാമോ യമാത്മാനമന്വിഷ്യ സര്വാംശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാംശ്ച കാമാനിതീന്ദ്രോ ഹൈവ ദേവാനാമഭിപ്രവവ്രാജ വിരോചനോഽസുരാണാം തൌ ഹാസംവിദാനാവേവ സമിത്പാണീ പ്രജാപതിസകാശമാജഗ്മതുഃ ॥ ൮.൭.൨ ॥
തൌ ഹ ദ്വാത്രിംശതം വര്ഷാണി ബ്രഹ്മചര്യമൂഷതുസ്തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച കിമിച്ഛന്താവാസ്തമിതി തൌ ഹോചതുര്യ ആത്മാപഹതപാപ്മാ വിജരോ വിമൃത്യുര്വിശോകോ വിജിഘത്സോഽപിപാസഃ സത്യകാമഃ സത്യസംകല്പഃ സോഽന്വേഷ്ടവ്യഃ സ വിജിജ്ഞാസിതവ്യഃ സ സര്വാംശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാംശ്ച കാമാന്യസ്തമാത്മാനമനുവിദ്യ വിജാനാതീതി ഭഗവതോ വചോ വേദയന്തേ തമിച്ഛന്താവവാസ്തമിതി ॥ ൮.൭.൩ ॥
തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച യ ഏഷോഽക്ഷിണി പുരുഷോ ദൃശ്യത ഏഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേത്യഥ യോഽയം ഭഗവോഽപ്സു പരിഖ്യായതേ യശ്ചായമാദര്ശേ കതമ ഏഷ ഇത്യേഷ ഉ ഏവൈഷു സര്വേഷ്വന്തേഷു പരിഖ്യായത ഇതി ഹോവാച ॥ ൮.൭.൪ ॥ ॥ ഇതി സപ്തമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ഉദശരാവ ആത്മാനമവേക്ഷ്യ യദാത്മനോ ന വിജാനീഥസ്തന്മേ പ്രബ്രൂതമിതി തൌ ഹോദശരാവേഽവേക്ഷാംചക്രാതേ തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച കിം പശ്യഥ ഇതി തൌ ഹോചതുഃ സര്വമേവേദമാവാം ഭഗവ ആത്മാനം പശ്യാവ ആ ലോമഭ്യഃ ആ നഖേഭ്യഃ പ്രതിരൂപമിതി ॥ ൮.൮.൧ ॥
തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച സാധ്വലംകൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതൌ ഭൂത്വോദശരാവേഽവേക്ഷേഥാമിതി തൌ ഹ സാധ്വലംകൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതൌ ഭൂത്വോദശരാവേഽവേക്ഷാംചക്രാതേ തൌ ഹ പ്രജാപതിരുവാച കിം പശ്യഥ ഇതി ॥ ൮.൮.൨ ॥
തൌ ഹോചതുര്യഥൈവേദമാവാം ഭഗവഃ സാധ്വലംകൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതൌ സ്വ ഏവമേവേമൌ ഭഗവഃ സാധ്വലംകൃതൌ സുവസനൌ പരിഷ്കൃതാവിത്യേഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേതി തൌ ഹ ശാന്തഹൃദയൌ പ്രവവ്രജതുഃ ॥ ൮.൮.൩ ॥
തൌ ഹാന്വീക്ഷ്യ പ്രജാപതിരുവാചാനുപലഭ്യാത്മാനമനനുവിദ്യ വ്രജതോ യതര ഏതദുപനിഷദോ ഭവിഷ്യന്തി ദേവാ വാസുരാ വാ തേ പരാഭവിഷ്യന്തീതി സ ഹ ശാന്തഹൃദയ ഏവ വിരോചനോഽസുരാഞ്ജഗാമ തേഭ്യോ ഹൈതാമുപനിഷദം പ്രോവാചാത്മൈവേഹ മഹയ്യ ആത്മാ പരിചര്യ ആത്മാനമേവേഹ മഹയന്നാത്മാനം പരിചരന്നുഭൌ ലോകാവവാപ്നോതീമം ചാമും ചേതി ॥ ൮.൮.൪ ॥
തസ്മാദപ്യദ്യേഹാദദാനമശ്രദ്ദധാനമയജമാനമാഹുരാസുരോ ബതേത്യസുരാണാം ഹ്യേഷോപനിഷത്പ്രേതസ്യ ശരീരം ഭിക്ഷയാ വസനേനാലംകാരേണേതി സംസ്കുര്വന്ത്യേതേന ഹ്യമും ലോകം ജേഷ്യന്തോ മന്യന്തേ ॥ ൮.൮.൫ ॥ ॥ ഇതി അഷ്ടമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
അഥ ഹേന്ദ്രോഽപ്രാപ്യൈവ ദേവാനേതദ്ഭയം ദദര്ശ യഥൈവ ഖല്വയമസ്മിഞ്ഛരീരേ സാധ്വലംകൃതേ സാധ്വലംകൃതോ ഭവതി സുവസനേ സുവസനഃ പരിഷ്കൃതേ പരിഷ്കൃത ഏവമേവായമസ്മിന്നന്ധേഽന്ധോ ഭവതി സ്രാമേ സ്രാമഃ പരിവൃക്ണേ പരിവൃക്ണോഽസ്യൈവ ശരീരസ്യ നാശമന്വേഷ നശ്യതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി ॥ ൮.൯.൧ ॥
സ സമിത്പാണിഃ പുനരേയായ തം ഹ പ്രജാപതിരുവാച മഘവന്യച്ഛാന്തഹൃദയഃ പ്രാവ്രാജീഃ സാര്ധം വിരോചനേന കിമിച്ഛന്പുനരാഗമ ഇതി സ ഹോവാച യഥൈവ ഖല്വയം ഭഗവോഽസ്മിഞ്ഛരീരേ സാധ്വലംകൃതേ സാധ്വലംകൃതോ ഭവതി സുവസനേ സുവസനഃ പരിഷ്കൃതേ പരിഷ്കൃത ഏവമേവായമസ്മിന്നന്ധേഽന്ധോ ഭവതി സ്രാമേ സ്രാമഃ പരിവൃക്ണേ പരിവൃക്ണോഽസ്യൈവ ശരീരസ്യ നാശമന്വേഷ നശ്യതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി ॥ ൮.൯.൨ ॥
ഏവമേവൈഷ മഘവന്നിതി ഹോവാചൈതം ത്വേവ തേ ഭൂയോഽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമി വസാപരാണി ദ്വാത്രിംശതം വര്ഷാണീതി സ ഹാപരാണി ദ്വാത്രിംശതം വര്ഷാണ്യുവാസ തസ്മൈ ഹോവാച ॥ ൮.൯.൩ ॥ ॥ ഇതി നവമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
യ ഏഷ സ്വപ്നേ മഹീയമാനശ്ചരത്യേഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേതി സ ഹ ശാന്തഹൃദയഃ പ്രവവ്രാജ സ ഹാപ്രാപ്യൈവ ദേവാനേതദ്ഭയം ദദര്ശ തദ്യദ്യപീദം ശരീരമന്ധം ഭവത്യനന്ധഃ സ ഭവതി യദി സ്രാമമസ്രാമോ നൈവൈഷോഽസ്യ ദോഷേണ ദുഷ്യതി ॥ ൮.൧൦.൧ ॥
ന വധേനാസ്യ ഹന്യതേ നാസ്യ സ്രാമ്യേണ സ്രാമോ ഘ്നന്തി ത്വേവൈനം വിച്ഛാദയന്തീവാപ്രിയവേത്തേവ ഭവത്യപി രോദിതീവ നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി ॥ ൮.൧൦.൨ ॥
സ സമിത്പാണിഃ പുനരേയായ തം ഹ പ്രജാപതിരുവാച മഘവന്യച്ഛാന്തഹൃദയഃ പ്രാവ്രാജീഃ കിമിച്ഛന്പുനരാഗമ ഇതി സ ഹോവാച തദ്യദ്യപീദം ഭഗവഃ ശരീരമന്ധം ഭവത്യനന്ധഃ സ ഭവതി യദി സ്രാമമസ്രാമോ നൈവൈഷോഽസ്യ ദോഷേണ ദുഷ്യതി ॥ ൮.൧൦.൩ ॥
ന വധേനാസ്യ ഹന്യതേ നാസ്യ സ്രാമ്യേണ സ്രാമോ ഘ്നന്തി ത്വേവൈനം വിച്ഛാദയന്തീവാപ്രിയവേത്തേവ ഭവത്യപി രോദിതീവ നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീത്യേവമേവൈഷ മഘവന്നിതി ഹോവാചൈതം ത്വേവ തേ ഭൂയോഽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമി വസാപരാണി ദ്വാത്രിംശതം വര്ഷാണീതി സ ഹാപരാണി ദ്വാത്രിംശതം വര്ഷാണ്യുവാസ തസ്മൈ ഹോവാച ॥ ൮.൧൦.൪ ॥ ॥ ഇതി ദശമഃ ഖണ്ഡഃ ॥
തദ്യത്രൈതത്സുപ്തഃ സമസ്തഃ സമ്പ്രസന്നഃ സ്വപ്നം ന വിജാനാത്യേഷ ആത്മേതി ഹോവാചൈതദമൃതമഭയമേതദ്ബ്രഹ്മേതി സ ഹ ശാന്തഹൃദയഃ പ്രവവ്രാജ സ ഹാപ്രാപ്യൈവ ദേവാനേതദ്ഭയം ദദര്ശ നാഹ ഖല്വയമേവം സമ്പ്രത്യാത്മാനം ജാനാത്യയമഹമസ്മീതി നോ ഏവേമാനി ഭൂതാനി വിനാശമേവാപീതോ ഭവതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി ॥ ൮.൧൧.൧ ॥
സ സമിത്പാണിഃ പുനരേയായ തം ഹ പ്രജാപതിരുവാച മഘവന്യച്ഛാന്തഹൃദയഃ പ്രാവ്രാജീഃ കിമിച്ഛന്പുനരാഗമ ഇതി സ ഹോവാച നാഹ ഖല്വയം ഭഗവ ഏവം സമ്പ്രത്യാത്മാനം ജാനാത്യയമഹമസ്മീതി നോ ഏവേമാനി ഭൂതാനി വിനാശമേവാപീതോ ഭവതി നാഹമത്ര ഭോഗ്യം പശ്യാമീതി ॥ ൮.൧൧.൨ ॥
ഏവമേവൈഷ മഘവന്നിതി ഹോവാചൈതം ത്വേവ തേ ഭൂയോഽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമി നോ ഏവാന്യത്രൈതസ്മാദ്വസാപരാണി പഞ്ച വര്ഷാണീതി സ ഹാപരാണി പഞ്ച വര്ഷാണ്യുവാസ താന്യേകശതം സമ്പേദുരേതത്തദ്യദാഹുരേകശതം ഹ വൈ വര്ഷാണി മഘവാന്പ്രജാപതൌ ബ്രഹ്മചര്യമുവാസ തസ്മൈ ഹോവാച ॥ ൮.൧൧.൩ ॥ ॥ ഇതി ഏകാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
മഘവന്മര്ത്യം വാ ഇദം ശരീരമാത്തം മൃത്യുനാ തദസ്യാമൃതസ്യാശരീരസ്യാത്മനോഽധിഷ്ഠാനമാത്തോ വൈ സശരീരഃ പ്രിയാപ്രിയാഭ്യാം ന വൈ സശരീരസ്യ സതഃ പ്രിയാപ്രിയയോരപഹതിരസ്ത്യശരീരം വാവ സന്തം ന പ്രിയാപ്രിയേ സ്പൃശതഃ ॥ ൮.൧൨.൧ ॥
അശരീരോ വായുരഭ്രം വിദ്യുത്സ്തനയിത്നുരശരീരാണ്യേതാനി തദ്യഥൈതാന്യമുഷ്മാദാകാശാത്സമുത്ഥായ പരം ജ്യോതിരുപസമ്പദ്യ സ്വേന രൂപേണാഭിനിഷ്പദ്യന്തേ ॥ ൮.൧൨.൨ ॥
ഏവമേവൈഷ സമ്പ്രസാദോഽസ്മാച്ഛരീരാത്സമുത്ഥായ പരം ജ്യോതിരുപസമ്പദ്യ സ്വേന രൂപേണാഭിനിഷ്പദ്യതേ സ ഉത്തമപുരുഷഃ സ തത്ര പര്യേതി ജക്ഷത്ക്രീഡന്രമമാണഃ സ്ത്രീഭിര്വാ യാനൈര്വാ ജ്ഞാതിഭിര്വാ നോപജനം സ്മരന്നിദം ശരീരം സ യഥാ പ്രയോഗ്യ ആചരണേ യുക്ത ഏവമേവായമസ്മിഞ്ഛരീരേ പ്രാണോ യുക്തഃ ॥ ൮.൧൨.൩ ॥
അഥ യത്രൈതദാകാശമനുവിഷണ്ണം ചക്ഷുഃ സ ചാക്ഷുഷഃ പുരുഷോ ദര്ശനായ ചക്ഷുരഥ യോ വേദേദം ജിഘ്രാണീതി സ ആത്മാ ഗന്ധായ ഘ്രാണമഥ യോ വേദേദമഭിവ്യാഹരാണീതി സ ആത്മാഭിവ്യാഹാരായ വാഗഥ യോ വേദേദം ശൃണവാനീതി സ ആത്മാ ശ്രവണായ ശ്രോത്രമ് ॥ ൮.൧൨.൪ ॥
അഥ യോ വേദേദം മന്വാനീതി സാത്മാ മനോഽസ്യ ദൈവം ചക്ഷുഃ സ വാ ഏഷ ഏതേന ദൈവേന ചക്ഷുഷാ മനസൈതാന്കാമാന്പശ്യന്രമതേ യ ഏതേ ബ്രഹ്മലോകേ ॥ ൮.൧൨.൫ ॥
തം വാ ഏതം ദേവാ ആത്മാനമുപാസതേ തസ്മാത്തേഷാം സര്വേ ച ലോകാ ആത്താഃ സര്വേ ച കാമാഃ സ സര്വാംശ്ച ലോകാനാപ്നോതി സര്വാംശ്ച കാമാന്യസ്തമാത്മാനമനുവിദ്യ വിജാനാതീതി ഹ പ്ര്ജാപതിരുവാച പ്രജാപതിരുവാച ॥ ൮.൧൨.൬ ॥ ॥ ഇതി ദ്വാദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ശ്യാമാച്ഛബലം പ്രപദ്യേ ശബലാച്ഛ്യാമം പ്രപദ്യേഽശ്വ ഇവ രോമാണി വിധൂയ പാപം ചന്ദ്ര ഇവ രാഹോര്മുഖാത്പ്രമുച്യ ധൂത്വാ ശരീരമകൃതം കൃതാത്മാ ബ്രഹ്മലോകമഭിസംഭവാമീത്യഭിസംഭവാമീതി ॥ ൮.൧൩.൧ ॥ ॥ ഇതി ത്രയോദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
ആകാശോ വൈ നാമ നാമരൂപയോര്നിര്വഹിതാ തേ യദന്തരാ തദ്ബ്രഹ്മ തദമൃതം സ ആത്മാ പ്രജാപതേഃ സഭാം വേശ്മ പ്രപദ്യേ യശോഽഹം ഭവാമി ബ്രാഹ്മണാനാം യശോ രാജ്ഞാം യശോവിശാം യശോഽഹമനുപ്രാപത്സി സ ഹാഹം യശസാം യശഃ ശ്യേതമദത്കമദത്കം ശ്യേതം ലിന്ദു മാഭിഗാം ലിന്ദു മാഭിഗാമ് ॥ ൮.൧൪.൧ ॥ ॥ ഇതി ചതുര്ദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥
തധൈതദ്ബ്രഹ്മാ പ്രജാപതയൈ ഉവാചപ്രജാപതിര്മനവേ മനുഃ പ്രജാഭ്യഃ ആചാര്യകുലാദ്വേദമധീത്യ യഥാവിധാനം ഗുരോഃ കര്മാതിശേഷേണാഭിസമാവൃത്യ കുടുമ്ബേ ശുചൌ ദേശേ സ്വാധ്യായമധീയാനോ ധര്മികാന്വിദധദാത്മനി സര്വൈന്ദ്രിയാണി സമ്പ്രതിഷ്ഠാപ്യാഹിംസന്സര്വ ഭൂതാന്യന്യത്ര തീര്ഥേഭ്യഃ സ ഖല്വേവം വര്തയന്യാവദായുഷം ബ്രഹ്മലോകമഭിസമ്പദ്യതേ ന ച പുനരാവര്തതേ ന ച പുനരാവര്തതേ ॥ ൮.൧൫.൧ ॥ ॥ ഇതി പഞ്ചദശഃ ഖണ്ഡഃ ॥

Explore More