Brahman

છાન્દોગ્યોપનિષદ્

(Chandogya Upanishad in Gujarati)

Language:Sanskrit
Translation:English

The Chāndogya Upaniṣad belongs to the Sāma Veda and is among the largest and oldest of the principal Upaniṣads. Its eight chapters move from meditation on Om as the udgītha to the central dialogues of Vedāntic teaching: Uddālaka instructing Śvetaketu by the seed of the fig and the salt dissolved in water, arriving at the mahāvākya tat tvam asi, "that thou art"; the honesty of Satyakāma; and Sanatkumāra leading Nārada through the levels of knowledge to bhūman, the infinite. It teaches by question, image and demonstration rather than by hymn.

Read In:
DevanagariGujaratiBengaliAssameseOdiaTeluguTamilKannadaMalayalamEnglish (IAST)
Reading depth
Lyrics
#of 621
ૐ આપ્યાયન્તુ મમાઙ્ગાનિ વાક્પ્રાણશ્ચક્ષુઃ
શ્રોત્રમથો બલમિન્દ્રિયાણિ ચ સર્વાણિ ।
સર્વં બ્રહ્મૌપનિષદં માહં બ્રહ્મ નિરાકુર્યાં મા મા બ્રહ્મ
નિરાકરોદનિરાકરણમસ્ત્વનિરાકરણંં મેઽસ્તુ ।
તદાત્મનિ નિરતે ય ઉપનિષત્સુ ધર્માસ્તે
મયિ સન્તુ તે મયિ સન્તુ ॥
॥ ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ ॥
॥ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥ ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીત । ઓમિતિ હ્યુદ્ગાયતિ તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્ ॥ ૧.૧.૧ ॥
એષાં ભૂતાનાં પૃથિવી રસઃ પૃથિવ્યા અપો રસઃ । અપામોષધયો રસ ઓષધીનાં પુરુષો રસઃ પુરુષસ્ય વાગ્રસો વાચ ઋગ્રસ ઋચઃ સામ રસઃ સામ્ન ઉદ્ગીથો રસઃ ॥ ૧.૧.૨ ॥
સ એષ રસાનાંરસતમઃ પરમઃ પરાર્ધ્યોઽષ્ટમો યદુદ્ગીથઃ ॥ ૧.૧.૩ ॥
કતમા કતમર્ક્કતમત્કતમત્સામ કતમઃ કતમ ઉદ્ગીથ ઇતિ વિમૃષ્ટં ભવતિ ॥ ૧.૧.૪ ॥
વાગેવર્ક્પ્રાણઃ સામોમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથઃ । તદ્વા એતન્મિથુનં યદ્વાક્ચ પ્રાણશ્ચર્ક્ચ સામ ચ ॥ ૧.૧.૫ ॥
તદેતન્મિથુનમોમિત્યેતસ્મિન્નક્ષરે સંસૃજ્યતે યદા વૈ મિથુનૌ સમાગચ્છત આપયતો વૈ તાવન્યોન્યસ્ય કામમ્ ॥ ૧.૧.૬ ॥
આપયિતા હ વૈ કામાનાં ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનક્ષરમુદ્ગીથમુપાસ્તે ॥ ૧.૧.૭ ॥
તદ્વા એતદનુજ્ઞાક્ષરં યદ્ધિ કિંચાનુજાનાત્યોમિત્યેવ તદાહૈષો એવ સમૃદ્ધિર્યદનુજ્ઞા સમર્ધયિતા હ વૈ કામાનાં ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનક્ષરમુદ્ગીથમુપાસ્તે ॥ ૧.૧.૮ ॥
તેનેયં ત્રયીવિદ્યા વર્તતે ઓમિત્યાશ્રાવયત્યોમિતિ શંસત્યોમિત્યુદ્ગાયત્યેતસ્યૈવાક્ષરસ્યાપચિત્યૈ મહિમ્ના રસેન ॥ ૧.૧.૯ ॥
તેનોભૌ કુરુતો યશ્ચૈતદેવં વેદ યશ્ચ ન વેદ । નાના તુ વિદ્યા ચાવિદ્યા ચ યદેવ વિદ્યયા કરોતિ શ્રદ્ધયોપનિષદા તદેવ વીર્યવત્તરં ભવતીતિ ખલ્વેતસ્યૈવાક્ષરસ્યોપવ્યાખ્યાનં ભવતિ ॥ ૧.૧.૧૦ ॥ ॥ ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
દેવાસુરા હ વૈ યત્ર સંયેતિરે ઉભયે પ્રાજાપત્યાસ્તદ્ધ દેવા ઉદ્ગીથમાજહ્રુરનેનૈનાનભિભવિષ્યામ ઇતિ ॥ ૧.૨.૧ ॥
તે હ નાસિક્યં પ્રાણમુદ્ગીથમુપાસાંચક્રિરે તં હાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુસ્તસ્માત્તેનોભયં જિઘ્રતિ સુરભિ ચ દુર્ગન્ધિ ચ પાપ્મના હ્યેષ વિદ્ધઃ ॥ ૧.૨.૨ ॥
અથ હ વાચમુદ્ગીથમુપાસાંચક્રિરે તાં હાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુસ્તસ્માત્તયોભયં વદતિ સત્યં ચાનૃતં ચ પાપ્મના હ્યેષા વિદ્ધા ॥ ૧.૨.૩ ॥
અથ હ ચક્ષુરુદ્ગીથમુપાસાંચક્રિરે તદ્ધાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુસ્તસ્માત્તેનોભયં પશ્યતિ દર્શનીયં ચાદર્શનીયં ચ પાપ્મના હ્યેતદ્વિદ્ધમ્ ॥ ૧.૨.૪ ॥
અથ હ શ્રોત્રમુદ્ગીથમુપાસાંચક્રિરે તદ્ધાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુસ્તસ્માત્તેનોભયં શૃણોતિ શ્રવણીયં ચાશ્રવણીયં ચ પાપ્મના હ્યેતદ્વિદ્ધમ્ ॥ ૧.૨.૫ ॥
અથ હ મન ઉદ્ગીથમુપાસાંચક્રિરે તદ્ધાસુરાઃ પાપ્મના વિવિધુસ્તસ્માત્તેનોભયંસંકલ્પતે સંકલ્પનીયંચ ચાસંકલ્પનીયં ચ પાપ્મના હ્યેતદ્વિદ્ધમ્ ॥ ૧.૨.૬ ॥
અથ હ ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસાંચક્રિરે તંહાસુરા ઋત્વા વિદધ્વંસુર્યથાશ્માનમાખણમૃત્વા વિધ્વંસેતૈવમ્ ॥ ૧.૨.૭ ॥
યથાશ્માનમાખણમૃત્વા વિધ્વંસત એવં હૈવ સ વિધ્વંસતે ય એવંવિદિ પાપં કામયતે યશ્ચૈનમભિદાસતિ સ એષોઽશ્માખણઃ ॥ ૧.૨.૮ ॥
નૈવૈતેન સુરભિ ન દુર્ગન્ધિ વિજાનાત્યપહતપાપ્મા હ્યેષ તેન યદશ્નાતિ યત્પિબતિ તેનેતરાન્પ્રાણાનવતિ એતમુ એવાન્તતોઽવિત્ત્વોત્ક્રમતિ વ્યાદદાત્યેવાન્તત ઇતિ ॥ ૧.૨.૯ ॥
તં હાઙ્ગિરા ઉદ્ગીથમુપાસાંચક્ર એતમુ એવાઙ્ગિરસં મન્યન્તેઽઙ્ગાનાં યદ્રસઃ ॥ ૧.૨.૧૦ ॥
તેન તં હ બૃહસ્પતિરુદ્ગીથમુપાસાંચક્ર એતમુ એવ બૃહસ્પતિં મન્યન્તે વાગ્ઘિ બૃહતી તસ્યા એષ પતિઃ ॥ ૧.૨.૧૧ ॥
તેન તં હાયાસ્ય ઉદ્ગીથમુપાસાંચક્ર એતમુ એવાયાસ્યં મન્યન્ત આસ્યાદ્યદયતે ॥ ૧.૨.૧૨ ॥
તેન તંહ બકો દાલ્ભ્યો વિદાંચકાર । સ હ નૈમિશીયાનામુદ્ગાતા બભૂવ સ હ સ્મૈભ્યઃ કામાનાગાયતિ ॥ ૧.૨.૧૩ ॥
આગાતા હ વૈ કામાનાં ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનક્ષરમુદ્ગીથમુપાસ્ત ઇત્યધ્યાત્મમ્ ॥ ૧.૨.૧૪ ॥ ॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
અથાધિદૈવતં ય એવાસૌ તપતિ તમુદ્ગીથમુપાસીતોદ્યન્વા એષ પ્રજાભ્ય ઉદ્ગાયતિ । ઉદ્યંસ્તમો ભયમપહન્ત્યપહન્તા હ વૈ ભયસ્ય તમસો ભવતિ ય એવં વેદ ॥ ૧.૩.૧ ॥
સમાન ઉ એવાયં ચાસૌ ચોષ્ણોઽયમુષ્ણોઽસૌ સ્વર ઇતીમમાચક્ષતે સ્વર ઇતિ પ્રત્યાસ્વર ઇત્યમું તસ્માદ્વા એતમિમમમું ચોદ્ગીથમુપાસીત ॥ ૧.૩.૨ ॥
અથ ખલુ વ્યાનમેવોદ્ગીથમુપાસીત યદ્વૈ પ્રાણિતિ સ પ્રાણો યદપાનિતિ સોઽપાનઃ । અથ યઃ પ્રાણાપાનયોઃ સંધિઃ સ વ્યાનો યો વ્યાનઃ સા વાક્ । તસ્માદપ્રાણન્નનપાનન્વાચમભિવ્યાહરતિ ॥ ૧.૩.૩ ॥
યા વાક્સર્ક્તસ્માદપ્રાણન્નનપાનન્નૃચમભિવ્યાહરતિ યર્ક્તત્સામ તસ્માદપ્રાણન્નનપાનન્સામ ગાયતિ યત્સામ સ ઉદ્ગીથસ્તસ્માદપ્રાણન્નનપાનન્નુદ્ગાયતિ ॥ ૧.૩.૪ ॥
અતો યાન્યન્યાનિ વીર્યવન્તિ કર્માણિ યથાગ્નેર્મન્થનમાજેઃ સરણં દૃઢસ્ય ધનુષ આયમનમપ્રાણન્નનપાનંસ્તાનિ કરોત્યેતસ્ય હેતોર્વ્યાનમેવોદ્ગીથમુપાસીત ॥ ૧.૩.૫ ॥
અથ ખલૂદ્ગીથાક્ષરાણ્યુપાસીતોદ્ગીથ ઇતિ પ્રાણ એવોત્પ્રાણેન હ્યુત્તિષ્ઠતિ વાગ્ગીર્વાચો હ ગિર ઇત્યાચક્ષતેઽન્નં થમન્ને હીદંસર્વંસ્થિતમ્ ॥ ૧.૩.૬ ॥
દ્યૌરેવોદન્તરિક્ષં ગીઃ પૃથિવી થમાદિત્ય એવોદ્વાયુર્ગીરગ્નિસ્થં સામવેદ એવોદ્યજુર્વેદો ગીરૃગ્વેદસ્થં દુગ્ધેઽસ્મૈ વાગ્દોહં યો વાચો દોહોઽન્નવાનન્નાદો ભવતિ ય એતાન્યેવં વિદ્વાનુદ્ગીથાક્ષરાણ્યુપાસ્ત ઉદ્ગીથ ઇતિ ॥ ૧.૩.૭ ॥
અથ ખલ્વાશીઃસમૃદ્ધિરુપસરણાનીત્યુપાસીત યેન સામ્ના સ્તોષ્યન્સ્યાત્તત્સામોપધાવેત્ ॥ ૧.૩.૮ ॥
યસ્યામૃચિ તામૃચં યદાર્ષેયં તમૃષિં યાં દેવતામભિષ્ટોષ્યન્સ્યાત્તાં દેવતામુપધાવેત્ ॥ ૧.૩.૯ ॥
યેન ચ્છન્દસા સ્તોષ્યન્સ્યાત્તચ્છન્દ ઉપધાવેદ્યેન સ્તોમેન સ્તોષ્યમાણઃ સ્યાત્તંસ્તોમમુપધાવેત્ ॥ ૧.૩.૧૦ ॥
યાં દિશમભિષ્ટોષ્યન્સ્યાત્તાં દિશમુપધાવેત્ ॥ ૧.૩.૧૧ ॥
આત્માનમન્તત ઉપસૃત્ય સ્તુવીત કામં ધ્યાયન્નપ્રમત્તોઽભ્યાશો હ યદસ્મૈ સ કામઃ સમૃધ્યેત યત્કામઃ સ્તુવીતેતિ યત્કામઃ સ્તુવીતેતિ ॥ ૧.૩.૧૨ ॥ ॥ ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
ઓમિત્યેતદક્ષરમુદ્ગીથમુપાસીતોમિતિ હ્યુદ્ગાયતિ તસ્યોપવ્યાખ્યાનમ્ ॥ ૧.૪.૧ ॥
દેવા વૈ મૃત્યોર્બિભ્યતસ્ત્રયીં વિદ્યાં પ્રાવિશંસ્તે છન્દોભિરચ્છાદયન્યદેભિરચ્છાદયંસ્તચ્છન્દસાં છન્દસ્ત્વમ્ ॥ ૧.૪.૨ ॥
તાનુ તત્ર મૃત્યુર્યથા મત્સ્યમુદકે પરિપશ્યેદેવં પર્યપશ્યદૃચિ સામ્નિ યજુષિ । તે નુ વિદિત્વોર્ધ્વા ઋચઃ સામ્નો યજુષઃ સ્વરમેવ પ્રાવિશન્ ॥ ૧.૪.૩ ॥
યદા વા ઋચમાપ્નોત્યોમિત્યેવાતિસ્વરત્યેવંસામૈવં યજુરેષ ઉ સ્વરો યદેતદક્ષરમેતદમૃતમભયં તત્પ્રવિશ્ય દેવા અમૃતા અભયા અભવન્ ॥ ૧.૪.૪ ॥
સ ય એતદેવં વિદ્વાનક્ષરં પ્રણૌત્યેતદેવાક્ષરં સ્વરમમૃતમભયં પ્રવિશતિ તત્પ્રવિશ્ય યદમૃતા દેવાસ્તદમૃતો ભવતિ ॥ ૧.૪.૫ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ ખલુ ય ઉદ્ગીથઃ સ પ્રણવો યઃ પ્રણવઃ સ ઉદ્ગીથ ઇત્યસૌ વા આદિત્ય ઉદ્ગીથ એષ પ્રણવ ઓમિતિ હ્યેષ સ્વરન્નેતિ ॥ ૧.૫.૧ ॥
એતમુ એવાહમભ્યગાસિષં તસ્માન્મમ ત્વમેકોઽસીતિ હ કૌષીતકિઃ પુત્રમુવાચ રશ્મીંસ્ત્વં પર્યાવર્તયાદ્બહવો વૈ તે ભવિષ્યન્તીત્યધિદૈવતમ્ ॥ ૧.૫.૨ ॥
અથાધ્યાત્મં ય એવાયં મુખ્યઃ પ્રાણસ્તમુદ્ગીથમુપાસીતોમિતિ હ્યેષ સ્વરન્નેતિ ॥ ૧.૫.૩ ॥
એતમુ એવાહમભ્યગાસિષં તસ્માન્મમ ત્વમેકોઽસીતિ હ કૌષીતકિઃ પુત્રમુવાચ પ્રાણાંસ્ત્વં ભૂમાનમભિગાયતાદ્બહવો વૈ મે ભવિષ્યન્તીતિ ॥ ૧.૫.૪ ॥
અથ ખલુ ય ઉદ્ગીથઃ સ પ્રણવો યઃ પ્રણવઃ સ ઉદ્ગીથ ઇતિ હોતૃષદનાદ્ધૈવાપિ દુરુદ્ગીથમનુસમાહરતીત્યનુસમાહરતીતિ ॥ ૧.૫.૫ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ ॥
ઇયમેવર્ગગ્નિઃ સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢંસામ ગીયત ઇયમેવ સાગ્નિરમસ્તત્સામ ॥ ૧.૬.૧ ॥
અન્તરિક્ષમેવર્ગ્વાયુઃ સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતેઽન્તરિક્ષમેવ સા વાયુરમસ્તત્સામ ॥ ૧.૬.૨ ॥
દ્યૌરેવર્ગાદિત્યઃ સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે દ્યૌરેવ સાદિત્યોઽમસ્તત્સામ ॥ ૧.૬.૩ ॥
નક્ષત્રાન્યેવર્ક્ચન્દ્રમાઃ સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે નક્ષત્રાણ્યેવ સા ચન્દ્રમા અમસ્તત્સામ ॥ ૧.૬.૪ ॥
અથ યદેતદાદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ સૈવર્ગથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તત્સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢં સામ ગીયતે ॥ ૧.૬.૫ ॥
અથ યદેવૈતદાદિત્યસ્ય શુક્લં ભાઃ સૈવ સાથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તદમસ્તત્સામાથ ય એષોઽન્તરાદિત્યે હિરણ્મયઃ પુરુષો દૃશ્યતે હિરણ્યશ્મશ્રુર્હિરણ્યકેશ આપ્રણસ્વાત્સર્વ એવ સુવર્ણઃ ॥ ૧.૬.૬ ॥
તસ્ય યથા કપ્યાસં પુણ્ડરીકમેવમક્ષિણી તસ્યોદિતિ નામ સ એષ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્ય ઉદિત ઉદેતિ હ વૈ સર્વેભ્યઃ પાપ્મભ્યો ય એવં વેદ ॥ ૧.૬.૭ ॥
તસ્યર્ક્ચ સામ ચ ગેષ્ણૌ તસ્માદુદ્ગીથસ્તસ્માત્ત્વેવોદ્ગાતૈતસ્ય હિ ગાતા સ એષ યે ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે દેવકામાનાં ચેત્યધિદૈવતમ્ ॥ ૧.૬.૮ ॥ ॥ ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ ॥
અથાધ્યાત્મં વાગેવર્ક્પ્રાણઃ સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢં સામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢંસામ ગીયતે। વાગેવ સા પ્રાણોઽમસ્તત્સામ ॥ ૧.૭.૧ ॥
ચક્ષુરેવર્ગાત્મા સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢંસામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢંસામ ગીયતે । ચક્ષુરેવ સાત્મામસ્તત્સામ ॥ ૧.૭.૨ ॥
શ્રોત્રમેવર્ઙ્મનઃ સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢંસામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢંસામ ગીયતે । શ્રોત્રમેવ સા મનોઽમસ્તત્સામ ॥ ૧.૭.૩ ॥
અથ યદેતદક્ષ્ણઃ શુક્લં ભાઃ સૈવર્ગથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તત્સામ તદેતદેતસ્યામૃચ્યધ્યૂઢંસામ તસ્માદૃચ્યધ્યૂઢંસામ ગીયતે । અથ યદેવૈતદક્ષ્ણઃ શુક્લં ભાઃ સૈવ સાથ યન્નીલં પરઃ કૃષ્ણં તદમસ્તત્સામ ॥ ૧.૭.૪ ॥
અથ ય એષોઽન્તરક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યતે સૈવર્ક્તત્સામ તદુક્થં તદ્યજુસ્તદ્બ્રહ્મ તસ્યૈતસ્ય તદેવ રૂપં યદમુષ્ય રૂપં યાવમુષ્ય ગેષ્ણૌ તૌ ગેષ્ણૌ યન્નામ તન્નામ ॥ ૧.૭.૫ ॥
સ એષ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તેષાં ચેષ્ટે મનુષ્યકામાનાં ચેતિ તદ્ય ઇમે વીણાયાં ગાયન્ત્યેતં તે ગાયન્તિ તસ્માત્તે ધનસનયઃ ॥ ૧.૭.૬ ॥
અથ ય એતદેવં વિદ્વાન્સામ ગાયત્યુભૌ સ ગાયતિ સોઽમુનૈવ સ એષ ચામુષ્માત્પરાઞ્ચો લોકાસ્તાંશ્ચાપ્નોતિ દેવકામાંશ્ચ ॥ ૧.૭.૭ ॥
અથાનેનૈવ યે ચૈતસ્માદર્વાઞ્ચો લોકાસ્તાંશ્ચાપ્નોતિ મનુષ્યકામાંશ્ચ તસ્માદુ હૈવંવિદુદ્ગાતા બ્રૂયાત્ ॥ ૧.૭.૮ ॥
કં તે કામમાગાયાનીત્યેષ હ્યેવ કામાગાનસ્યેષ્ટે ય એવં વિદ્વાન્સામ ગાયતિ સામ ગાયતિ ॥ ૧.૭.૯ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ ॥
ત્રયો હોદ્ગીથે કુશલા બભૂવુઃ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનો દાલ્ભ્યઃ પ્રવાહણો જૈવલિરિતિ તે હોચુરુદ્ગીથે વૈ કુશલાઃ સ્મો હન્તોદ્ગીથે કથાં વદામ ઇતિ ॥ ૧.૮.૧ ॥
તથેતિ હ સમુપવિવિશુઃ સ હ પ્રાવહણો જૈવલિરુવાચ ભગવન્તાવગ્રે વદતાં બ્રાહ્મણયોર્વદતોર્વાચં શ્રોષ્યામીતિ ॥ ૧.૮.૨ ॥
સ હ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમુવાચ હન્ત ત્વા પૃચ્છાનીતિ પૃચ્છેતિ હોવાચ ॥ ૧.૮.૩ ॥
કા સામ્નો ગતિરિતિ સ્વર ઇતિ હોવાચ સ્વરસ્ય કા ગતિરિતિ પ્રાણ ઇતિ હોવાચ પ્રાણસ્ય કા ગતિરિત્યન્નમિતિ હોવાચાન્નસ્ય કા ગતિરિત્યાપ ઇતિ હોવાચ ॥ ૧.૮.૪ ॥
અપાં કા ગતિરિત્યસૌ લોક ઇતિ હોવાચામુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ ન સ્વર્ગં લોકમિતિ નયેદિતિ હોવાચ સ્વર્ગં વયં લોકં સામાભિસંસ્થાપયામઃ સ્વર્ગસંસ્તાવંહિ સામેતિ ॥ ૧.૮.૫ ॥
તં હ શિલકઃ શાલાવત્યશ્ચૈકિતાયનં દાલ્ભ્યમુવાચાપ્રતિષ્ઠિતં વૈ કિલ તે દાલ્ભ્ય સામ યસ્ત્વેતર્હિ બ્રૂયાન્મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મૂર્ધા તે વિપતેદિતિ ॥ ૧.૮.૬ ॥
હન્તાહમેતદ્ભગવતો વેદાનીતિ વિદ્ધીતિ હોવાચામુષ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિત્યયં લોક ઇતિ હોવાચાસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિતિ ન પ્રતિષ્ઠાં લોકમિતિ નયેદિતિ હોવાચ પ્રતિષ્ઠાં વયં લોકં સામાભિસંસ્થાપયામઃ પ્રતિષ્ઠાસંસ્તાવં હિ સામેતિ ॥ ૧.૮.૭ ॥
તં હ પ્રવાહણો જૈવલિરુવાચાન્તવદ્વૈ કિલ તે શાલાવત્ય સામ યસ્ત્વેતર્હિ બ્રૂયાન્મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મૂર્ધા તે વિપતેદિતિ હન્તાહમેતદ્ભગવતો વેદાનીતિ વિદ્ધીતિ હોવાચ ॥ ૧.૮.૮ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ ॥
અસ્ય લોકસ્ય કા ગતિરિત્યાકાશ ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાકાશાદેવ સમુત્પદ્યન્ત આકાશં પ્રત્યસ્તં યન્ત્યાકાશો હ્યેવૈભ્યો જ્યાયાનકાશઃ પરાયણમ્ ॥ ૧.૯.૧ ॥
સ એષ પરોવરીયાનુદ્ગીથઃ સ એષોઽનન્તઃ પરોવરીયો હાસ્ય ભવતિ પરોવરીયસો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્પરોવરીયાંસમુદ્ગીથમુપાસ્તે ॥ ૧.૯.૨ ॥
તં હૈતમતિધન્વા શૌનક ઉદરશાણ્ડિલ્યાયોક્ત્વોવાચ યાવત્ત એનં પ્રજાયામુદ્ગીથં વેદિષ્યન્તે પરોવરીયો હૈભ્યસ્તાવદસ્મિઁલ્લોકે જીવનં ભવિષ્યતિ ॥ ૧.૯.૩ ॥
તથામુષ્મિઁલ્લોકે લોક ઇતિ સ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે પરોવરીય એવ હાસ્યાસ્મિઁલ્લોકે જીવનં ભવતિ તથામુષ્મિઁલ્લોકે લોક ઇતિ લોકે લોક ઇતિ ॥ ૧.૯.૪ ॥ ॥ ઇતિ નવમઃ ખણ્ડઃ ॥
મટચીહતેષુ કુરુષ્વાટિક્યા સહ જાયયોષસ્તિર્હ ચાક્રાયણ ઇભ્યગ્રામે પ્રદ્રાણક ઉવાસ ॥ ૧.૧૦.૧ ॥
સ હેભ્યં કુલ્માષાન્ખાદન્તં બિભિક્ષે તં હોવાચ । નેતોઽન્યે વિદ્યન્તે યચ્ચ યે મ ઇમ ઉપનિહિતા ઇતિ ॥ ૧.૧૦.૨ ॥
એતેષાં મે દેહીતિ હોવાચ તાનસ્મૈ પ્રદદૌ હન્તાનુપાનમિત્યુચ્છિષ્ટં વૈ મે પીતંસ્યાદિતિ હોવાચ ॥ ૧.૧૦.૩ ॥
ન સ્વિદેતેઽપ્યુચ્છિષ્ટા ઇતિ ન વા અજીવિષ્યમિમાનખાદન્નિતિ હોવાચ કામો મ ઉદપાનમિતિ ॥ ૧.૧૦.૪ ॥
સ હ ખાદિત્વાતિશેષાઞ્જાયાયા આજહાર સાગ્ર એવ સુભિક્ષા બભૂવ તાન્પ્રતિગૃહ્ય નિદધૌ ॥ ૧.૧૦.૫ ॥
સ હ પ્રાતઃ સંજિહાન ઉવાચયદ્બતાન્નસ્ય લભેમહિ લભેમહિ ધનમાત્રાંરાજાસૌ યક્ષ્યતે સ મા સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈર્વૃણીતેતિ ॥ ૧.૧૦.૬ ॥
તં જાયોવાચ હન્ત પત ઇમ એવ કુલ્માષા ઇતિ તાન્ખાદિત્વામું યજ્ઞં વિતતમેયાય ॥ ૧.૧૦.૭ ॥
તત્રોદ્ગાતૄનાસ્તાવે સ્તોષ્યમાણાનુપોપવિવેશ સ હ પ્રસ્તોતારમુવાચ ॥ ૧.૧૦.૮ ॥
પ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ ॥ ૧.૧૦.૯ ॥
એવમેવોદ્ગાતારમુવાચોદ્ગાતર્યા દેવતોદ્ગીથમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાનુદ્ગાસ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ ॥ ૧.૧૦.૧૦ ॥
એવમેવ પ્રતિહર્તારમુવાચ પ્રતિહર્તર્યા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રતિહરિષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ તે હ સમારતાસ્તૂષ્ણીમાસાંચક્રિરે ॥ ૧.૧૦.૧૧ ॥ ॥ ઇતિ દશમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ હૈનં યજમાન ઉવાચભગવન્તં વા અહં વિવિદિષાણીત્યુષસ્તિરસ્મિ ચાક્રાયણ ઇતિ હોવાચ ॥ ૧.૧૧.૧ ॥
સ હોવાચ ભગવન્તં વા અહમેભિઃ સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈઃ પર્યૈષિષં ભગવતો વા અહમવિત્ત્યાન્યાનવૃષિ ॥ ૧.૧૧.૨ ॥
ભગવાંસ્ત્વેવ મે સર્વૈરાર્ત્વિજ્યૈરિતિ તથેત્યથ તર્હ્યેત એવ સમતિસૃષ્ટાઃ સ્તુવતાં યાવત્ત્વેભ્યો ધનં દદ્યાસ્તાવન્મમ દદ્યા ઇતિ તથેતિ હ યજમાન ઉવાચ॥ ૧.૧૧.૩ ॥
અથ હૈનં પ્રસ્તોતોપસસાદ પ્રસ્તોતર્યા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રસ્તોષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાનવોચત્કતમા સા દેવતેતિ ॥ ૧.૧૧.૪ ॥
પ્રાણ ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાનિ પ્રાણમેવાભિસંવિશન્તિ પ્રાણમભ્યુજ્જિહતે સૈષા દેવતા પ્રસ્તાવમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રાસ્તોષ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ ॥ ૧.૧૧.૫ ॥
અથ હૈનમુદ્ગાતોપસસાદોદ્ગાતર્યા દેવતોદ્ગીથમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાનુદ્ગાસ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાનવોચત્કતમા સા દેવતેતિ ॥ ૧.૧૧.૬ ॥
આદિત્ય ઇતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતાન્યાદિત્યમુચ્ચૈઃ સન્તં ગાયન્તિ સૈષા દેવતોદ્ગીથમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાનુદગાસ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ ॥ ૧.૧૧.૭ ॥
અથ હૈનં પ્રતિહર્તોપસસાદ પ્રતિહર્તર્યા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રતિહરિષ્યસિ મૂર્ધા તે વિપતિષ્યતીતિ મા ભગવાનવોચત્કતમા સા દેવતેતિ ॥ ૧.૧૧.૮ ॥
અન્નમિતિ હોવાચ સર્વાણિ હ વા ઇમાનિ ભૂતન્યન્નમેવ પ્રતિહરમાણાનિ જીવન્તિ સૈષા દેવતા પ્રતિહારમન્વાયત્તા તાં ચેદવિદ્વાન્પ્રત્યહરિષ્યો મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યત્તથોક્તસ્ય મયેતિ તથોક્તસ્ય મયેતિ ॥ ૧.૧૧.૯ ॥ ॥ ઇતિ એકાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથાતઃ શૌવ ઉદ્ગીથસ્તદ્ધ બકો દાલ્ભ્યો ગ્લાવો વા મૈત્રેયઃ સ્વાધ્યાયમુદ્વવ્રાજ ॥ ૧.૧૨.૧ ॥
તસ્મૈ શ્વા શ્વેતઃ પ્રાદુર્બભૂવ તમન્યે શ્વાન ઉપસમેત્યોચુરન્નં નો ભગવાનાગાયત્વશનાયામવા ઇતિ ॥ ૧.૧૨.૨ ॥
તાન્હોવાચેહૈવ મા પ્રાતરુપસમીયાતેતિ તદ્ધ બકો દાલ્ભ્યો ગ્લાવો વા મૈત્રેયઃ પ્રતિપાલયાંચકાર ॥ ૧.૧૨.૩ ॥
તે હ યથૈવેદં બહિષ્પવમાનેન સ્તોષ્યમાણાઃ સંરબ્ધાઃ સર્પન્તીત્યેવમાસસૃપુસ્તે હ સમુપવિશ્ય હિં ચક્રુઃ ॥ ૧.૧૨.૪ ॥
ઓ૩મદા૩મોં૩પિબા૩મોં૩ દેવો વરુણઃ પ્રજપતિઃ સવિતા૨ન્નમિહા૨હરદન્નપતે૩ઽન્નમિહા ૨હરા૨હરો૩મિતિ ॥ ૧.૧૨.૫ ॥ ॥ ઇતિ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
અયં વાવ લોકો હાઉકારઃ વાયુર્હાઇકારશ્ચન્દ્રમા અથકારઃ । આત્મેહકારોઽગ્નિરીકારઃ ॥ ૧.૧૩.૧ ॥
આદિત્ય ઊકારો નિહવ એકારો વિશ્વે દેવા ઔહોયિકારઃ પ્રજપતિર્હિંકારઃ પ્રાણઃ સ્વરોઽન્નં યા વાગ્વિરાટ્ ॥ ૧.૧૩.૨ ॥
અનિરુક્તસ્ત્રયોદશઃ સ્તોભઃ સંચરો હુંકારઃ ॥ ૧.૧૩.૩ ॥
દુગ્ધેઽસ્મૈ વાગ્દોહં યો વાચો દોહોઽન્નવાનન્નાદો ભવતિ ય એતામેવંસામ્નામુપનિષદં વેદોપનિષદં વેદેતિ ॥ ૧.૧૩.૪ ॥ ॥ ઇતિ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ ॥ ॥ ઇતિ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
॥ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥ સમસ્તસ્ય ખલુ સામ્ન ઉપાસનં સાધુ યત્ખલુ સાધુ તત્સામેત્યાચક્ષતે યદસાધુ તદસામેતિ ॥ ૨.૧.૧ ॥
તદુતાપ્યાહુઃ સામ્નૈનમુપાગાદિતિ સાધુનૈનમુપાગાદિત્યેવ તદાહુરસામ્નૈનમુપાગાદિત્યસાધુનૈનમુપગાદિત્યેવ તદાહુઃ ॥ ૨.૧.૨ ॥
અથોતાપ્યાહુઃ સામ નો બતેતિ યત્સાધુ ભવતિ સાધુ બતેત્યેવ તદાહુરસામ નો બતેતિ યદસાધુ ભવત્યસાધુ બતેત્યેવ તદાહુઃ ॥ ૨.૧.૩ ॥
સ ય એતદેવં વિદ્વાનસાધુ સામેત્યુપાસ્તેઽભ્યાશો હ યદેનં સાધવો ધર્મા આ ચ ગચ્છેયુરુપ ચ નમેયુઃ ॥ ૨.૧.૪ ॥ ॥ ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
લોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત પૃથિવી હિંકારઃ । અગ્નિઃ પ્રસ્તાવોઽન્તરિક્ષમુદ્ગીથ આદિત્યઃ પ્રતિહારો દ્યૌર્નિધનમિત્યૂર્ધ્વેષુ ॥ ૨.૨.૧ ॥
અથાવૃત્તેષુ દ્યૌર્હિંકાર આદિત્યઃ પ્રસ્તાવોઽન્તરિક્ષમુદ્ગીથોઽગ્નિઃ પ્રતિહારઃ પૃથિવી નિધનમ્ ॥ ૨.૨.૨ ॥
કલ્પન્તે હાસ્મૈ લોકા ઊર્ધ્વાશ્ચાવૃત્તાશ્ચ ય એતદેવં વિદ્વાઁલ્લોકેષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તે ॥ ૨.૨.૩ ॥ ॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
વૃષ્ટૌ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત પુરોવાતો હિંકારો મેઘો જાયતે સ પ્રસ્તાવો વર્ષતિ સ ઉદ્ગીથો વિદ્યોતતે સ્તનયતિ સ પ્રતિહાર ઉદ્ગૃહ્ણાતિ તન્નિધનમ્ ॥ ૨.૩.૧ ॥
વર્ષતિ હાસ્મૈ વર્ષયતિ હ ય એતદેવં વિદ્વાન્વૃષ્ટૌ પઞ્ચવિધંસામોપાસ્તે ॥ ૨.૩.૨ ॥ ॥ ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
સર્વાસ્વપ્સુ પઞ્ચવિધંસામોપાસીત મેઘો યત્સમ્પ્લવતે સ હિંકારો યદ્વર્ષતિ સ પ્રસ્તાવો યાઃ પ્રાચ્યઃ સ્યન્દન્તે સ ઉદ્ગીથો યાઃ પ્રતીચ્યઃ સ પ્રતિહારઃ સમુદ્રો નિધનમ્ ॥ ૨.૪.૧ ॥
ન હાપ્સુ પ્રૈત્યપ્સુમાન્ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્સર્વાસ્વપ્સુ પઞ્ચવિધંસામોપાસ્તે ॥ ૨.૪.૨ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ ॥
ઋતુષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીત વસન્તો હિંકારઃ ગ્રીષ્મઃ પ્રસ્તાવો વર્ષા ઉદ્ગીથઃ શરત્પ્રતિહારો હેમન્તો નિધનમ્ ॥ ૨.૫.૧ ॥
કલ્પન્તે હાસ્મા ઋતવ ઋતુમાન્ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનૃતુષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તે ॥ ૨.૫.૨ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ ॥
પશુષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસીતાજા હિંકારોઽવયઃ પ્રસ્તાવો ગાવ ઉદ્ગીથોઽશ્વાઃ પ્રતિહારઃ પુરુષો નિધનમ્ ॥ ૨.૬.૧ ॥
ભવન્તિ હાસ્ય પશવઃ પશુમાન્ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્પશુષુ પઞ્ચવિધં સામોપાસ્તે ॥ ૨.૬.૨ ॥ ॥ ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ ॥
પ્રાણેષુ પઞ્ચવિધં પરોવરીયઃ સામોપાસીત પ્રાણો હિંકારો વાક્પ્રસ્તાવશ્ચક્ષુરુદ્ગીથઃ શ્રોત્રં પ્રતિહારો મનો નિધનં પરોવરીયાંસિ વા એતાનિ ॥ ૨.૭.૧ ॥
પરોવરીયો હાસ્ય ભવતિ પરોવરીયસો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્પ્રાણેષુ પઞ્ચવિધં પરોવરીયઃ સામોપાસ્ત ઇતિ તુ પઞ્ચવિધસ્ય ॥ ૨.૭.૨ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ સપ્તવિધસ્ય વાચિ સપ્તવિધ્ં સામોપાસીત યત્કિંચ વાચો હુમિતિ સ હિંકારો યત્પ્રેતિ સ પ્રસ્તાવો યદેતિ સ આદિઃ ॥ ૨.૮.૧ ॥
યદુદિતિ સ ઉદ્ગીથો યત્પ્રતીતિ સ પ્રતિહારો યદુપેતિ સ ઉપદ્રવો યન્નીતિ તન્નિધનમ્ ॥ ૨.૮.૨ ॥
દુગ્ધેઽસ્મૈ વાગ્દોહં યો વાચો દોહોઽન્નવાનન્નાદો ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાન્વાચિ સપ્તવિધં સામોપાસ્તે ॥ ૨.૮.૩ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ ખલ્વમુમાદિત્યંસપ્તવિધં સામોપાસીત સર્વદા સમસ્તેન સામ માં પ્રતિ માં પ્રતીતિ સર્વેણ સમસ્તેન સામ ॥ ૨.૯.૧ ॥
તસ્મિન્નિમાનિ સર્વાણિ ભૂતાન્યન્વાયત્તાનીતિ વિદ્યાત્તસ્ય યત્પુરોદયાત્સ હિંકારસ્તદસ્ય પશવોઽન્વાયત્તાસ્તસ્માત્તે હિં કુર્વન્તિ હિંકારભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ ॥ ૨.૯.૨ ॥
અથ યત્પ્રથમોદિતે સ પ્રસ્તાવસ્તદસ્ય મનુષ્યા અન્વાયત્તાસ્તસ્માત્તે પ્રસ્તુતિકામાઃ પ્રશંસાકામાઃ પ્રસ્તાવભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ ॥ ૨.૯.૩ ॥
અથ યત્સંગવવેલાયાં સ આદિસ્તદસ્ય વયાંસ્યન્વાયત્તાનિ તસ્માત્તાન્યન્તરિક્ષેઽનારમ્બણાન્યાદાયાત્માનં પરિપતન્ત્યાદિભાજીનિ હ્યેતસ્ય સામ્નઃ ॥ ૨.૯.૪ ॥
અથ યત્સમ્પ્રતિમધ્યંદિને સ ઉદ્ગીથસ્તદસ્ય દેવા અન્વાયત્તાસ્તસ્માત્તે સત્તમાઃ પ્રાજાપત્યાનામુદ્ગીથભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ ॥ ૨.૯.૫ ॥
અથ યદૂર્ધ્વં મધ્યંદિનાત્પ્રાગપરાહ્ણાત્સ પ્રતિહારસ્તદસ્ય ગર્ભા અન્વાયત્તાસ્તસ્માત્તે પ્રતિહૃતાનાવપદ્યન્તે પ્રતિહારભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ ॥ ૨.૯.૬ ॥
અથ યદૂર્ધ્વમપરાહ્ણાત્પ્રાગસ્તમયાત્સ ઉપદ્રવસ્તદસ્યારણ્યા અન્વાયત્તાસ્તસ્માત્તે પુરુષં દૃષ્ટ્વા કક્ષંશ્વભ્રમિત્યુપદ્રવન્ત્યુપદ્રવભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્નઃ ॥ ૨.૯.૭ ॥
અથ યત્પ્રથમાસ્તમિતે તન્નિધનં તદસ્ય પિતરોઽન્વાયત્તાસ્તસ્માત્તાન્નિદધતિ નિધનભાજિનો હ્યેતસ્ય સામ્ન એવં ખલ્વમુમાદિત્યં સપ્તવિધં સામોપાસ્તે ॥ ૨.૯.૮ ॥ ॥ ઇતિ નવમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ ખલ્વાત્મસંમિતમતિમૃત્યુ સપ્તવિધં સામોપાસીત હિંકાર ઇતિ ત્ર્યક્ષરં પ્રસ્તાવ ઇતિ ત્ર્યક્ષરં તત્સમમ્ ॥ ૨.૧૦.૧ ॥
આદિરિતિ દ્વ્યક્ષરં પ્રતિહાર ઇતિ ચતુરક્ષરં તત ઇહૈકં તત્સમમ્ ॥ ૨.૧૦.૨ ॥
ઉદ્ગીથ ઇતિ ત્ર્યક્ષરમુપદ્રવ ઇતિ ચતુરક્ષરં ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ સમં ભવત્યક્ષરમતિશિષ્યતે ત્ર્યક્ષરં તત્સમમ્ ॥ ૨.૧૦.૩ ॥
નિધનમિતિ ત્ર્યક્ષરં તત્સમમેવ ભવતિ તાનિ હ વા એતાનિ દ્વાવિંશતિરક્ષરાણિ ॥ ૨.૧૦.૪ ॥
એકવિંશત્યાદિત્યમાપ્નોત્યેકવિંશો વા ઇતોઽસાવાદિત્યો દ્વાવિંશેન પરમાદિત્યાજ્જયતિ તન્નાકં તદ્વિશોકમ્ ॥ ૨.૧૦.૫ ॥
આપ્નોતી હાદિત્યસ્ય જયં પરો હાસ્યાદિત્યજયાજ્જયો ભવતિ ય એતદેવં વિદ્વાનાત્મસંમિતમતિમૃત્યુ સપ્તવિધં સામોપાસ્તે સામોપાસ્તે ॥ ૨.૧૦.૬ ॥ ॥ ઇતિ દશમઃ ખણ્ડઃ ॥
મનો હિંકારો વાક્પ્રસ્તાવશ્ચક્ષુરુદ્ગીથઃ શ્રોત્રં પ્રતિહારઃ પ્રાણો નિધનમેતદ્ગાયત્રં પ્રાણેષુ પ્રોતમ્ ॥ ૨.૧૧.૧ ॥
સ એવમેતદ્ગાયત્રં પ્રાણેષુ પ્રોતં વેદ પ્રાણી ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા મહામનાઃ સ્યાત્તદ્વ્રતમ્ ॥ ૨.૧૧.૨ ॥ ॥ ઇતિ એકદશઃ ખણ્ડઃ ॥
અભિમન્થતિ સ હિંકારો ધૂમો જાયતે સ પ્રસ્તાવો જ્વલતિ સ ઉદ્ગીથોઽઙ્ગારા ભવન્તિ સ પ્રતિહાર ઉપશામ્યતિ તન્નિધનં સંશામ્યતિ તન્નિધનમેતદ્રથંતરમગ્નૌ પ્રોતમ્ ॥ ૨.૧૨.૧ ॥
સ ય એવમેતદ્રથંતરમગ્નૌ પ્રોતં વેદ બ્રહ્મવર્ચસ્યન્નાદો ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા ન પ્રત્યઙ્ઙગ્નિમાચામેન્ન નિષ્ઠીવેત્તદ્વ્રતમ્ ॥ ૨.૧૨.૨ ॥ ॥ ઇતિ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
ઉપમન્ત્રયતે સ હિંકારો જ્ઞપયતે સ પ્રસ્તાવઃ સ્ત્રિયા સહ શેતે સ ઉદ્ગીથઃ પ્રતિ સ્ત્રીં સહ શેતે સ પ્રતિહારઃ કાલં ગચ્છતિ તન્નિધનં પારં ગચ્છતિ તન્નિધનમેતદ્વામદેવ્યં મિથુને પ્રોતમ્ ॥ ૨.૧૩.૧ ॥ સ ય એવમેતદ્વામદેવ્યં મિથુને પ્રોતં વેદ મિથુની ભવતિ મિથુનાન્મિથુનાત્પ્રજાયતે સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા ન કાંચન પરિહરેત્તદ્વ્રતમ્ ॥ ૨.૧૩.૨ ॥ ॥ ઇતિ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ ॥
ઉદ્યન્હિંકાર ઉદિતઃ પ્રસ્તાવો મધ્યંદિન ઉદ્ગીથોઽપરાહ્ણઃ પ્રતિહારોઽસ્તં યન્નિધનમેતદ્બૃહદાદિત્યે પ્રોતમ્ ॥ ૨.૧૪.૧ ॥
સ ય એવમેતદ્બૃહદાદિત્યે પ્રોતં વેદ તેજસ્વ્યન્નાદો ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા તપન્તં ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્ ॥ ૨.૧૪.૨ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ ॥
અભ્રાણિ સમ્પ્લવન્તે સ હિંકારો મેઘો જાયતે સ પ્રસ્તાવો વર્ષતિ સ ઉદ્ગીથો વિદ્યોતતે સ્તનયતિ સ પ્રતિહાર ઉદ્ગૃહ્ણાતિ તન્નિધનમેતદ્વૈરૂપં પર્જન્યે પ્રોતમ્ ॥ ૨.૧૫.૧ ॥
સ ય એવમેતદ્વૈરૂપં પર્જન્યે પ્રોતં વેદ વિરૂપાંશ્ચ સુરૂપંશ્ચ પશૂનવરુન્ધે સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા વર્ષન્તં ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્ ॥ ૨.૧૫.૨ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ ॥
વસન્તો હિંકારો ગ્રીષ્મઃ પ્રસ્તાવો વર્ષા ઉદ્ગીથઃ શરત્પ્રતિહારો હેમન્તો નિધનમેતદ્વૈરાજમૃતુષુ પ્રોતમ્ ॥ ૨.૧૬.૧ ॥
સ ય એવમેતદ્વૈરાજમૃતુષુ પ્રોતં વેદ વિરાજતિ પ્રજયા પશુભિર્બ્રહ્મવર્ચસેન સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યર્તૂન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્ ॥ ૨.૧૬.૨ ॥ ॥ ઇતિ ષોડશઃ ખણ્ડઃ ॥
પૃથિવી હિંકારોઽન્તરિક્ષં પ્રસ્તાવો દ્યૌરુદ્ગીથો દિશઃ પ્રતિહારઃ સમુદ્રો નિધનમેતાઃ શક્વર્યો લોકેષુ પ્રોતાઃ ॥ ૨.૧૭.૧ ॥
સ ય એવમેતાઃ શક્વર્યો લોકેષુ પ્રોતા વેદ લોકી ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા લોકાન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્ ॥ ૨.૧૭.૨ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ ॥
અજા હિંકારોઽવયઃ પ્રસ્તાવો ગાવ ઉદ્ગીથોઽશ્વાઃ પ્રતિહારઃ પુરુષો નિધનમેતા રેવત્યઃ પશુષુ પ્રોતાઃ ॥ ૨.૧૮.૧ ॥
સ ય એવમેતા રેવત્યઃ પશુષુ પ્રોતા વેદ પશુમાન્ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા પશૂન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્ ॥ ૨.૧૮.૨ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
લોમ હિંકારસ્ત્વક્પ્રસ્તાવો માંસમુદ્ગીથોસ્થિ પ્રતિહારો મજ્જા નિધનમેતદ્યજ્ઞાયજ્ઞીયમઙ્ગેષુ પ્રોતમ્ ॥ ૨.૧૯.૧ ॥
સ ય એવમેતદ્યજ્ઞાયજ્ઞીયમઙ્ગેષુ પ્રોતં વેદાઙ્ગી ભવતિ નાઙ્ગેન વિહૂર્છતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા સંવત્સરં મજ્જ્ઞો નાશ્નીયાત્તદ્વ્રતં મજ્જ્ઞો નાશ્નીયાદિતિ વા ॥ ૨.૧૯.૨ ॥ ॥ ઇતિ એકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
અગ્નિર્હિંકારો વાયુઃ પ્રસ્તાવ આદિત્ય ઉદ્ગીથો નક્ષત્રાણિ પ્રતિહારશ્ચન્દ્રમા નિધનમેતદ્રાજનં દેવતાસુ પ્રોતમ્ ॥ ૨.૨૦.૧ ॥
સ ય એવમેતદ્રાજનં દેવતાસુ પ્રોતં વેદૈતાસામેવ દેવતાનાંસલોકતાંસર્ષ્ટિતાંસાયુજ્યં ગચ્છતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ મહાન્પ્રજયા પશુભિર્ભવતિ મહાન્કીર્ત્યા બ્રાહ્મણાન્ન નિન્દેત્તદ્વ્રતમ્ ॥ ૨.૨૦.૨ ॥ ॥ ઇતિ વિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
ત્રયી વિદ્યા હિંકારસ્ત્રય ઇમે લોકાઃ સ પ્રસ્તાવોઽગ્નિર્વાયુરાદિત્યઃ સ ઉદ્ગીથો નક્ષત્રાણિ વયાંસિ મરીચયઃ સ પ્રતિહારઃ સર્પા ગન્ધર્વાઃ પિતરસ્તન્નિધનમેતત્સામ સર્વસ્મિન્પ્રોતમ્ ॥ ૨.૨૧.૧ ॥
સ ય એવમેતત્સામ સર્વસ્મિન્પ્રોતં વેદ સર્વં હ ભવતિ ॥ ૨.૨૧.૨ ॥
તદેષ શ્લોકો યાનિ પઞ્ચધા ત્રીણી ત્રીણિ તેભ્યો ન જ્યાયઃ પરમન્યદસ્તિ ॥ ૨.૨૧.૩ ॥
યસ્તદ્વેદ સ વેદ સર્વં સર્વા દિશો બલિમસ્મૈ હરન્તિ સર્વમસ્મીત્યુપાસિત તદ્વ્રતં તદ્વ્રતમ્ ॥ ૨.૨૧.૪ ॥ ॥ ઇતિ એકવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
વિનર્દિ સામ્નો વૃણે પશવ્યમિત્યગ્નેરુદ્ગીથોઽનિરુક્તઃ પ્રજાપતેર્નિરુક્તઃ સોમસ્ય મૃદુ શ્લક્ષ્ણં વાયોઃ શ્લક્ષ્ણં બલવદિન્દ્રસ્ય ક્રૌઞ્ચં બૃહસ્પતેરપધ્વાન્તં વરુણસ્ય તાન્સર્વાનેવોપસેવેત વારુણં ત્વેવ વર્જયેત્ ॥ ૨.૨૨.૧ ॥
અમૃતત્વં દેવેભ્ય આગાયાનીત્યાગાયેત્સ્વધાં પિતૃભ્ય આશાં મનુષ્યેભ્યસ્તૃણોદકં પશુભ્યઃ સ્વર્ગં લોકં યજમાનાયાન્નમાત્મન આગાયાનીત્યેતાનિ મનસા ધ્યાયન્નપ્રમત્તઃ સ્તુવીત ॥ ૨.૨૨.૨ ॥
સર્વે સ્વરા ઇન્દ્રસ્યાત્માનઃ સર્વ ઊષ્માણઃ પ્રજાપતેરાત્માનઃ સર્વે સ્પર્શા મૃત્યોરાત્માનસ્તં યદિ સ્વરેષૂપાલભેતેન્દ્રંશરણં પ્રપન્નોઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ વક્ષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્ ॥ ૨.૨૨.૩ ॥
અથ યદ્યેનમૂષ્મસૂપાલભેત પ્રજાપતિંશરણં પ્રપન્નોઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ પેક્ષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાદથ યદ્યેનં સ્પર્શેષૂપાલભેત મૃત્યું શરણં પ્રપન્નોઽભૂવં સ ત્વા પ્રતિ ધક્ષ્યતીત્યેનં બ્રૂયાત્ ॥ ૨.૨૨.૪ ॥
સર્વે સ્વરા ઘોષવન્તો બલવન્તો વક્તવ્યા ઇન્દ્રે બલં દદાનીતિ સર્વ ઊષ્માણોઽગ્રસ્તા અનિરસ્તા વિવૃતા વક્તવ્યાઃ પ્રજાપતેરાત્માનં પરિદદાનીતિ સર્વે સ્પર્શા લેશેનાનભિનિહિતા વક્તવ્યા મૃત્યોરાત્માનં પરિહરાણીતિ ॥ ૨.૨૨.૫ ॥ ॥ ઇતિ દ્વાવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
ત્રયો ધર્મસ્કન્ધા યજ્ઞોઽધ્યયનં દાનમિતિ પ્રથમસ્તપ એવ દ્વિતીયો બ્રહ્મચાર્યાચાર્યકુલવાસી તૃતીયોઽત્યન્તમાત્માનમાચાર્યકુલેઽવસાદયન્સર્વ એતે પુણ્યલોકા ભવન્તિ બ્રહ્મસંસ્થોઽમૃતત્વમેતિ ॥ ૨.૨૩.૧ ॥
પ્રજાપતિર્લોકાનભ્યતપત્તેભ્યોઽભિતપ્તેભ્યસ્ત્રયી વિદ્યા સમ્પ્રાસ્રવત્તામભ્યતપત્તસ્યા અભિતપ્તાયા એતાન્યક્ષરાણિ સમ્પ્રાસ્ર્વન્ત ભૂર્ભુવઃ સ્વરિતિ ॥ ૨.૨૩.૨ ॥
તાન્યભ્યતપત્તેભ્યોઽભિતપ્તેભ્ય ૐકારઃ સમ્પ્રાસ્રવત્તદ્યથા શઙ્કુના સર્વાણિ પર્ણાનિ સંતૃણ્ણાન્યેવમોંકારેણ સર્વા વાક્સંતૃણ્ણોંકાર એવેદં સર્વમોંકાર એવેદં સર્વમ્ ॥ ૨.૨૩.૩ ॥ ॥ ઇતિ ત્રયોવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ યદ્વસૂનાં પ્રાતઃ સવનં રુદ્રાણાં માધ્યંદિનં સવનમાદિત્યાનાં ચ વિશ્વેષાં ચ દેવાનાં તૃતીયસવનમ્ ॥ ૨.૨૪.૧ ॥
ક્વ તર્હિ યજમાનસ્ય લોક ઇતિ સ યસ્તં ન વિદ્યાત્કથં કુર્યાદથ વિદ્વાન્કુર્યાત્ ॥ ૨.૨૪.૨ ॥
પુરા પ્રાતરનુવાકસ્યોપાકરણાજ્જઘનેન ગાર્હપત્યસ્યોદાઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ વાસવં સામાભિગાયતિ ॥ ૨.૨૪.૩ ॥
લો૩કદ્વારમપાવા૩ર્ણૂ ૩૩ પશ્યેમ ત્વા વયં રા ૩૩૩૩૩ હુ ૩ મ્ આ ૩૩ જ્યા ૩ યો ૩ આ ૩૨૧૧૧ ઇતિ ॥ ૨.૨૪.૪ ॥
અથ જુહોતિ નમોઽગ્નયે પૃથિવીક્ષિતે લોકક્ષિતે લોકં મે યજમાનાય વિન્દૈષ વૈ યજમાનસ્ય લોક એતાસ્મિ ॥ ૨.૨૪.૫ ॥
અત્ર યજમાનઃ પરસ્તાદાયુષઃ સ્વાહાપજહિ પરિઘમિત્યુક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ તસ્મૈ વસવઃ પ્રાતઃસવનં સમ્પ્રયચ્છન્તિ ॥ ૨.૨૪.૬ ॥
પુરા માધ્યંદિનસ્ય સવનસ્યોપાકરણાજ્જઘનેનાગ્નીધ્રીયસ્યોદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ રૌદ્રંસામાભિગાયતિ ॥ ૨.૨૪.૭ ॥
લો૩કદ્વારમપાવા૩ર્ણૂ૩૩ પશ્યેમ ત્વા વયં વૈરા૩૩૩૩૩ હુ૩મ્ આ૩૩જ્યા ૩યો૩આ૩૨૧૧૧ઇતિ ॥ ૨.૨૪.૮ ॥
અથ જુહોતિ નમો વાયવેઽન્તરિક્ષક્ષિતે લોકક્ષિતે લોકં મે યજમાનાય વિન્દૈષ વૈ યજમાનસ્ય લોક એતાસ્મિ ॥ ૨.૨૪.૯ ॥
અત્ર યજમાનઃ પરસ્તાદાયુષઃ સ્વાહાપજહિ પરિઘમિત્યુક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ તસ્મૈ રુદ્રા માધ્યંદિનંસવનંસમ્પ્રયચ્છન્તિ ॥ ૨.૨૪.૧૦ ॥
પુરા તૃતીયસવનસ્યોપાકરણાજ્જઘનેનાહવનીયસ્યોદઙ્મુખ ઉપવિશ્ય સ આદિત્યંસ વૈશ્વદેવં સામાભિગાયતિ ॥ ૨.૨૪.૧૧ ॥
લો૩કદ્વારમપાવા૩ર્ણૂ૩૩પશ્યેમ ત્વા વયં સ્વારા ૩૩૩૩૩ હુ૩મ્ આ૩૩ જ્યા૩ યો૩આ ૩૨૧૧૧ ઇતિ ॥ ૨.૨૪.૧૨ ॥
આદિત્યમથ વૈશ્વદેવં લો૩કદ્વારમપાવા૩ર્ણૂ૩૩ પશ્યેમ ત્વા વયંસામ્રા૩૩૩૩૩ હુ૩મ્ આ૩૩ જ્યા૩યો૩આ ૩૨૧૧૧ ઇતિ ॥ ૨.૨૪.૧૩ ॥
અથ જુહોતિ નમ આદિત્યેભ્યશ્ચ વિશ્વેભ્યશ્ચ દેવેભ્યો દિવિક્ષિદ્ભ્યો લોકક્ષિદ્ભ્યો લોકં મે યજમાનાય વિન્દત ॥ ૨.૨૪.૧૪ ॥
એષ વૈ યજમાનસ્ય લોક એતાસ્મ્યત્ર યજમાનઃ પરસ્તાદાયુષઃ સ્વાહાપહત પરિઘમિત્યુક્ત્વોત્તિષ્ઠતિ ॥ ૨.૨૪.૧૫ ॥
તસ્મા આદિત્યાશ્ચ વિશ્વે ચ દેવાસ્તૃતીયસવનં સમ્પ્રયચ્છન્ત્યેષ હ વૈ યજ્ઞસ્ય માત્રાં વેદ ય એવં વેદ ય એવં વેદ ॥ ૨.૨૪.૧૬ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્વિંશઃ ખણ્ડઃ ॥ ॥ ઇતિ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥
॥ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥ અસૌ વા આદિત્યો દેવમધુ તસ્ય દ્યૌરેવ તિરશ્ચીનવંશોઽન્તરિક્ષમપૂપો મરીચયઃ પુત્રાઃ ॥ ૩.૧.૧ ॥
તસ્ય યે પ્રાઞ્ચો રશ્મયસ્તા એવાસ્ય પ્રાચ્યો મધુનાડ્યઃ । ઋચ એવ મધુકૃત ઋગ્વેદ એવ પુષ્પં તા અમૃતા આપસ્તા વા એતા ઋચઃ ॥ ૩.૧.૨ ॥
એતમૃગ્વેદમભ્યતપંસ્તસ્યાભિતપ્તસ્ય યશસ્તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમન્નાદ્યંરસોઽજાયત ॥ ૩.૧.૩ ॥
તદ્વ્યક્ષરત્તદાદિત્યમભિતોઽશ્રયત્તદ્વા એતદ્યદેતદાદિત્યસ્ય રોહિતંરૂપમ્ ॥ ૩.૧.૪ ॥ ॥ ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યેઽસ્ય દક્ષિણા રશ્મયસ્તા એવાસ્ય દક્ષિણા મધુનાડ્યો યજૂંષ્યેવ મધુકૃતો યજુર્વેદ એવ પુષ્પં તા અમૃત આપઃ ॥ ૩.૨.૧ ॥
તાનિ વા એતાનિ યજૂંષ્યેતં યજુર્વેદમભ્યતપંસ્તસ્યાભિતપ્તસ્ય યશસ્તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમન્નાદ્યંરસોજાયત ॥ ૩.૨.૨ ॥
તદ્વ્યક્ષરત્તદાદિત્યમભિતોઽશ્રયત્તદ્વા એતદ્યદેતદાદિત્યસ્ય શુક્લં રૂપમ્ ॥ ૩.૨.૩ ॥ ॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યેઽસ્ય પ્રત્યઞ્ચો રશ્મયસ્તા એવાસ્ય પ્રતીચ્યો મધુનાડ્યઃ સામાન્યેવ મધુકૃતઃ સામવેદ એવ પુષ્પં તા અમૃતા આપઃ ॥ ૩.૩.૧ ॥
તાનિ વા એતાનિ સામાન્યેતં સામવેદમભ્યતપંસ્તસ્યાભિતપ્તસ્ય યશસ્તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમન્નાદ્યંરસોઽજાયત ॥ ૩.૩.૨ ॥
તદ્વ્યક્ષરત્તદાદિત્યમભિતોઽશ્રયત્તદ્વા એતદ્યદેતદાદિત્યસ્ય કૃષ્ણંરૂપમ્ ॥ ૩.૩.૩ ॥ ॥ ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યેઽસ્યોદઞ્ચો રશ્મયસ્તા એવાસ્યોદીચ્યો મધુનાડ્યોઽથર્વાઙ્ગિરસ એવ મધુકૃત ઇતિહાસપુરાણં પુષ્પં તા અમૃતા આપઃ ॥ ૩.૪.૧ ॥
તે વા એતેઽથર્વાઙ્ગિરસ એતદિતિહાસપૂરાણમભ્યતપં સ્તસ્યાભિતપ્તસ્ય યશસ્તેજ ઇન્દ્રિયાં વીર્યમન્નાદ્યંરસોઽજાયત ॥ ૩.૪.૨ ॥
તદ્વ્યક્ષરત્તદાદિત્યમભિતોઽશ્રયત્તદ્વા એતદ્યદેતદાદિત્યસ્ય પરં કૃષ્ણંરૂપમ્ ॥ ૩.૪.૩ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યેઽસ્યોર્ધ્વા રશ્મયસ્તા એવાસ્યોર્ધ્વા મધુનાડ્યો ગુહ્યા એવાદેશા મધુકૃતો બ્રહ્મૈવ પુષ્પં તા અમૃતા આપઃ ॥ ૩.૫.૧ ॥
તે વા એતે ગુહ્યા આદેશા એતદ્બ્રહ્માભ્યતપં સ્તસ્યાભિતપ્તસ્ય યશસ્તેજ ઇન્દ્રિયં વીર્યમન્નાદ્યંરસોઽજાયત ॥ ૩.૫.૨ ॥
તદ્વ્યક્ષરત્તદાદિત્યમભિતોઽશ્રયત્તદ્વા એતદ્યદેતદાદિત્યસ્ય મધ્યે ક્ષોભત ઇવ ॥ ૩.૫.૩ ॥
તે વા એતે રસાનાંરસા વેદા હિ રસાસ્તેષામેતે રસાસ્તાનિ વા એતાન્યમૃતાનામમૃતાનિ વેદા હ્યમૃતાસ્તેષામેતાન્યમૃતાનિ ॥ ૩.૫.૪ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ ॥
તદ્યત્પ્રથમમમૃતં તદ્વસવ ઉપજીવન્ત્યગ્નિના મુખેન ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્ત્યેતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ ॥ ૩.૬.૧ ॥
ત એતદેવ રૂપમભિસંવિશન્ત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્તિ ॥ ૩.૬.૨ ॥
સ ય એતદેવમમૃતં વેદ વસૂનામેવૈકો ભૂત્વાગ્નિનૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ સ ય એતદેવ રૂપમભિસંવિશત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદેતિ ॥ ૩.૬.૩ ॥
સ યાવદાદિત્યઃ પુરસ્તાદુદેતા પશ્ચાદસ્તમેતા વસૂનામેવ તાવદાધિપત્યંસ્વારાજ્યં પર્યેતા ॥ ૩.૬.૪ ॥ ॥ ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યદ્દ્વિતીયમમૃતં તદ્રુદ્રા ઉપજીવન્તીન્દ્રેણ મુખેન ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્ત્યેતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ ॥ ૩.૭.૧ ॥
ત એતદેવ રૂપમભિસંવિશન્ત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્તિ ॥ ૩.૭.૨ ॥
સ ય એતદેવમમૃતં વેદ રુદ્રાણામેવૈકો ભૂત્વેન્દ્રેણૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ સ એતદેવ રૂપમભિસંવિશત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદેતિ ॥ ૩.૭.૩ ॥
સ યાવદાદિત્યઃ પુરસ્તાદુદેતા પશ્ચાદસ્તમેતા દ્વિસ્તાવદ્દક્ષિણત ઉદેતોત્તરતોઽસ્તમેતા રુદ્રાણામેવ તાવદાધિપત્યંસ્વારાજ્યં પર્યેતા ॥ ૩.૭.૪ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યત્તૃતીયમમૃતં તદાદિત્યા ઉપજીવન્તિ વરુણેન મુખેન ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્ત્યેતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ ॥ ૩.૮.૧ ॥
ત એતદેવ રૂપમભિસંવિશન્ત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્તિ ॥ ૩.૮.૨ ॥
સ ય એતદેવમમૃતં વેદાદિત્યાનામેવૈકો ભૂત્વા વરુણેનૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ સ એતદેવ રૂપમભિસંવિશત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદેતિ ॥ ૩.૮.૩ ॥
સ યાવદાદિત્યો દક્ષિણત ઉદેતોત્તરતોઽસ્તમેતા દ્વિસ્તાવત્પશ્ચાદુદેતા પુરસ્તાદસ્તમેતાદિત્યાનામેવ તાવદાધિપત્યંસ્વારાજ્યં પર્યેતા ॥ ૩.૮.૪ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યચ્ચતુર્થમમૃતં તન્મરુત ઉપજીવન્તિ સોમેન મુખેન ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્ત્યેતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ ॥ ૩.૯.૧ ॥
ત એતદેવ રૂપમભિસંવિશન્ત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્તિ ॥ ૩.૯.૨ ॥
સ ય એતદેવમમૃતં વેદ મરુતામેવૈકો ભૂત્વા સોમેનૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ સ એતદેવ રૂપમભિસંવિશત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદેતિ ॥ ૩.૯.૩ ॥
સ યાવદાદિત્યઃ પશ્ચાદુદેતા પુરસ્તાદસ્તમેતા દ્વિસ્તાવદુત્તરત ઉદેતા દક્ષિણતોઽસ્તમેતા મરુતામેવ તાવદાધિપત્ય્ંસ્વારાજ્યં પર્યેતા ॥ ૩.૯.૪ ॥ ॥ ઇતિ નવમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યત્પઞ્ચમમમૃતં તત્સાધ્યા ઉપજીવન્તિ બ્રહ્મણા મુખેન ન વૈ દેવા અશ્નન્તિ ન પિબન્ત્યેતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યન્તિ ॥ ૩.૧૦.૧ ॥
ત એતદેવ રૂપમભિસંવિશન્ત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદ્યન્તિ ॥ ૩.૧૦.૨ ॥
સ ય એતદેવમમૃતં વેદ સાધ્યાનામેવૈકો ભૂત્વા બ્રહ્મણૈવ મુખેનૈતદેવામૃતં દૃષ્ટ્વા તૃપ્યતિ સ એતદેવ રૂપમભિસંવિશત્યેતસ્માદ્રૂપાદુદેતિ ॥ ૩.૧૦.૩ ॥
સ યાવદાદિત્ય ઉત્તરત ઉદેતા દક્ષિણતોઽસ્તમેતા દ્વિસ્તાવદૂર્ધ્વં ઉદેતાર્વાગસ્તમેતા સાધ્યાનામેવ તાવદાધિપત્યંસ્વારાજ્યં પર્યેતા ॥ ૩.૧૦.૪ ॥ ॥ ઇતિ દશમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ તત ઊર્ધ્વ ઉદેત્ય નૈવોદેતા નાસ્તમેતૈકલ એવ મધ્યે સ્થાતા તદેષ શ્લોકઃ ॥ ૩.૧૧.૧ ॥
ન વૈ તત્ર ન નિમ્લોચ નોદિયાય કદાચન । દેવાસ્તેનાહંસત્યેન મા વિરાધિષિ બ્રહ્મણેતિ ॥ ૩.૧૧.૨ ॥
ન હ વા અસ્મા ઉદેતિ ન નિમ્લોચતિ સકૃદ્દિવા હૈવાસ્મૈ ભવતિ ય એતામેવં બ્રહ્મોપનિષદં વેદ ॥ ૩.૧૧.૩ ॥
તદ્ધૈતદ્બ્રહ્મા પ્રજાપતય ઉવાચપ્રજાપતિર્મનવે મનુઃ પ્રજાભ્યસ્તદ્ધૈતદુદ્દાલકાયારુણયે જ્યેષ્ઠાય પુત્રાય પિતા બ્રહ્મ પ્રોવાચ ॥ ૩.૧૧.૪ ॥
ઇદં વાવ તજ્જ્યેષ્ઠાય પુત્રાય પિતા બ્રહ્મ પ્રબ્રૂયાત્પ્રણાય્યાય વાન્તેવાસિને ॥ ૩.૧૧.૫ ॥
નાન્યસ્મૈ કસ્મૈચન યદ્યપ્યસ્મા ઇમામદ્ભિઃ પરિગૃહીતાં ધનસ્ય પૂર્ણાં દદ્યાદેતદેવ તતો ભૂય ઇત્યેતદેવ તતો ભૂય ઇતિ ॥ ૩.૧૧.૬ ॥ ॥ ઇતિ એકાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
ગાયત્રી વા ઈદં સર્વં ભૂતં યદિદં કિં ચ વાગ્વૈ ગાયત્રી વાગ્વા ઇદં સર્વં ભૂતં ગાયતિ ચ ત્રાયતે ચ ॥ ૩.૧૨.૧ ॥
યા વૈ સા ગાયત્રીયં વાવ સા યેયં પૃથિવ્યસ્યાં હીદં સર્વં ભૂતં પ્રતિષ્ઠિતમેતામેવ નાતિશીયતે ॥ ૩.૧૨.૨ ॥
યા વૈ સા પૃથિવીયં વાવ સા યદિદમસ્મિન્પુરુષે શરીરમસ્મિન્હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતા એતદેવ નાતિશીયન્તે ॥ ૩.૧૨.૩ ॥
યદ્વૈ તત્પુરુષે શરીરમિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃ પુરુષે હૃદયમસ્મિન્હીમે પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠિતા એતદેવ નાતિશીયન્તે ॥ ૩.૧૨.૪ ॥
સૈષા ચતુષ્પદા ષડ્વિધા ગાયત્રી તદેતદૃચાભ્યનૂક્તમ્ ॥ ૩.૧૨.૫ ॥
તાવાનસ્ય મહિમા તતો જ્યાયાંશ્ચ પૂરુષઃ । પાદોઽસ્ય સર્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદસ્યામૃતં દિવીતિ ॥ ૩.૧૨.૬ ॥
યદ્વૈ તદ્બ્રહ્મેતીદં વાવ તદ્યોયં બહિર્ધા પુરુષાદાકાશો યો વૈ સ બહિર્ધા પુરુષાદાકાશઃ ॥ ૩.૧૨.૭ ॥ અયં વાવ સ યોઽયમન્તઃ પુરુષ અકાશો યો વૈ સોઽન્તઃ પુરુષ આકાશઃ ॥ ૩.૧૨.૮ ॥ અયં વાવ સ યોઽયમન્તર્હૃદય આકાશસ્તદેતત્પૂર્ણમપ્રવર્તિ પૂર્ણમપ્રવર્તિનીંશ્રિયં લભતે ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૨.૯ ॥ ॥ ઇતિ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
તસ્ય હ વા એતસ્ય હૃદયસ્ય પઞ્ચ દેવસુષયઃ સ યોઽસ્ય પ્રાઙ્સુષિઃ સ પ્રાણસ્તચ્ચક્ષુઃ સ આદિત્યસ્તદેતત્તેજોઽન્નાદ્યમિત્યુપાસીત તેજસ્વ્યન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૩.૧ ॥
અથ યોઽસ્ય દક્ષિણઃ સુષિઃ સ વ્યાનસ્તચ્છ્રોત્રં સ ચન્દ્રમાસ્તદેતચ્છ્રીશ્ચ યશશ્ચેત્યુપાસીત શ્રીમાન્યશસ્વી ભવતિ ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૩.૨ ॥
અથ યોઽસ્ય પ્રત્યઙ્સુષિઃ સોઽપાનઃ સા વાક્સોઽગ્નિસ્તદેતદ્બ્રહ્મવર્ચસમન્નાદ્યમિત્યુપાસીત બ્રહ્મવર્ચસ્યન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૩.૩ ॥
અથ યોઽસ્યોદઙ્સુષિઃ સ સમાનસ્તન્મનઃ સ પર્જન્યસ્તદેતત્કીર્તિશ્ચ વ્યુષ્ટિશ્ચેત્યુપાસીત કીર્તિમાન્વ્યુષ્ટિમાન્ભવતિ ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૩.૪ ॥
અથ યોઽસ્યોર્ધ્વઃ સુષિઃ સ ઉદાનઃ સ વાયુઃ સ આકાશસ્તદેતદોજશ્ચ મહશ્ચેત્યુપાસીતૌજસ્વી મહસ્વાન્ભવતિ ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૩.૫ ॥
તે વા એતે પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાઃ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાઃ સ ય એતાનેવં પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાન્સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્વેદાસ્ય કુલે વીરો જાયતે પ્રતિપદ્યતે સ્વર્ગં લોકં ય એતાનેવં પઞ્ચ બ્રહ્મપુરુષાન્સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય દ્વારપાન્વેદ ॥ ૩.૧૩.૬ ॥
અથ યદતઃ પરો દિવો જ્યોતિર્દીપ્યતે વિશ્વતઃ પૃષ્ઠેષુ સર્વતઃ પૃષ્ઠેષ્વનુત્તમેષૂત્તમેષુ લોકેષ્વિદં વાવ તદ્યદિદમસ્મિન્નન્તઃ પુરુષે જ્યોતિઃ ॥ ૩.૧૩.૭ ॥
તસ્યૈષા દૃષ્ટિર્યત્રિતદસ્મિઞ્છરીરે સંસ્પર્શેનોષ્ણિમાનં વિજાનાતિ તસ્યૈષા શ્રુતિર્યત્રૈતત્કર્ણાવપિગૃહ્ય નિનદમિવ નદથુરિવાગ્નેરિવ જ્વલત ઉપશૃણોતિ તદેતદ્દૃષ્ટં ચ શ્રુતં ચેત્યુપાસીત ચક્ષુષ્યઃ શ્રુતો ભવતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૩.૮ ॥ ॥ ઇતિ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ ॥
સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ તજ્જલાનિતિ શાન્ત ઉપાસીત । અથ ખલુ ક્રતુમયઃ પુરુષો યથાક્રતુરસ્મિઁલ્લોકે પુરુષો ભવતિ તથેતઃ પ્રેત્ય ભવતિ સ ક્રતું કુર્વીત ॥ ૩.૧૪.૧ ॥
મનોમયઃ પ્રાણશરીરો ભારૂપઃ સત્યસંકલ્પ આકાશાત્મા સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમિદમભ્યત્તોઽવાક્યનાદરઃ ॥ ૩.૧૪.૨ ॥
એષ મ આત્માન્તર્હૃદયેઽણીયાન્વ્રીહેર્વા યવાદ્વા સર્ષપાદ્વા શ્યામાકાદ્વા શ્યામાકતણ્ડુલાદ્વૈષ મ આત્માન્તર્હૃદયે જ્યાયાન્પૃથિવ્યા જ્યાયાનન્તરિક્ષાજ્જ્યાયાન્દિવો જ્યાયાનેભ્યો લોકેભ્યઃ ॥ ૩.૧૪.૩ ॥
સર્વકર્મા સર્વકામઃ સર્વગન્ધઃ સર્વરસઃ સર્વમિદમભ્યાત્તોઽવાક્યનાદર એષ મ આત્માન્તર્હૃદય એતદ્બ્રહ્મૈતમિતઃ પ્રેત્યાભિસંભવિતાસ્મીતિ યસ્ય સ્યાદદ્ધા ન વિચિકિત્સાસ્તીતિ હ સ્માહ શાણ્ડિલ્યઃ શાણ્ડિલ્યઃ ॥ ૩.૧૪.૪ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ ॥
અન્તરિક્ષોદરઃ કોશો ભૂમિબુધ્નો ન જીર્યતિ દિશો હ્યસ્ય સ્રક્તયો દ્યૌરસ્યોત્તરં બિલં સ એષ કોશો વસુધાનસ્તસ્મિન્વિશ્વમિદં શ્રિતમ્ ॥ ૩.૧૫.૧ ॥
તસ્ય પ્રાચી દિગ્જુહૂર્નામ સહમાના નામ દક્ષિણા રાજ્ઞી નામ પ્રતીચી સુભૂતા નામોદીચી તાસાં વાયુર્વત્સઃ સ ય એતમેવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ ન પુત્રરોદં રોદિતિ સોઽહમેતમેવં વાયું દિશાં વત્સં વેદ મા પુત્રરોદંરુદમ્ ॥ ૩.૧૫.૨ ॥
અરિષ્ટં કોશં પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના પ્રાણં પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ભૂઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ભુવઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના સ્વઃ પ્રપદ્યેઽમુનામુનામુના ॥ ૩.૧૫.૩ ॥
સ યદવોચં પ્રાણં પ્રપદ્ય ઇતિ પ્રાણો વા ઇદં સર્વં ભૂતં યદિદં કિંચ તમેવ તત્પ્રાપત્સિ ॥ ૩.૧૫.૪ ॥
અથ યદવોચં ભૂઃ પ્રપદ્ય ઇતિ પૃથિવીં પ્રપદ્યેઽન્તરિક્ષં પ્રપદ્યે દિવં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમ્ ॥ ૩.૧૫.૫ ॥
અથ યદવોચં ભુવઃ પ્રપદ્ય ઇત્યગ્નિં પ્રપદ્યે વાયું પ્રપદ્ય આદિત્યં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચમ્ ॥ ૩.૧૫.૬ ॥
અથ યદવોચંસ્વઃ પ્રપદ્ય ઇત્યૃગ્વેદં પ્રપદ્યે યજુર્વેદં પ્રપદ્યે સામવેદં પ્રપદ્ય ઇત્યેવ તદવોચં તદવોચમ્ ॥ ૩.૧૫.૭ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ ॥
પુરુષો વાવ યજ્ઞસ્તસ્ય યાનિ ચતુર્વિંશતિ વર્ષાણિ તત્પ્રાતઃસવનં ચતુર્વિંશત્યક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રં પ્રાતઃસવનં તદસ્ય વસવોઽન્વાયત્તાઃ પ્રાણા વાવ વસવ એતે હીદંસર્વં વાસયન્તિ ॥ ૩.૧૬.૧ ॥
તં ચેદેતસ્મિન્વયસિ કિંચિદુપતપેત્સ બ્રૂયાત્પ્રાણા વસવ ઇદં મે પ્રાતઃસવનં માધ્યંદિનંસવનમનુસંતનુતેતિ માહં પ્રાણાનાં વસૂનાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેત્યુદ્ધૈવ તત એત્યગદો હ ભવતિ ॥ ૩.૧૬.૨ ॥
અથ યાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વર્ષાણિ તન્માધ્યંદિનં સવનં ચતુશ્ચત્વારિંશદક્ષરા ત્રિષ્ટુપ્ત્રૈષ્ટુભં માધ્યંદિનંસવનં તદસ્ય રુદ્રા અન્વાયત્તાઃ પ્રાણા વાવ રુદ્રા એતે હીદંસર્વંરોદયન્તિ ॥ ૩.૧૬.૩ ॥
તં ચેદેતસ્મિન્વયસિ કિંચિદુપતપેત્સ બ્રૂયાત્પ્રાણા રુદ્રા ઇદં મે માધ્યંદિનંસવનં તૃતીયસવનમનુસંતનુતેતિ માહં પ્રાણાનાંરુદ્રાણાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેત્યુદ્ધૈવ તત એત્યગદો હ ભવતિ ॥ ૩.૧૬.૪ ॥
અથ યાન્યષ્ટાચત્વારિંશદ્વર્ષાણિ તત્તૃતીયસવનમષ્ટાચત્વારિંશદક્ષરા જગતી જાગતં તૃતીયસવનં તદસ્યાદિત્યા અન્વાયત્તાઃ પ્રાણા વાવાદિત્યા એતે હીદંસર્વમાદદતે ॥ ૩.૧૬.૫ ॥
તં ચેદેતસ્મિન્વયસિ કિંચિદુપતપેત્સ બ્રૂયાત્પ્રાણા અદિત્યા ઇદં મે તૃતીયસવનમાયુરનુસંતનુતેતિ માહં પ્રાણાનામાદિત્યાનાં મધ્યે યજ્ઞો વિલોપ્સીયેત્યુદ્ધૈવ તત એત્યગદો હૈવ ભવતિ ॥ ૩.૧૬.૬ ॥
એતદ્ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાનાહ મહિદાસ ઐતરેયઃ સ કિં મ એતદુપતપસિ યોઽહમનેન ન પ્રેષ્યામીતિ સ હ ષોડશં વર્ષશતમજીવત્પ્ર હ ષોડશં વર્ષશતં જીવતિ ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૬.૭ ॥ ॥ ઇતિ ષોડશઃ ખણ્ડઃ ॥
સ યદશિશિષતિ યત્પિપાસતિ યન્ન રમતે તા અસ્ય દીક્ષાઃ ॥ ૩.૧૭.૧ ॥
અથ યદશ્નાતિ યત્પિબતિ યદ્રમતે તદુપસદૈરેતિ ॥ ૩.૧૭.૨ ॥
અથ યદ્ધસતિ યજ્જક્ષતિ યન્મૈથુનં ચરતિ સ્તુતશસ્ત્રૈરેવ તદેતિ ॥ ૩.૧૭.૩ ॥
અથ યત્તપો દાનમાર્જવમહિંસા સત્યવચનમિતિ તા અસ્ય દક્ષિણાઃ ॥ ૩.૧૭.૪ ॥
તસ્માદાહુઃ સોષ્યત્યસોષ્ટેતિ પુનરુત્પાદનમેવાસ્ય તન્મરણમેવાવભૃથઃ ॥ ૩.૧૭.૫ ॥
તદ્ધૈતદ્ઘોર્ આઙ્ગિરસઃ કૃષ્ણાય દેવકીપુત્રાયોક્ત્વોવાચાપિપાસ એવ સ બભૂવ સોઽન્તવેલાયામેતત્ત્રયં પ્રતિપદ્યેતાક્ષિતમસ્યચ્યુતમસિ પ્રાણસંશિતમસીતિ તત્રૈતે દ્વે ઋચૌ ભવતઃ ॥ ૩.૧૭.૬ ॥
આદિત્પ્રત્નસ્ય રેતસઃ જ્યોતિઃ પશ્યન્તિ વાસરમ્; પરો યદિધ્યતે દિવિ ॥ ૩.૧૭.૭ ॥ ઉદ્વયં તમસસ્પરિ જ્યોતિઃ પશ્યન્ત ઉત્તરંસ્વઃ પશ્યન્ત ઉત્તરં દેવં દેવત્રા સૂર્યમગન્મ જ્યોતિરુત્તમમિતિ જ્યોતિરુત્તમમિતિ ॥ ૩.૧૭.૮ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ ॥
મનો બ્રહ્મેત્યુપાસીતેત્યધ્યાત્મમથાધિદૈવતમાકાશો બ્રહ્મેત્યુભયમાદિષ્ટં ભવત્યધ્યાત્મં ચાધિદૈવતં ચ ॥ ૩.૧૮.૧ ॥
તદેતચ્ચતુષ્પાદ્બ્રહ્મ વાક્પાદઃ પ્રાણઃ પાદશ્ચક્ષુઃ પાદઃ શ્રોત્રં પાદ ઇત્યધ્યાત્મમથાધિદૈવતમગ્નિઃ પાદો વાયુઃ પાદા અદિત્યઃ પાદો દિશઃ પાદ ઇત્યુભયમેવાદિષ્ટં ભવત્યધ્યાત્મં ચૈવાધિદૈવતં ચ ॥ ૩.૧૮.૨ ॥
વાગેવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ સોઽગ્નિના જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૮.૩ ॥
પ્રાણ એવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ સ વાયુના જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ્ ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૮.૪ ॥
ચક્ષુરેવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ સ આદિત્યેન જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૮.૫ ॥
શ્રોત્રમેવ બ્રહ્મણશ્ચતુર્થઃ પાદઃ સ દિગ્ભિર્જ્યોતિષા ભાતિ ચ તપતિ ચ ભાતિ ચ તપતિ ચ કીર્ત્યા યશસા બ્રહ્મવર્ચસેન ય એવં વેદ ય એવં વેદ ॥ ૩.૧૮.૬ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
આદિત્યો બ્રહ્મેત્યાદેશસ્તસ્યોપવ્યાખ્યાનમસદેવેદમગ્ર આસીત્ । તત્સદાસીત્તત્સમભવત્તદાણ્ડં નિરવર્તત તત્સંવત્સરસ્ય માત્રામશયત તન્નિરભિદ્યત તે આણ્ડકપાલે રજતં ચ સુવર્ણં ચાભવતામ્ ॥ ૩.૧૯.૧ ॥
તદ્યદ્રજતં સેયં પૃથિવી યત્સુવર્ણં સા દ્યૌર્યજ્જરાયુ તે પર્વતા યદુલ્બં સમેઘો નીહારો યા ધમનયસ્તા નદ્યો યદ્વાસ્તેયમુદકં સ સમુદ્રઃ ॥ ૩.૧૯.૨ ॥
અથ યત્તદજાયત સોઽસાવાદિત્યસ્તં જાયમાનં ઘોષા ઉલૂલવોઽનૂદતિષ્ઠન્ત્સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામાસ્તસ્માત્તસ્યોદયં પ્રતિ પ્રત્યાયનં પ્રતિ ઘોષા ઉલૂલવોઽનૂત્તિષ્ઠન્તિ સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામાઃ ॥ ૩.૧૯.૩ ॥
સ ય એતમેવં વિદ્વાનાદિત્યં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽભ્યાશો હ યદેનં સાધવો ઘોષા આ ચ ગચ્છેયુરુપ ચ નિમ્રેડેરન્નિમ્રેડેરન્ ॥ ૩.૧૯.૪ ॥ ॥ ઇતિ એકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥ ॥ ઇતિ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥
॥ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥ જાનશ્રુતિર્હ પૌત્રાયણઃ શ્રદ્ધાદેયો બહુદાયી બહુપાક્ય આસ સ હ સર્વત આવસથાન્માપયાંચક્રે સર્વત એવ મેઽન્નમત્સ્યન્તીતિ ॥ ૪.૧.૧ ॥
અથ હંસા નિશાયામતિપેતુસ્તદ્ધૈવં હં સોહં સમભ્યુવાદ હો હોઽયિ ભલ્લાક્ષ ભલ્લાક્ષ જાનશ્રુતેઃ પૌત્રાયણસ્ય સમં દિવા જ્યોતિરાતતં તન્મા પ્રસાઙ્ક્ષી સ્તત્ત્વા મા પ્રધાક્ષીરિતિ ॥ ૪.૧.૨ ॥
તમુ હ પરઃ પ્રત્યુવાચકમ્વર એનમેતત્સન્તં સયુગ્વાનમિવ રૈક્વમાત્થેતિ યો નુ કથં સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ ॥ ૪.૧.૩ ॥
યથા કૃતાયવિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્ત્યેવમેનં સર્વં તદભિસમૈતિ યત્કિંચ પ્રજાઃ સાધુ કુર્વન્તિ યસ્તદ્વેદ યત્સ વેદ સ મયૈતદુક્ત ઇતિ ॥ ૪.૧.૪ ॥
તદુ હ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણ ઉપશુશ્રાવ સ હ સંજિહાન એવ ક્ષત્તારમુવાચાઙ્ગારે હ સયુગ્વાનમિવ રૈક્વમાત્થેતિ યો નુ કથં સયુગ્વા રૈક્વ ઇતિ ॥ ૪.૧.૫ ॥ યથા કૃતાયવિજિતાયાધરેયાઃ સંયન્ત્યેવમેનં સર્વં તદભિસમૈતિ યત્કિંચ પ્રજાઃ સાધુ કુર્વન્તિ યસ્તદ્વેદ યત્સ વેદ સ મયૈતદુક્ત ઇતિ ॥ ૪.૧.૬ ॥
સ હ ક્ષત્તાન્વિષ્ય નાવિદમિતિ પ્રત્યેયાય તં હોવાચ યત્રારે બ્રાહ્મણસ્યાન્વેષણા તદેનમર્ચ્છેતિ ॥ ૪.૧.૭ ॥
સોઽધસ્તાચ્છકટસ્ય પામાનં કષમાણમુપોપવિવેશ તં હાભ્યુવાદ ત્વં નુ ભગવઃ સયુગ્વા રૈક્વ ઇત્યહં હ્યરા૩ ઇતિ હ પ્રતિજજ્ઞે સ હ ક્ષત્તાવિદમિતિ પ્રત્યેયાય ॥ ૪.૧.૮ ॥ ॥ ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
તદુ હ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણઃ ષટ્શતાનિ ગવાં નિષ્કમશ્વતરીરથં તદાદાય પ્રતિચક્રમે તં હાભ્યુવાદ ॥ ૪.૨.૧ ॥
રૈક્વેમાનિ ષટ્શતાનિ ગવામયં નિષ્કોઽયમશ્વતરીરથોઽનુ મ એતાં ભગવો દેવતાં શાધિ યાં દેવતામુપાસ્સ ઇતિ ॥ ૪.૨.૨ ॥
તમુ હ પરઃ પ્રત્યુવાચાહ હારેત્વા શૂદ્ર તવૈવ સહ ગોભિરસ્ત્વિતિ તદુ હ પુનરેવ જાનશ્રુતિઃ પૌત્રાયણઃ સહસ્રં ગવાં નિષ્કમશ્વતરીરથં દુહિતરં તદાદાય પ્રતિચક્રમે ॥ ૪.૨.૩ ॥
તં હાભ્યુવાદ રૈક્વેદં સહસ્રં ગવામયં નિષ્કોઽયમશ્વતરીરથ ઇયં જાયાયં ગ્રામો યસ્મિન્નાસ્સેઽન્વેવ મા ભગવઃ શાધીતિ ॥ ૪.૨.૪ ॥
તસ્યા હ મુખમુપોદ્ગૃહ્ણન્નુવાચાજહારેમાઃ શૂદ્રાનેનૈવ મુખેનાલાપયિષ્યથા ઇતિ તે હૈતે રૈક્વપર્ણા નામ મહાવૃષેષુ યત્રાસ્મા ઉવાસ સ તસ્મૈ હોવાચ ॥ ૪.૨.૫ ॥ ॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
વાયુર્વાવ સંવર્ગો યદા વા અગ્નિરુદ્વાયતિ વાયુમેવાપ્યેતિ યદા સૂર્યોઽસ્તમેતિ વાયુમેવાપ્યેતિ યદા ચન્દ્રોઽસ્તમેતિ વાયુમેવાપ્યેતિ ॥ ૪.૩.૧ ॥
યદાપ ઉચ્છુષ્યન્તિ વાયુમેવાપિયન્તિ વાયુર્હ્યેવૈતાન્સર્વાન્સંવૃઙ્ક્ત ઇત્યધિદૈવતમ્ ॥ ૪.૩.૨ ॥
અથાધ્યાત્મં પ્રાણો વાવ સંવર્ગઃ સ યદા સ્વપિતિ પ્રાણમેવ વાગપ્યેતિ પ્રાણં ચક્ષુઃ પ્રાણં શ્રોત્રં પ્રાણં મનઃ પ્રાણો હ્યેવૈતાન્સર્વાન્સંવૃઙ્ક્ત ઇતિ ॥ ૪.૩.૩ ॥
તૌ વા એતૌ દ્વૌ સંવર્ગૌ વાયુરેવ દેવેષુ પ્રાણઃ પ્રાણેષુ ॥ ૪.૩.૪ ॥
અથ હ શૌનકં ચ કાપેયમભિપ્રતારિણં ચ કાક્ષસેનિં પરિવિષ્યમાણૌ બ્રહ્મચારી બિભિક્ષે તસ્મા ઉ હ ન દદતુઃ ॥ ૪.૩.૫ ॥
સ હોવાચ મહાત્મનશ્ચતુરો દેવ એકઃ કઃ સ જગાર ભુવનસ્ય ગોપાસ્તં કાપેય નાભિપશ્યન્તિ મર્ત્યા અભિપ્રતારિન્બહુધા વસન્તં યસ્મૈ વા એતદન્નં તસ્મા એતન્ન દત્તમિતિ ॥ ૪.૩.૬ ॥
તદુ હ શૌનકઃ કાપેયઃ પ્રતિમન્વાનઃ પ્રત્યેયાયાત્મા દેવાનાં જનિતા પ્રજાનાં હિરણ્યદંષ્ટ્રો બભસોઽનસૂરિર્મહાન્તમસ્ય મહિમાનમાહુરનદ્યમાનો યદનન્નમત્તીતિ વૈ વયં બ્રહ્મચારિન્નેદમુપાસ્મહે દત્તાસ્મૈ ભિક્ષામિતિ ॥ ૪.૩.૭ ॥
તસ્મ ઉ હ દદુસ્તે વા એતે પઞ્ચાન્યે પઞ્ચાન્યે દશ સન્તસ્તત્કૃતં તસ્માત્સર્વાસુ દિક્ષ્વન્નમેવ દશ કૃતં સૈષા વિરાડન્નાદી તયેદં સર્વં દૃષ્ટં સર્વમસ્યેદં દૃષ્ટં ભવત્યન્નાદો ભવતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ ॥ ૪.૩.૮ ॥ ॥ ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
સત્યકામો હ જાબાલો જબાલાં માતરમામન્ત્રયાંચક્રે બ્રહ્મચર્યં ભવતિ વિવત્સ્યામિ કિંગોત્રો ન્વહમસ્મીતિ ॥ ૪.૪.૧ ॥
સા હૈનમુવાચ નાહમેતદ્વેદ તાત યદ્ગોત્રસ્ત્વમસિ બહ્વહં ચરન્તી પરિચારિણી યૌવને ત્વામલભે સાહમેતન્ન વેદ યદ્ગોત્રસ્ત્વમસિ જબાલા તુ નામાહમસ્મિ સત્યકામો નામ ત્વમસિ સ સત્યકામ એવ જાબાલો બ્રવીથા ઇતિ ॥ ૪.૪.૨ ॥
સ હ હારિદ્રુમતં ગૌતમમેત્યોવાચ બ્રહ્મચર્યં ભગવતિ વત્સ્યામ્યુપેયાં ભગવન્તમિતિ ॥ ૪.૪.૩ ॥
તં હોવાચ કિંગોત્રો નુ સોમ્યાસીતિ સ હોવાચ નાહમેતદ્વેદ ભો યદ્ગોત્રોઽહમસ્મ્યપૃચ્છં માતરં સા મા પ્રત્યબ્રવીદ્બહ્વહં ચરન્તી પરિચરિણી યૌવને ત્વામલભે સાહમેતન્ન વેદ યદ્ગોત્રસ્ત્વમસિ જબાલા તુ નામાહમસ્મિ સત્યકામો નામ ત્વમસીતિ સોઽહં સત્યકામો જાબાલોઽસ્મિ ભો ઇતિ ॥ ૪.૪.૪ ॥
તં હોવાચ નૈતદબ્રાહ્મણો વિવક્તુમર્હતિ સમિધં સોમ્યાહરોપ ત્વા નેષ્યે ન સત્યાદગા ઇતિ તમુપનીય કૃશાનામબલાનાં ચતુઃશતા ગા નિરાકૃત્યોવાચેમાઃ સોમ્યાનુસંવ્રજેતિ તા અભિપ્રસ્થાપયન્નુવાચ નાસહસ્રેણાવર્તેયેતિ સ હ વર્ષગણં પ્રોવાસ તા યદા સહસ્રં સમ્પેદુઃ ॥ ૪.૪.૫ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ હૈનમૃષભોઽભ્યુવાદ સત્યકામ૩ ઇતિ ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ પ્રાપ્તાઃ સોમ્ય સહસ્રં સ્મઃ પ્રાપય ન આચાર્યકુલમ્ ॥ ૪.૫.૧ ॥
બ્રહ્મણશ્ચ તે પાદં બ્રવાણીતિ બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ તસ્મૈ હોવાચ પ્રાચી દિક્કલા પ્રતીચી દિક્કલા દક્ષિણા દિક્કલોદીચી દિક્કલૈષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણઃ પ્રકાશવાન્નામ ॥ ૪.૫.૨ ॥
સ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણઃ પ્રકાશવાનિત્યુપાસ્તે પ્રકાશવાનસ્મિઁલ્લોકે ભવતિ પ્રકાશવતો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણઃ પ્રકાશવાનિત્યુપાસ્તે ॥ ૪.૫.૩ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ ॥
અગ્નિષ્ટે પાદં વક્તેતિ સ હ શ્વોભૂતે ગ આભિપ્રસ્થાપયાંચકાર તા યત્રાભિ સાયં બભૂવુસ્તત્રાગ્નિમુપસમાધાય ગા ઉપરુધ્ય સમિધમાધાય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙુપોપવિવેશ ॥ ૪.૬.૧ ॥
તમગ્નિરભ્યુવાદ સત્યકામ૩ ઇતિ ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ ॥ ૪.૬.૨ ॥
બ્રહ્મણઃ સોમ્ય તે પાદં બ્રવાણીતિ બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ તસ્મૈ હોવાચ પૃથિવી કલાન્તરિક્ષં કલા દ્યૌઃ કલા સમુદ્રઃ કલૈષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણોઽનન્તવાન્નામ ॥ ૪.૬.૩ ॥
સ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણોઽનન્તવાનિત્યુપાસ્તેઽનન્તવાનસ્મિઁલ્લોકે ભવત્યનન્તવતો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણોઽનન્તવાનિત્યુપાસ્તે ॥ ૪.૬.૪ ॥ ॥ ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ ॥
હંસસ્તે પાદં વક્તેતિ સ હ શ્વોભૂતે ગા અભિપ્રસ્થાપયાંચકાર તા યત્રાભિ સાયં બભૂવુસ્તત્રાગ્નિમુપસમાધાય ગા ઉપરુધ્ય સમિધમાધાય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙુપોપવિવેશ ॥ ૪.૭.૧ ॥
તંહંસ ઉપનિપત્યાભ્યુવાદ સત્યકામ૩ ઇતિ ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ ॥ ૪.૭.૨ ॥
બ્રહ્મણઃ સોમ્ય તે પાદં બ્રવાણીતિ બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ તસ્મૈ હોવાચાગ્નિઃ કલા સૂર્યઃ કલા ચન્દ્રઃ કલા વિદ્યુત્કલૈષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણો જ્યોતિષ્માન્નામ ॥ ૪.૭.૩ ॥
સ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણો જ્યોતિષ્માનિત્યુપાસ્તે જ્યોતિષ્માનસ્મિઁલ્લોકે ભવતિ જ્યોતિષ્મતો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણો જ્યોતિષ્માનિત્યુપાસ્તે ॥ ૪.૭.૪ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ ॥
મદ્ગુષ્ટે પાદં વક્તેતિ સ હ શ્વોભૂતે ગા અભિપ્રસ્થાપયાંચકાર તા યત્રાભિ સાયં બભૂવુસ્તત્રાગ્નિમુપસમાધાય ગા ઉપરુધ્ય સમિધમાધાય પશ્ચાદગ્નેઃ પ્રાઙુપોપવિવેશ ॥ ૪.૮.૧ ॥
તં મદ્ગુરુપનિપત્યાભ્યુવાદ સત્યકામ૩ ઇતિ ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ ॥ ૪.૮.૨ ॥
બ્રહ્મણઃ સોમ્ય તે પાદં બ્રવાણીતિ બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ તસ્મૈ હોવાચ પ્રાણઃ કલા ચક્ષુઃ કલા શ્રોત્રં કલા મનઃ કલૈષ વૈ સોમ્ય ચતુષ્કલઃ પાદો બ્રહ્મણ આયતનવાન્નામ ॥ ૪.૮.૩ ॥
સ યૈ એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણ આયતનવાનિત્યુપાસ્ત આયતનવાનસ્મિઁલ્લોકે ભવત્યાયતનવતો હ લોકાઞ્જયતિ ય એતમેવં વિદ્વાંશ્ચતુષ્કલં પાદં બ્રહ્મણ આયતનવાનિત્યુપાસ્તે ॥ ૪.૮.૪ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ ॥
પ્રાપ હાચર્યકુલં તમાચર્યોઽભ્યુવાદ સત્યકામ૩ ઇતિ ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ ॥ ૪.૯.૧ ॥
બ્રહ્મવિદિવ વૈ સોમ્ય ભાસિ કો નુ ત્વાનુશશાસેત્યન્યે મનુષ્યેભ્ય ઇતિ હ પ્રતિજજ્ઞે ભગવાંસ્ત્વેવ મે કામે બ્રૂયાત્ ॥ ૪.૯.૨ ॥
શ્રુતંહ્યેવ મે ભગવદ્દૃશેભ્ય આચાર્યાદ્ધૈવ વિદ્યા વિદિતા સાધિષ્ઠં પ્રાપતીતિ તસ્મૈ હૈતદેવોવાચાત્ર હ ન કિંચન વીયાયેતિ વીયાયેતિ ॥ ૪.૯.૩ ॥ ॥ ઇતિ નવમઃ ખણ્ડઃ ॥
ઉપકોસલો હ વૈ કામલાયનઃ સત્યકામે જાબાલે બ્રહ્મચાર્યમુવાસ તસ્ય હ દ્વાદશ વાર્ષાણ્યગ્નીન્પરિચચાર સ હ સ્માન્યાનન્તેવાસિનઃ સમાવર્તયંસ્તં હ સ્મૈવ ન સમાવર્તયતિ ॥ ૪.૧૦.૧ ॥
તં જાયોવાચ તપ્તો બ્રહ્મચારી કુશલમગ્નીન્પરિચચારીન્મા ત્વાગ્નયઃ પરિપ્રવોચન્પ્રબ્રૂહ્યસ્મા ઇતિ તસ્મૈ હાપ્રોચ્યૈવ પ્રવાસાંચક્રે ॥ ૪.૧૦.૨ ॥
સ હ વ્યાધિનાનશિતું દધ્રે તમાચાર્યજાયોવાચ બ્રહ્મચારિન્નશાન કિં નુ નાશ્નાસીતિ સ હોવાચ બહવ ઇમેઽસ્મિન્પુરુષે કામા નાનાત્યયા વ્યાધીભિઃ પ્રતિપૂર્ણોઽસ્મિ નાશિષ્યામીતિ ॥ ૪.૧૦.૩ ॥
અથ હાગ્નયઃ સમૂદિરે તપ્તો બ્રહ્મચારી કુશલં નઃ પર્યચારીદ્ધન્તાસ્મૈ પ્રબ્રવામેતિ તસ્મૈ હોચુઃ પ્રાણો બ્રહ્મ કં બ્રહ્મ ખં બ્રહ્મેતિ ॥ ૪.૧૦.૪ ॥
સ હોવાચ વિજાનામ્યહં યત્પ્રાણો બ્રહ્મ કં ચ તુ ખં ચ ન વિજાનામીતિ તે હોચુર્યદ્વાવ કં તદેવ ખં યદેવ ખં તદેવ કમિતિ પ્રાણં ચ હાસ્મૈ તદાકાશં ચોચુઃ ॥ ૪.૧૦.૫ ॥ ॥ ઇતિ દશમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ હૈનં ગાર્હપત્યોઽનુશશાસ પૃથિવ્યગ્નિરન્નમાદિત્ય ઇતિ ય એષ આદિત્યે પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મિ સ એવાહમસ્મીતિ ॥ ૪.૧૧.૧ ॥
સ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તેઽપહતે પાપકૃત્યાં લોકી ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ નાસ્યાવરપુરુષાઃ ક્ષીયન્ત ઉપ વયં તં ભુઞ્જામોઽસ્મિંશ્ચ લોકેઽમુષ્મિંશ્ચ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે ॥ ૪.૧૧.૨ ॥ ॥ ઇતિ એકાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ હૈનમન્વાહાર્યપચનોઽનુશશાસાપો દિશો નક્ષત્રાણિ ચન્દ્રમા ઇતિ ય એષ ચન્દ્રમસિ પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મિ સ એવાહમસ્મીતિ ॥ ૪.૧૨.૧ ॥
સ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તેઽપહતે પાપકૃત્યાં લોકી ભવતિ સર્વમાયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ નાસ્યાવરપુરુષાઃ ક્ષીયન્ત ઉપ વયં તં ભુઞ્જામોઽસ્મિંશ્ચ લોકેઽમુષ્મિંશ્ચ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે ॥ ૪.૧૨.૨ ॥ ॥ ઇતિ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ હૈનમાહવનીયોઽનુશશાસ પ્રાણ આકાશો દ્યૌર્વિદ્યુદિતિ ય એષ વિદ્યુતિ પુરુષો દૃશ્યતે સોઽહમસ્મિ સ એવાહમસ્મીતિ ॥ ૪.૧૩.૧ ॥
સ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તેઽપહતે પાપકૃત્યાં લોકી ભવતિ સર્વમયુરેતિ જ્યોગ્જીવતિ નાસ્યાવરપુરુષાઃ ક્ષીયન્ત ઉપ વયં તં ભુઞ્જામોઽસ્મિંશ્ચ લોકેઽમુષ્મિંશ્ચ ય એતમેવં વિદ્વાનુપાસ્તે ॥ ૪.૧૩.૨ ॥ ॥ ઇતિ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ ॥
તે હોચુરુપકોસલૈષા સોમ્ય તેઽસ્મદ્વિદ્યાત્મવિદ્યા ચાચાર્યસ્તુ તે ગતિં વક્તેત્યાજગામ હાસ્યાચાર્યસ્તમાચાર્યોઽભ્યુવાદોપકોસલ૩ ઇતિ ॥ ૪.૧૪.૧ ॥
ભગવ ઇતિ હ પ્રતિશુશ્રાવ બ્રહ્મવિદ ઇવ સોમ્ય તે મુખં ભાતિ કો નુ ત્વાનુશશાસેતિ કો નુ માનુશિષ્યાદ્ભો ઇતીહાપેવ નિહ્નુત ઇમે નૂનમીદૃશા અન્યાદૃશા ઇતીહાગ્નીનભ્યૂદે કિં નુ સોમ્ય કિલ તેઽવોચન્નિતિ ॥ ૪.૧૪.૨ ॥
ઇદમિતિ હ પ્રતિજજ્ઞે લોકાન્વાવ કિલ સોમ્ય તેઽવોચન્નહં તુ તે તદ્વક્ષ્યામિ યથા પુષ્કરપલાશ આપો ન શ્લિષ્યન્ત એવમેવંવિદિ પાપં કર્મ ન શ્લિષ્યત ઇતિ બ્રવીતુ મે ભગવાનિતિ તસ્મૈ હોવાચ ॥ ૪.૧૪.૩ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ ॥
ય એષોઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ તદ્યદ્યપ્યસ્મિન્સર્પિર્વોદકં વા સિઞ્ચતિ વર્ત્મની એવ ગચ્છતિ ॥ ૪.૧૫.૧ ॥
એતં સંયદ્વામ ઇત્યાચક્ષત એતં હિ સર્વાણિ વામાન્યભિસંયન્તિ સર્વાણ્યેનં વામાન્યભિસંયન્તિ ય એવં વેદ ॥ ૪.૧૫.૨ ॥
એષ ઉ એવ વામનીરેષ હિ સર્વાણિ વામાનિ નયતિ સર્વાણિ વામાનિ નયતિ ય એવં વેદ ॥ ૪.૧૫.૩ ॥
એષ ઉ એવ ભામનીરેષ હિ સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિ સર્વેષુ લોકેષુ ભાતિ ય એવં વેદ ॥ ૪.૧૫.૪ ॥
અથ યદુ ચૈવાસ્મિઞ્છવ્યં કુર્વન્તિ યદિ ચ નાર્ચિષમેવાભિસંભવન્ત્યર્ચિષોઽહરહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષડુદઙ્ઙેતિ માસાંસ્તાન્માસેભ્યઃ સંવત્સરં સંવત્સરાદાદિત્યમાદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્ પુરુષોઽમાનવઃ સ એનાન્બ્રહ્મ ગમયત્યેષ દેવપથો બ્રહ્મપથ એતેન પ્રતિપદ્યમાના ઇમં માનવમાવર્તં નાવર્તન્તે નાવર્તન્તે ॥ ૪.૧૫.૫ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ ॥
એષ હ વૈ યજ્ઞો યોઽયં પવતે એષ હ યન્નિદં સર્વં પુનાતિ યદેષ યન્નિદં સર્વં પુનાતિ તસ્માદેષ એવ યજ્ઞસ્તસ્ય મનશ્ચ વાક્ચ વર્તની ॥ ૪.૧૬.૧ ॥
તયોરન્યતરાં મનસા સંસ્કરોતિ બ્રહ્મા વાચા હોતાધ્વર્યુરુદ્ગાતાન્યતરાંસ યત્રૌપાકૃતે પ્રાતરનુવાકે પુરા પરિધાનીયાયા બ્રહ્મા વ્યવદતિ ॥ ૪.૧૬.૨ ॥ અન્યતરામેવ વર્તનીં સંસ્કરોતિ હીયતેઽન્યતરા સ યથૈકપાદ્વ્રજન્રથો વૈકેન ચક્રેણ વર્તમાનો રિષ્યત્યેવમસ્ય યજ્ઞોરિષ્યતિ યજ્ઞં રિષ્યન્તં યજમાનોઽનુરિષ્યતિ સ ઇષ્ટ્વા પાપીયાન્ભવતિ ॥ ૪.૧૬.૩ ॥
અથ યત્રોપાકૃતે પ્રાતરનુવાકે ન પુરા પરિધાનીયાયા બ્રહ્મા વ્યવદત્યુભે એવ વર્તની સંસ્કુર્વન્તિ ન હીયતેઽન્યતરા ॥ ૪.૧૬.૪ ॥
સ યથોભયપાદ્વ્રજન્રથો વોભાભ્યાં ચક્રાભ્યાં વર્તમાનઃ પ્રતિતિષ્ઠત્યેવમસ્ય યજ્ઞઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ યજ્ઞં પ્રતિતિષ્ઠન્તં યજમાનોઽનુપ્રતિતિષ્ઠતિ સ ઇષ્ટ્વા શ્રેયાન્ભવતિ ॥ ૪.૧૬.૫ ॥ ॥ ઇતિ ષોડશઃ ખણ્ડઃ ॥
પ્રજાપતિર્લોકાનભ્યતપત્તેષાં તપ્યમાનાનાં રસાન્પ્રાવૃહદગ્નિં પૃથિવ્યા વાયુમન્તરિક્ષાતાદિત્યં દિવઃ ॥ ૪.૧૭.૧ ॥
સ એતાસ્તિસ્રો દેવતા અભ્યતપત્તાસાં તપ્યમાનાનાં રસાન્પ્રાવૃહદગ્નેરૃચો વાયોર્યજૂંષિ સામાન્યાદિત્યાત્ ॥ ૪.૧૭.૨ ॥
સ એતાં ત્રયીં વિદ્યામભ્યતપત્તસ્યાસ્તપ્યમાનાયા રસાન્પ્રાવૃહદ્ભૂરિત્યૃગ્ભ્યો ભુવરિતિ યજુર્ભ્યઃ સ્વરિતિ સામભ્યઃ ॥ ૪.૧૭.૩ ॥
તદ્યદૃક્તો રિષ્યેદ્ભૂઃ સ્વાહેતિ ગાર્હપત્યે જુહુયાદૃચામેવ તદ્રસેનર્ચાં વીર્યેણર્ચાં યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ ॥ ૪.૧૭.૪ ॥
સ યદિ યજુષ્ટો રિષ્યેદ્ભુવઃ સ્વાહેતિ દક્ષિણાગ્નૌ જુહુયાદ્યજુષામેવ તદ્રસેન યજુષાં વીર્યેણ યજુષાં યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ ॥ ૪.૧૭.૫ ॥
અથ યદિ સામતો રિષ્યેત્સ્વઃ સ્વાહેત્યાહવનીયે જુહુયાત્સામ્નામેવ તદ્રસેન સામ્નાં વીર્યેણ સામ્નાં યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ ॥ ૪.૧૭.૬ ॥
તદ્યથા લવણેન સુવર્ણં સંદધ્યાત્સુવર્ણેન રજતં રજતેન ત્રપુ ત્રપુણા સીસં સીસેન લોહં લોહેન દારુ દારુ ચર્મણા ॥ ૪.૧૭.૭ ॥
એવમેષાં લોકાનામાસાં દેવતાનામસ્યાસ્ત્રય્યા વિદ્યાયા વીર્યેણ યજ્ઞસ્ય વિરિષ્ટં સંદધાતિ ભેષજકૃતો હ વા એષ યજ્ઞો યત્રૈવંવિદ્બ્રહ્મા ભવતિ ॥ ૪.૧૭.૮ ॥
એષ હ વા ઉદક્પ્રવણો યજ્ઞો યત્રૈવંવિદ્બ્રહ્મા ભવત્યેવંવિદં હ વા એષા બ્રહ્માણમનુગાથા યતો યત આવર્તતે તત્તદ્ગચ્છતિ ॥ ૪.૧૭.૯ ॥
માનવો બ્રહ્મૈવૈક ઋત્વિક્કુરૂનશ્વાભિરક્ષત્યેવંવિદ્ધ વૈ બ્રહ્મા યજ્ઞં યજમાનં સર્વાંશ્ચર્ત્વિજોઽભિરક્ષતિ તસ્માદેવંવિદમેવ બ્રહ્માણં કુર્વીત નાનેવંવિદં નાનેવંવિદમ્ ॥ ૪.૧૭.૧૦ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥
॥ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥ યો હ વૈ જ્યેષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ વેદ જ્યેષ્ઠશ્ચ હ વૈ શ્રેષ્ઠશ્ચ ભવતિ પ્રાણો વાવ જ્યેષ્ઠશ્ચ શ્રેષ્ઠશ્ચ ॥ ૫.૧.૧ ॥
યો હ વૈ વસિષ્ઠં વેદ વસિષ્ઠો હ સ્વાનાં ભવતિ વાગ્વાવ વસિષ્ઠઃ ॥ ૫.૧.૨ ॥
યો હ વૈ પ્રતિષ્ઠાં વેદ પ્રતિ હ તિષ્ઠત્યસ્મિંશ્ચ લોકેઽમુષ્મિંશ્ચ ચક્ષુર્વાવ પ્રતિષ્ઠા ॥ ૫.૧.૩ ॥
યો હ વૈ સમ્પદં વેદ સંહાસ્મૈ કામાઃ પદ્યન્તે દૈવાશ્ચ માનુષાશ્ચ શ્રોત્રં વાવ સમ્પત્ ॥ ૫.૧.૪ ॥
યો હ વા આયતનં વેદાયતનં હ સ્વાનાં ભવતિ મનો હ વા આયતનમ્ ॥ ૫.૧.૫ ॥
અથ હ પ્રાણા અહંશ્રેયસિ વ્યૂદિરેઽહંશ્રેયાનસ્મ્યહં શ્રેયાનસ્મીતિ ॥ ૫.૧.૬ ॥
તે હ પ્રાણાઃ પ્રજાપતિં પિતરમેત્યોચુર્ભગવન્કો નઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ તાન્હોવાચ યસ્મિન્વ ઉત્ક્રાન્તે શરીરં પાપિષ્ઠતરમિવ દૃશ્યેત સ વઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ ॥ ૫.૧.૭ ॥
સા હ વાગુચ્ચક્રામ સા સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ કથમશકતર્તે મજ્જીવિતુમિતિ યથા કલા અવદન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ ધ્યાયન્તો મનસૈવમિતિ પ્રવિવેશ હ વાક્ ॥ ૫.૧.૮ ॥
ચક્ષુર્હોચ્ચક્રામ તત્સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ કથમશકતર્તે મજ્જીવિતુમિતિ યથાન્ધા અપશ્યન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણ ધ્યાયન્તો મનસૈવમિતિ પ્રવિવેશ હ ચક્ષુઃ ॥ ૫.૧.૯ ॥
શ્રોત્રં હોચ્ચક્રામ તત્સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ કથમશકતર્તે મજ્જીવિતુમિતિ યથા બધિરા અશૃણ્વન્તઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા ધ્યાયન્તો મનસૈવમિતિ પ્રવિવેશ હ શ્રોત્રમ્ ॥ ૫.૧.૧૦ ॥
મનો હોચ્ચક્રામ તત્સંવત્સરં પ્રોષ્ય પર્યેત્યોવાચ કથમશકતર્તે મજ્જીવિતુમિતિ યથા બાલા અમનસઃ પ્રાણન્તઃ પ્રાણેન વદન્તો વાચા પશ્યન્તશ્ચક્ષુષા શૃણ્વન્તઃ શ્રોત્રેણૈવમિતિ પ્રવિવેશ હ મનઃ ॥ ૫.૧.૧૧ ॥
અથ હ પ્રાણ ઉચ્ચિક્રમિષન્સ યથા સુહયઃ પડ્વીશશઙ્કૂન્સંખિદેદેવમિતરાન્પ્રાણાન્સમખિદત્તં હાભિસમેત્યોચુર્ભગવન્નેધિ ત્વં નઃ શ્રેષ્ઠોઽસિ મોત્ક્રમીરિતિ ॥ ૫.૧.૧૨ ॥
અથ હૈનં વાગુવાચ યદહં વસિષ્ઠોઽસ્મિ ત્વં તદ્વસિષ્ઠોઽસીત્યથ હૈનં ચક્ષુરુવાચ યદહં પ્રતિષ્ઠાસ્મિ ત્વં તત્પ્રતિષ્ઠાસીતિ ॥ ૫.૧.૧૩ ॥
અથ હૈનંશ્રોત્રમુવાચ યદહં સમ્પદસ્મિ ત્વં તત્સમ્પદસીત્યથ હૈનં મન ઉવાચયદહમાયતનમસ્મિ ત્વં તદાયતનમસીતિ ॥ ૫.૧.૧૪ ॥
ન વૈ વાચો ન ચક્ષૂંષિ ન શ્રોત્રાણિ ન મનાંસીત્યાચક્ષતે પ્રાણા ઇત્યેવાચક્ષતે પ્રાણો હ્યેવૈતાનિ સર્વાણિ ભવતિ ॥ ૫.૧.૧૫ ॥ ॥ ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
સ હોવાચ કિં મેઽન્નં ભવિષ્યતીતિ યત્કિંચિદિદમા શ્વભ્ય આ શકુનિભ્ય ઇતિ હોચુસ્તદ્વા એતદનસ્યાન્નમનો હ વૈ નામ પ્રત્યક્ષં ન હ વા એવંવિદિ કિંચનાનન્નં ભવતીતિ ॥ ૫.૨.૧ ॥
સ હોવાચ કિં મે વાસો ભવિષ્યતીત્યાપ ઇતિ હોચુસ્તસ્માદ્વા એતદશિષ્યન્તઃ પુરસ્તાચ્ચોપરિષ્ટાચ્ચાદ્ભિઃ પરિદધતિ લમ્ભુકો હ વાસો ભવત્યનગ્નો હ ભવતિ ॥ ૫.૨.૨ ॥
તદ્ધૈતત્સત્યકામો જાબાલો ગોશ્રુતયે વૈયાઘ્રપદ્યાયોક્ત્વોવાચ યદ્યપ્યેનચ્છુષ્કાય સ્થાણવે બ્રૂયાજ્જાયેરન્નેવાસ્મિઞ્છાખાઃ પ્રરોહેયુઃ પલાશાનીતિ ॥ ૫.૨.૩ ॥
અથ યદિ મહજ્જિગમિષેદમાવાસ્યાયાં દીક્ષિત્વા પૌર્ણમાસ્યાં રાત્રૌ સર્વૌષધસ્ય મન્થં દધિમધુનોરુપમથ્ય જ્યેષ્ઠાય શ્રેષ્ઠાય સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સમ્પાતમવનયેત્ ॥ ૫.૨.૪ ॥
વસિષ્ઠાય સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સમ્પાતમવનયેત્પ્રતિષ્ઠાયૈ સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સમ્પાતમવનયેત્સમ્પદે સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સમ્પાતમવનયેદાયતનાય સ્વાહેત્યગ્નાવાજ્યસ્ય હુત્વા મન્થે સમ્પાતમવનયેત્ ॥ ૫.૨.૫ ॥
અથ પ્રતિસૃપ્યાઞ્જલૌ મન્થમાધાય જપત્યમો નામાસ્યમા હિ તે સર્વમિદં સ હિ જ્યેષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠો રાજાધિપતિઃ સ મા જ્યૈષ્ઠ્યં શ્રૈષ્ઠ્યં રાજ્યમાધિપત્યં ગમયત્વહમેવેદં સર્વમસાનીતિ ॥ ૫.૨.૬ ॥
અથ ખલ્વેતયર્ચા પચ્છ આચામતિ તત્સવિતુર્વૃણીમહ ઇત્યાચામતિ વયં દેવસ્ય ભોજનમિત્યાચામતિ શ્રેષ્ઠં સર્વધાતમમિત્યાચામતિ તુરં ભગસ્ય ધીમહીતિ સર્વં પિબતિ નિર્ણિજ્ય કંસં ચમસં વા પશ્ચાદગ્નેઃ સંવિશતિ ચર્મણિ વા સ્થણ્ડિલે વા વાચંયમોઽપ્રસાહઃ સ યદિ સ્ત્રિયં પશ્યેત્સમૃદ્ધં કર્મેતિ વિદ્યાત્ ॥ ૫.૨.૭ ॥
તદેષ શ્લોકો યદા કર્મસુ કામ્યેષુ સ્ત્રિયં સ્વપ્નેષુ પશ્યન્તિ સમૃદ્ધિં તત્ર જાનીયાત્તસ્મિન્સ્વપ્નનિદર્શને તસ્મિન્સ્વપ્નનિદર્શને ॥ ૫.૨.૮ ॥ ॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
શ્વેતકેતુર્હારુણેયઃ પઞ્ચાલાનાં સમિતિમેયાય તં હ પ્રવાહણો જૈવલિરુવાચ કુમારાનુ ત્વાશિષત્પિતેત્યનુ હિ ભગવ ઇતિ ॥ ૫.૩.૧ ॥
વેત્થ યદિતોઽધિ પ્રજાઃ પ્રયન્તીતિ ન ભગવ ઇતિ વેત્થ યથા પુનરાવર્તન્ત૩ ઇતિ ન ભગવ ઇતિ વેત્થ પથોર્દેવયાનસ્ય પિતૃયાણસ્ય ચ વ્યાવર્તના૩ ઇતિ ન ભગવ ઇતિ ॥ ૫.૩.૨ ॥
વેત્થ યથાસૌ લોકો ન સમ્પૂર્યત૩ ઇતિ ન ભગવ ઇતિ વેત્થ યથા પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તીતિ નૈવ ભગવ ઇતિ ॥ ૫.૩.૩ ॥
અથાનુ કિમનુશિષ્ઠોઽવોચથા યો હીમાનિ ન વિદ્યાત્કથં સોઽનુશિષ્ટો બ્રુવીતેતિ સ હાયસ્તઃ પિતુરર્ધમેયાય તં હોવાચાનનુશિષ્ય વાવ કિલ મા ભગવાનબ્રવીદનુ ત્વાશિષમિતિ ॥ ૫.૩.૪ ॥
પઞ્ચ મા રાજન્યબન્ધુઃ પ્રશ્નાનપ્રાક્ષીત્તેષાં નૈકંચનાશકં વિવક્તુમિતિ સ હોવાચ યથા મા ત્વં તદૈતાનવદો યથાહમેષાં નૈકંચન વેદ યદ્યહમિમાનવેદિષ્યં કથં તે નાવક્ષ્યમિતિ ॥ ૫.૩.૫ ॥
સ હ ગૌતમો રાજ્ઞોઽર્ધમેયાય તસ્મૈ હ પ્રાપ્તાયાર્હાં ચકાર સ હ પ્રાતઃ સભાગ ઉદેયાય તં હોવાચ માનુષસ્ય ભગવન્ગૌતમ વિત્તસ્ય વરં વૃણીથા ઇતિ સ હોવાચ તવૈવ રાજન્માનુષં વિત્તં યામેવ કુમારસ્યાન્તે વાચમભાષથાસ્તામેવ મે બ્રૂહીતિ સ હ કૃચ્છ્રી બભૂવ ॥ ૫.૩.૬ ॥
તં હ ચિરં વસેત્યાજ્ઞાપયાંચકાર તં હોવાચ યથા મા ત્વં ગૌતમાવદો યથેયં ન પ્રાક્ત્વત્તઃ પુરા વિદ્યા બ્રાહ્મણાન્ગચ્છતિ તસ્માદુ સર્વેષુ લોકેષુ ક્ષત્રસ્યૈવ પ્રશાસનમભૂદિતિ તસ્મૈ હોવાચ ॥ ૫.૩.૭ ॥
ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥ અસૌ વાવ લોકો ગૌતમાગ્નિસ્તસ્યાદિત્ય એવ સમિદ્રશ્મયો ધૂમોઽહરર્ચિશ્ચન્દ્રમા અઙ્ગારા નક્ષત્રાણિ વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ॥ ૫.૪.૧ ॥
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ શ્રદ્ધાં જુહ્વતિ તસ્યા અહુતેઃ સોમો રાજા સંભવતિ ॥ ૫.૪.૨ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ ॥
પર્જન્યો વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્ય વાયુરેવ સમિદભ્રં ધૂમો વિદ્યુદર્ચિરશનિરઙ્ગારાહ્રાદનયો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ॥ ૫.૫.૧ ॥
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવાઃ સોમં રાજાનં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેર્વર્ષં સંભવતિ ॥ ૫.૫.૨ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ ॥
પૃથિવી વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્યાઃ સંવત્સર એવ સમિદાકાશો ધૂમો રાત્રિરર્ચિર્દિશોઽઙ્ગારા અવાન્તરદિશો વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ॥ ૫.૬.૧ ॥
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા વર્ષં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેરન્નં સંભવતિ ॥ ૫.૬.૨ ॥ ॥ ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ ॥
પુરુષો વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્ય વાગેવ સમિત્પ્રાણો ધૂમો જિહ્વાર્ચિશ્ચક્ષુરઙ્ગારાઃ શ્રોત્રં વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ॥ ૫.૭.૧ ॥
તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા અન્નં જુહ્વતિ તસ્યા આહુતે રેતઃ સમ્ભવતિ ॥ ૫.૭.૨ ॥ ॥ ઇતિ સપતમઃ ખણ્ડઃ ॥
યોષા વાવ ગૌતમાગ્નિસ્તસ્યા ઉપસ્થ એવ સમિદ્યદુપમન્ત્રયતે સ ધૂમો યોનિરર્ચિર્યદન્તઃ કરોતિ તેઽઙ્ગારા અભિનન્દા વિસ્ફુલિઙ્ગાઃ ॥ ૫.૮.૧ ॥ તસ્મિન્નેતસ્મિન્નગ્નૌ દેવા રેતો જુહ્વતિ તસ્યા આહુતેર્ગર્ભઃ સંભવતિ ॥ ૫.૮.૨ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ ॥
ઇતિ તુ પઞ્ચમ્યામાહુતાવાપઃ પુરુષવચસો ભવન્તીતિ સ ઉલ્બાવૃતો ગર્ભો દશ વા નવ વા માસાનન્તઃ શયિત્વા યાવદ્વાથ જાયતે ॥ ૫.૯.૧ ॥
સ જાતો યાવદાયુષં જીવતિ તં પ્રેતં દિષ્ટમિતોઽગ્નય એવ હરન્તિ યત એવેતો યતઃ સંભૂતો ભવતિ ॥ ૫.૯.૨ ॥ ॥ ઇતિ નવમઃ ખણ્ડઃ ॥
તદ્ય ઇત્થં વિદુઃ। યે ચેમેઽરણ્યે શ્રદ્ધા તપ ઇત્યુપાસતે તેઽર્ચિષમભિસંભવન્ત્યર્ચિષોઽહરહ્ન આપૂર્યમાણપક્ષમાપૂર્યમાણપક્ષાદ્યાન્ષડુદઙ્ઙેતિ માસાંસ્તાન્ ॥ ૫.૧૦.૧ ॥ માસેભ્યઃ સંવત્સરં સંવત્સરાદાદિત્યમાદિત્યાચ્ચન્દ્રમસં ચન્દ્રમસો વિદ્યુતં તત્પુરુષોઽમાનવઃ સ એનાન્બ્રહ્મ ગમયત્યેષ દેવયાનઃ પન્થા ઇતિ ॥ ૫.૧૦.૨ ॥
અથ ય ઇમે ગ્રામ ઇષ્ટાપૂર્તે દત્તમિત્યુપાસતે તે ધૂમમભિસંભવન્તિ ધૂમાદ્રાત્રિં રાત્રેરપરપક્ષમપરપક્ષાદ્યાન્ષડ્દક્ષિણૈતિ માસાંસ્તાન્નૈતે સંવત્સરમભિપ્રાપ્નુવન્તિ ॥ ૫.૧૦.૩ ॥
માસેભ્યઃ પિતૃલોકં પિતૃલોકાદાકાશમાકાશાચ્ચન્દ્રમસમેષ સોમો રાજા તદ્દેવાનામન્નં તં દેવા ભક્ષયન્તિ ॥ ૫.૧૦.૪ ॥
તસ્મિન્યવાત્સમ્પાતમુષિત્વાથૈતમેવાધ્વાનં પુનર્નિવર્તન્તે યથેતમાકાશમાકાશાદ્વાયું વાયુર્ભૂત્વા ધૂમો ભવતિ ધૂમો ભૂત્વાભ્રં ભવતિ ॥ ૫.૧૦.૫ ॥
અભ્રં ભૂત્વા મેઘો ભવતિ મેઘો ભૂત્વા પ્રવર્ષતિ ત ઇહ વ્રીહિયવા ઓષધિવનસ્પતયસ્તિલમાષા ઇતિ જાયન્તેઽતો વૈ ખલુ દુર્નિષ્પ્રપતરં યો યો હ્યન્નમત્તિ યો રેતઃ સિઞ્ચતિ તદ્ભૂય એવ ભવતિ ॥ ૫.૧૦.૬ ॥
તદ્ય ઇહ રમણીયચરણા અભ્યાશો હ યત્તે રમણીયાં યોનિમાપદ્યેરન્બ્રાહ્મણયોનિં વા ક્ષત્રિયયોનિં વા વૈશ્યયોનિં વાથ ય ઇહ કપૂયચરણા અભ્યાશો હ યત્તે કપૂયાં યોનિમાપદ્યેરઞ્શ્વયોનિં વા સૂકરયોનિં વા ચણ્ડાલયોનિં વા ॥ ૫.૧૦.૭ ॥
અથૈતયોઃ પથોર્ન કતરેણચન તાનીમાનિ ક્ષુદ્રાણ્યસકૃદાવર્તીનિ ભૂતાનિ ભવન્તિ જાયસ્વ મ્રિયસ્વેત્યેતત્તૃતીયંસ્થાનં તેનાસૌ લોકો ન સમ્પૂર્યતે તસ્માજ્જુગુપ્સેત તદેષ શ્લોકઃ ॥ ૫.૧૦.૮ ॥
સ્તેનો હિરણ્યસ્ય સુરાં પિબંશ્ચ ગુરોસ્તલ્પમાવસન્બ્રહ્મહા ચૈતે પતન્તિ ચત્વારઃ પઞ્ચમશ્ચાચરંસ્તૈરિતિ ॥ ૫.૧૦.૯ ॥
અથ હ ય એતાનેવં પઞ્ચાગ્નીન્વેદ ન સહ તૈરપ્યાચરન્પાપ્મના લિપ્યતે શુદ્ધઃ પૂતઃ પુણ્યલોકો ભવતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ ॥ ૫.૧૦.૧૦ ॥ ॥ ઇતિ દશમઃ ખણ્ડઃ ॥
પ્રાચીનશાલ ઔપમન્યવઃ સત્યયજ્ઞઃ પૌલુષિરિન્દ્રદ્યુમ્નો ભાલ્લવેયો જનઃ શાર્કરાક્ષ્યો બુડિલ આશ્વતરાશ્વિસ્તે હૈતે મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયાઃ સમેત્ય મીમાંસાં ચક્રુઃ કો ન આત્મા કિં બ્રહ્મેતિ ॥ ૫.૧૧.૧ ॥
તે હ સમ્પાદયાંચક્રુરુદ્દાલકો વૈ ભગવન્તોઽયમારુણિઃ સમ્પ્રતીમમાત્માનં વૈશ્વાનરમધ્યેતિ તં હન્તાભ્યાગચ્છામેતિ તં હાભ્યાજગ્મુઃ ॥ ૫.૧૧.૨ ॥
સ હ સમ્પાદયાંચકાર પ્રક્ષ્યન્તિ મામિમે મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયાસ્તેભ્યો ન સર્વમિવ પ્રતિપત્સ્યે હન્તાહમન્યમભ્યનુશાસાનીતિ ॥ ૫.૧૧.૩ ॥
તાન્હોવાચાશ્વપતિર્વૈ ભગવન્તોઽયં કૈકેયઃ સમ્પ્રતીમમાત્માનં વૈશ્વાનરમધ્યેતિ તંહન્તાભ્યાગચ્છામેતિ તંહાભ્યાજગ્મુઃ ॥ ૫.૧૧.૪ ॥
તેભ્યો હ પ્રાપ્તેભ્યઃ પૃથગર્હાણિ કારયાંચકાર સ હ પ્રાતઃ સંજિહાન ઉવાચન મે સ્તેનો જનપદે ન કર્દર્યો ન મદ્યપો નાનાહિતાગ્નિર્નાવિદ્વાન્ન સ્વૈરી સ્વૈરિણી કુતો યક્ષ્યમાણો વૈ ભગવન્તોઽહમસ્મિ યાવદેકૈકસ્મા ઋત્વિજે ધનં દાસ્યામિ તાવદ્ભગવદ્ભ્યો દાસ્યામિ વસન્તુ ભગવન્ત ઇતિ ॥ ૫.૧૧.૫ ॥
તે હોચુર્યેન હૈવાર્થેન પુરુષશ્ચરેત્તંહૈવ વદેદાત્માનમેવેમં વૈશ્વાનરં સમ્પ્રત્યધ્યેષિ તમેવ નો બ્રૂહીતિ ॥ ૫.૧૧.૬ ॥
તાન્હોવાચ પ્રાતર્વઃ પ્રતિવક્તાસ્મીતિ તે હ સમિત્પાણયઃ પૂર્વાહ્ણે પ્રતિચક્રમિરે તાન્હાનુપનીયૈવૈતદુવાચ ॥ ૫.૧૧.૭ ॥ ॥ ઇતિ એકાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
ઔપમન્યવ કં ત્વમાત્માનમુપાસ્સ ઇતિ દિવમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચૈષ વૈ સુતેજા આત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાસ્સે તસ્માત્તવ સુતં પ્રસુતમાસુતં કુલે દૃશ્યતે ॥ ૫.૧૨.૧ ॥
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે મૂધા ત્વેષ આત્મન ઇતિ હોવાચ મૂર્ધા તે વ્યપતિષ્યદ્યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ ॥ ૫.૧૨.૨ ॥ ॥ ઇતિ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ હોવાચ સત્યયજ્ઞં પૌલુષિં પ્રાચીનયોગ્ય કં ત્વમાત્માનમુપાસ્સ ઇત્યાદિત્યમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચૈષ વૈ વિશ્વરૂપ આત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાસ્સે તસ્માત્તવ બહુ વિશ્વરૂપં કુલે દૃશ્યતે ॥ ૫.૧૩.૧ ॥
પ્રવૃત્તોઽશ્વતરીરથો દાસીનિષ્કોઽત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે ચક્ષુષેતદાત્મન ઇતિ હોવાચાન્ધોઽભવિષ્યો યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ ॥ ૫.૧૩.૨ ॥ ॥ ઇતિ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ હોવાચેન્દ્રદ્યુમ્નં ભાલ્લવેયં વૈયાઘ્રપદ્ય કં ત્વમાત્માનમુપાસ્સ ઇતિ વાયુમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચૈષ વૈ પૃથગ્વર્ત્માત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાસ્સે તસ્માત્ત્વાં પૃથગ્બલય આયન્તિ પૃથગ્રથશ્રેણયોઽનુયન્તિ ॥ ૫.૧૪.૧ ॥
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે પ્રાણસ્ત્વેષ આત્મન ઇતિ હોવાચ પ્રાણસ્ત ઉદક્રમિષ્યદ્યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ ॥ ૫.૧૪.૨ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ હોવાચ જનંશાર્કરાક્ષ્ય કં ત્વમાત્માનમુપાસ્સ ઇત્યાકાશમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચૈષ વૈ બહુલ આત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપસ્સે તસ્માત્ત્વં બહુલોઽસિ પ્રજયા ચ ધનેન ચ ॥ ૫.૧૫.૧ ॥
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે સંદેહસ્ત્વેષ આત્મન ઇતિ હોવાચ સંદેહસ્તે વ્યશીર્યદ્યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ ॥ ૫.૧૫.૨ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ હોવાચ બુડિલમાશ્વતરાશ્વિં વૈયાઘ્રપદ્ય કં ત્વમાત્માનમુપાસ્સ ઇત્યપ એવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચૈષ વૈ રયિરાત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાસ્સે તસ્માત્ત્વંરયિમાન્પુષ્ટિમાનસિ ॥ ૫.૧૬.૧ ॥
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે બસ્તિસ્ત્વેષ આત્મન ઇતિ હોવાચ બસ્તિસ્તે વ્યભેત્સ્યદ્યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ ॥ ૫.૧૬.૨ ॥ ॥ ઇતિ ષોડશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ હોવાચોદ્દાલકમારુણિં ગૌતમ કં ત્વમાત્માનમુપસ્સ ઇતિ પૃથિવીમેવ ભગવો રાજન્નિતિ હોવાચૈષ વૈ પ્રતિષ્ઠાત્મા વૈશ્વાનરો યં ત્વમાત્માનમુપાસ્સે તસ્માત્ત્વં પ્રતિષ્ઠિતોઽસિ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ ॥ ૫.૧૭.૧ ॥
અત્સ્યન્નં પશ્યસિ પ્રિયમત્ત્યન્નં પશ્યતિ પ્રિયં ભવત્યસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં કુલે ય એતમેવમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે પાદૌ ત્વેતાવાત્મન ઇતિ હોવાચ પાદૌ તે વ્યમ્લાસ્યેતાં યન્માં નાગમિષ્ય ઇતિ ॥ ૫.૧૭.૨ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ ॥
તાન્હોવાચૈતે વૈ ખલુ યૂયં પૃથગિવેમમાત્માનં વૈશ્વાનરં વિદ્વાંસોઽન્નમત્થ યસ્ત્વેતમેવં પ્રાદેશમાત્રમભિવિમાનમાત્માનં વૈશ્વાનરમુપાસ્તે સ સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસ્વન્નમત્તિ ॥ ૫.૧૮.૧ ॥
તસ્ય હ વા એતસ્યાત્મનો વૈશ્વાનરસ્ય મૂર્ધૈવ સુતેજાશ્ચક્ષુર્વિશ્વરૂપઃ પ્રાણઃ પૃથગ્વર્ત્માત્મા સંદેહો બહુલો બસ્તિરેવ રયિઃ પૃથિવ્યેવ પાદાવુર એવ વેદિર્લોમાનિ બર્હિર્હૃદયં ગાર્હપત્યો મનોઽન્વાહાર્યપચન આસ્યમાહવનીયઃ ॥ ૫.૧૮.૨ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
તદ્યદ્ભક્તં પ્રથમમાગચ્છેત્તદ્ધોમીયં સ યાં પ્રથમામાહુતિં જુહુયાત્તાં જુહુયાત્પ્રાણાય સ્વાહેતિ પ્રાણસ્તૃપ્યતિ ॥ ૫.૧૯.૧ ॥
પ્રાણે તૃપ્યતિ ચક્ષુસ્તૃપ્યતિ ચક્ષુષિ તૃપ્યત્યાદિત્યસ્તૃપ્યત્યાદિત્યે તૃપ્યતિ દ્યૌસ્તૃપ્યતિ દિવિ તૃપ્યન્ત્યાં યત્કિંચ દ્યૌશ્ચાદિત્યશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ તસ્યાનુતૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ ॥ ૫.૧૯.૨ ॥ ॥ ઇતિ એકોનવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યાં દ્વિતીયાં જુહુયાત્તાં જુહુયાદ્વ્યાનાય સ્વાહેતિ વ્યાનસ્તૃપ્યતિ ॥ ૫.૨૦.૧ ॥
વ્યાને તૃપ્યતિ શ્રોત્રં તૃપ્યતિ શ્રોત્રે તૃપ્યતિ ચન્દ્રમાસ્તૃપ્યતિ ચન્દ્રમસિ તૃપ્યતિ દિશસ્તૃપ્યન્તિ દિક્ષુ તૃપ્યન્તીષુ યત્કિંચ દિશશ્ચ ચન્દ્રમાશ્ચાધિતિષ્ઠન્તિ તત્તૃપ્યતિ તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ ॥ ૫.૨૦.૨ ॥ ॥ ઇતિ વિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યાં તૃતીયાં જુહુયાત્તાં જુહુયાદપાનાય સ્વાહેત્યપાનસ્તૃપ્યતિ ॥ ૫.૨૧.૧ ॥
અપાને તૃપ્યતિ વાક્તૃપ્યતિ વાચિ તૃપ્યન્ત્યામગ્નિસ્તૃપ્યત્યગ્નૌ તૃપ્યતિ પૃથિવી તૃપ્યતિ પૃથિવ્યાં તૃપ્યન્ત્યાં યત્કિંચ પૃથિવી ચાગ્નિશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ ॥ ૫.૨૧.૨ ॥ ॥ ઇતિ એકવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યાં ચતુર્થીં જુહુયાત્તાં જુહુયાત્સમાનાય સ્વાહેતિ સમાનસ્તૃપ્યતિ ॥ ૫.૨૨.૧ ॥
સમાને તૃપ્યતિ મનસ્તૃપ્યતિ મનસિ તૃપ્યતિ પર્જન્યસ્તૃપ્યતિ પર્જન્યે તૃપ્યતિ વિદ્યુત્તૃપ્યતિ વિદ્યુતિ તૃપ્યન્ત્યાં યત્કિંચ વિદ્યુચ્ચ પર્જન્યશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેનેતિ ॥ ૫.૨૨.૨ ॥ ॥ ઇતિ દ્વાવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યાં પઞ્ચમીં જુહુયાત્તાં જુહુયાદુદાનાય સ્વાહેત્યુદાનસ્તૃપ્યતિ ॥ ૫.૨૩.૧ ॥
ઉદાને તૃપ્યતિ ત્વક્તૃપ્યતિ ત્વચિ તૃપ્યન્ત્યાં વાયુસ્તૃપ્યતિ વાયૌ તૃપ્યત્યાકાશસ્તૃપ્યત્યાકાશે તૃપ્યતિ યત્કિંચ વાયુશ્ચાકાશશ્ચાધિતિષ્ઠતસ્તત્તૃપ્યતિ તસ્યાનુ તૃપ્તિં તૃપ્યતિ પ્રજયા પશુભિરન્નાદ્યેન તેજસા બ્રહ્મવર્ચસેન ॥ ૫.૨૩.૨ ॥ ॥ ઇતિ ત્રયોવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
સ ય ઇદમવિદ્વાગ્નિહોત્રં જુહોતિ યથાઙ્ગારાનપોહ્ય ભસ્મનિ જુહુયાત્તાદૃક્તત્સ્યાત્ ॥ ૫.૨૪.૧ ॥
અથ ય એતદેવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ સર્વેષુ ભૂતેષુ સર્વેષ્વાત્મસુ હુતં ભવતિ ॥ ૫.૨૪.૨ ॥
તદ્યથેષીકાતૂલમગ્નૌ પ્રોતં પ્રદૂયેતૈવંહાસ્ય સર્વે પાપ્માનઃ પ્રદૂયન્તે ય એતદેવં વિદ્વાનગ્નિહોત્રં જુહોતિ ॥ ૫.૨૪.૩ ॥
તસ્માદુ હૈવંવિદ્યદ્યપિ ચણ્ડાલાયોચ્છિષ્ટં પ્રયચ્છેદાત્મનિ હૈવાસ્ય તદ્વૈશ્વાનરે હુતં સ્યાદિતિ તદેષ શ્લોકઃ ॥ ૫.૨૪.૪ ॥
યથેહ ક્ષુધિતા બાલા માતરં પર્યુપાસત એવં સર્વાણિ ભૂતાન્યગ્નિહોત્રમુપાસત ઇત્યગ્નિહોત્રમુપાસત ઇતિ ॥ ૫.૨૪.૫ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્વિંશઃ ખણ્ડઃ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥
॥ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ॥ શ્વેતકેતુર્હારુણેય આસ તં હ પિતોવાચ શ્વેતકેતો વસ બ્રહ્મચર્યં ન વૈ સોમ્યાસ્મત્કુલીનોઽનનૂચ્ય બ્રહ્મબન્ધુરિવ ભવતીતિ ॥ ૬.૧.૧ ॥
સ હ દ્વાદશવર્ષ ઉપેત્ય ચતુર્વિંશતિવર્ષઃ સર્વાન્વેદાનધીત્ય મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધ એયાય તંહ પિતોવાચ ॥ ૬.૧.૨ ॥
શ્વેતકેતો યન્નુ સોમ્યેદં મહામના અનૂચાનમાની સ્તબ્ધોઽસ્યુત તમાદેશમપ્રાક્ષ્યઃ યેનાશ્રુતં શ્રુતં ભવત્યમતં મતમવિજ્ઞાતં વિજ્ઞાતમિતિ કથં નુ ભગવઃ સ આદેશો ભવતીતિ ॥ ૬.૧.૩ ॥
યથા સોમ્યૈકેન મૃત્પિણ્ડેન સર્વં મૃન્મયં વિજ્ઞાતં સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં મૃત્તિકેત્યેવ સત્યમ્ ॥ ૬.૧.૪ ॥
યથા સોમ્યૈકેન લોહમણિના સર્વં લોહમયં વિજ્ઞાતં સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં લોહમિત્યેવ સત્યમ્ ॥ ૬.૧.૫ ॥
યથા સોમ્યિકેન નખનિકૃન્તનેન સર્વં કાર્ષ્ણાયસં વિજ્ઞાતં સ્યાદ્વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં કૃષ્ણાયસમિત્યેવ સત્યમેવંસોમ્ય સ આદેશો ભવતીતિ ॥ ૬.૧.૬ ॥
ન વૈ નૂનં ભગવન્તસ્ત એતદવેદિષુર્યદ્ધ્યેતદવેદિષ્યન્કથં મે નાવક્ષ્યન્નિતિ ભગવાંસ્ત્વેવ મે તદ્બ્રવીત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥ ૬.૧.૭ ॥ ॥ ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
સદેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ । તદ્ધૈક આહુરસદેવેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયં તસ્માદસતઃ સજ્જાયત ॥ ૬.૨.૧ ॥
કુતસ્તુ ખલુ સોમ્યૈવંસ્યાદિતિ હોવાચ કથમસતઃ સજ્જાયેતેતિ। સત્ત્વેવ સોમ્યેદમગ્ર આસીદેકમેવાદ્વિતીયમ્ ॥ ૬.૨.૨ ॥
તદૈક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તત્તેજોઽસૃજત તત્તેજ ઐક્ષત બહુ સ્યાં પ્રજાયેયેતિ તદપોઽસૃજત । તસ્માદ્યત્ર ક્વચ શોચતિ સ્વેદતે વા પુરુષસ્તેજસ એવ તદધ્યાપો જાયન્તે ॥ ૬.૨.૩ ॥
તા આપ ઐક્ષન્ત બહ્વ્યઃ સ્યામ પ્રજાયેમહીતિ તા અન્નમસૃજન્ત તસ્માદ્યત્ર ક્વ ચ વર્ષતિ તદેવ ભૂયિષ્ઠમન્નં ભવત્યદ્ભ્ય એવ તદધ્યન્નાદ્યં જાયતે ॥ ૬.૨.૪ ॥ ॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
તેષાં ખલ્વેષાં ભૂતાનાં ત્રીણ્યેવ બીજાનિ ભવન્ત્યાણ્ડજં જીવજમુદ્ભિજ્જમિતિ ॥ ૬.૩.૧ ॥
સેયં દેવતૈક્ષત હન્તાહમિમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેન જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરવાણીતિ ॥ ૬.૩.૨ ॥
તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકાં કરવાણીતિ સેયં દેવતેમાસ્તિસ્રો દેવતા અનેનૈવ જીવેનાત્મનાનુપ્રવિશ્ય નામરૂપે વ્યાકરોત્ ॥ ૬.૩.૩ ॥
તાસાં ત્રિવૃતં ત્રિવૃતમેકૈકામકરોદ્યથા તુ ખલુ સોમ્યેમાસ્તિસ્રો દેવતાસ્ત્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તન્મે વિજાનીહીતિ ॥ ૬.૩.૪ ॥ ॥ ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
યદગ્ને રોહિતંરૂપં તેજસસ્તદ્રૂપં યચ્છુક્લં તદપાં યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્યાપાગાદગ્નેરગ્નિત્વં વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમ્ ॥ ૬.૪.૧ ॥
યદાદિત્યસ્ય રોહિતંરૂપં તેજસસ્તદ્રૂપં યચ્છુક્લં તદપાં યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્યાપાગાદાદિત્યાદાદિત્યત્વં વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમ્ ॥ ૬.૪.૨ ॥
યચ્છન્દ્રમસો રોહિતંરૂપં તેજસસ્તદ્રૂપં યચ્છુક્લં તદપાં યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્યાપાગાચ્ચન્દ્રાચ્ચન્દ્રત્વં વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમ્ ॥ ૬.૪.૩ ॥
યદ્વિદ્યુતો રોહિતંરૂપં તેજસસ્તદ્રૂપં યચ્છુક્લં તદપાં યત્કૃષ્ણં તદન્નસ્યાપાગાદ્વિદ્યુતો વિદ્યુત્ત્વં વાચારમ્ભણં વિકારો નામધેયં ત્રીણિ રૂપાણીત્યેવ સત્યમ્ ॥ ૬.૪.૪ ॥
એતદ્ધ સ્મ વૈ તદ્વિદ્વાંસ આહુઃ પૂર્વે મહાશાલા મહાશ્રોત્રિયા ન નોઽદ્ય કશ્ચનાશ્રુતમમતમવિજ્ઞાતમુદાહરિષ્યતીતિ હ્યેભ્યો વિદાંચક્રુઃ ॥ ૬.૪.૫ ॥
યદુ રોહિતમિવાભૂદિતિ તેજસસ્તદ્રૂપમિતિ તદ્વિદાંચક્રુર્યદુ શુક્લમિવાભૂદિત્યપાંરૂપમિતિ તદ્વિદાંચક્રુર્યદુ કૃષ્ણમિવાભૂદિત્યન્નસ્ય રૂપમિતિ તદ્વિદાંચક્રુઃ ॥ ૬.૪.૬ ॥
યદ્વવિજ્ઞાતમિવાભૂદિત્યેતાસામેવ દેવતાનાંસમાસ ઇતિ તદ્વિદાંચક્રુર્યથા તુ ખલુ સોમ્યેમાસ્તિસ્રો દેવતાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય ત્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તન્મે વિજાનીહીતિ ॥ ૬.૪.૭ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ ॥
અન્નમશિતં ત્રેધા વિધીયતે તસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્તત્પુરીષં ભવતિ યો મધ્યમસ્તન્માંસં યોઽણિષ્ઠસ્તન્મનઃ ॥ ૬.૫.૧ ॥
આપઃ પીતાસ્ત્રેધા વિધીયન્તે તાસાં યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્તન્મૂત્રં ભવતિ યો મધ્યમસ્તલ્લોહિતં યોઽણિષ્ઠઃ સ પ્રાણઃ ॥ ૬.૫.૨ ॥
તેજોઽશિતં ત્રેધા વિધીયતે તસ્ય યઃ સ્થવિષ્ઠો ધાતુસ્તદસ્થિ ભવતિ યો મધ્યમઃ સ મજ્જા યોઽણિષ્ઠઃ સા વાક્ ॥ ૬.૫.૩ ॥
અન્નમયંહિ સોમ્ય મનઃ આપોમયઃ પ્રાણસ્તેજોમયી વાગિતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥ ૬.૫.૪ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ ॥
દધ્નઃ સોમ્ય મથ્યમાનસ્ય યોઽણિમા સ ઉર્ધ્વઃ સમુદીષતિ તત્સર્પિર્ભવતિ ॥ ૬.૬.૧ ॥
એવમેવ ખલુ સોમ્યાન્નસ્યાશ્યમાનસ્ય યોઽણિમા સ ઉર્ધ્વઃ સમુદીષતિ તન્મનો ભવતિ ॥ ૬.૬.૨ ॥
અપાંસોમ્ય પીયમાનાનાં યોઽણિમા સ ઉર્ધ્વઃ સમુદીષતિ સા પ્રાણો ભવતિ ॥ ૬.૬.૩ ॥
તેજસઃ સોમ્યાશ્યમાનસ્ય યોઽણિમા સ ઉર્ધ્વઃ સમુદીષતિ સા વાગ્ભવતિ ॥ ૬.૬.૪ ॥
અન્નમયં હિ સોમ્ય મન આપોમયઃ પ્રાણસ્તેજોમયી વાગિતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥ ૬.૬.૬ ॥ ॥ ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ ॥
ષોડશકલઃ સોમ્ય પુરુષઃ પઞ્ચદશાહાનિ માશીઃ કામમપઃ પિબાપોમયઃ પ્રાણો નપિબતો વિચ્છેત્સ્યત ઇતિ ॥ ૬.૭.૧ ॥
સ હ પઞ્ચદશાહાનિ નશાથ હૈનમુપસસાદ કિં બ્રવીમિ ભો ઇત્યૃચઃ સોમ્ય યજૂંષિ સામાનીતિ સ હોવાચ ન વૈ મા પ્રતિભાન્તિ ભો ઇતિ ॥ ૬.૭.૨ ॥
તં હોવાચ યથા સોમ્ય મહતોઽભ્યા હિતસ્યૈકોઽઙ્ગારઃ ખદ્યોતમાત્રઃ પરિશિષ્ટઃ સ્યાત્તેન તતોઽપિ ન બહુ દહેદેવંસોમ્ય તે ષોડશાનાં કલાનામેકા કલાતિશિષ્ટા સ્યાત્તયૈતર્હિ વેદાન્નાનુભવસ્યશાનાથ મે વિજ્ઞાસ્યસીતિ ॥ ૬.૭.૩ ॥
સ હશાથ હૈનમુપસસાદ તં હ યત્કિંચ પપ્રચ્છ સર્વંહ પ્રતિપેદે ॥ ૬.૭.૪ ॥
તં હોવાચ યથા સોમ્ય મહતોઽભ્યાહિતસ્યૈકમઙ્ગારં ખદ્યોતમાત્રં પરિશિષ્ટં તં તૃણૈરુપસમાધાય પ્રાજ્વલયેત્તેન તતોઽપિ બહુ દહેત્ ॥ ૬.૭.૫ ॥
એવં સોમ્ય તે ષોડશાનાં કલાનામેકા કલાતિશિષ્ટાભૂત્સાન્નેનોપસમાહિતા પ્રાજ્વાલી તયૈતર્હિ વેદાનનુભવસ્યન્નમયંહિ સોમ્ય મન આપોમયઃ પ્રાણસ્તેજોમયી વાગિતિ તદ્ધાસ્ય વિજજ્ઞાવિતિ વિજજ્ઞાવિતિ ॥ ૬.૭.૬ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ ॥
ઉદ્દાલકો હારુણિઃ શ્વેતકેતું પુત્રમુવાચ સ્વપ્નાન્તં મે સોમ્ય વિજાનીહીતિ યત્રૈતત્પુરુષઃ સ્વપિતિ નામ સતા સોમ્ય તદા સમ્પન્નો ભવતિ સ્વમપીતો ભવતિ તસ્માદેનં સ્વપિતીત્યાચક્ષતે સ્વંહ્યપીતો ભવતિ ॥ ૬.૮.૧ ॥
સ યથા શકુનિઃ સૂત્રેણ પ્રબદ્ધો દિશં દિશં પતિત્વાન્યત્રાયતનમલબ્ધ્વા બન્ધનમેવોપશ્રયત એવમેવ ખલુ સોમ્ય તન્મનો દિશં દિશં પતિત્વાન્યત્રાયતનમલબ્ધ્વા પ્રાણમેવોપશ્રયતે પ્રાણબન્ધનં હિ સોમ્ય મન ઇતિ ॥ ૬.૮.૨ ॥
અશનાપિપાસે મે સોમ્ય વિજાનીહીતિ યત્રૈતત્પુરુષોઽશિશિષતિ નામાપ એવ તદશિતં નયન્તે તદ્યથા ગોનાયોઽશ્વનાયઃ પુરુષનાય ઇત્યેવં તદપ આચક્ષતેઽશનાયેતિ તત્રિતચ્છુઙ્ગમુત્પતિતં સોમ્ય વિજાનીહિ નેદમમૂલં ભવિષ્યતીતિ ॥ ૬.૮.૩ ॥
તસ્ય ક્વ મૂલં સ્યાદન્યત્રાન્નાદેવમેવ ખલુ સોમ્યાન્નેન શુઙ્ગેનાપો મૂલમન્વિચ્છાદ્ભિઃ સોમ્ય શુઙ્ગેન તેજો મૂલમન્વિચ્છ તેજસા સોમ્ય શુઙ્ગેન સન્મૂલમન્વિચ્છ સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠાઃ ॥ ૬.૮.૪ ॥
અથ યત્રૈતત્પુરુષઃ પિપાસતિ નામ તેજ એવ તત્પીતં નયતે તદ્યથા ગોનાયોઽશ્વનાયઃ પુરુષનાય ઇત્યેવં તત્તેજ આચષ્ટ ઉદન્યેતિ તત્રૈતદેવ શુઙ્ગમુત્પતિતં સોમ્ય વિજાનીહિ નેદમમૂલં ભવિષ્યતીતિ ॥ ૬.૮.૫ ॥
તસ્ય ક્વ મૂલં સ્યાદન્યત્રાદ્ભ્ય્ઽદ્ભિઃ સોમ્ય શુઙ્ગેન તેજો મૂલમન્વિચ્છ તેજસા સોમ્ય શુઙ્ગેન સન્મૂલમન્વિચ્છ સન્મૂલાઃ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સદાયતનાઃ સત્પ્રતિષ્ઠા યથા તુ ખલુ સોમ્યેમાસ્તિસ્રો દેવતાઃ પુરુષં પ્રાપ્ય ત્રિવૃત્ત્રિવૃદેકૈકા ભવતિ તદુક્તં પુરસ્તાદેવ ભવત્યસ્ય સોમ્ય પુરુષસ્ય પ્રયતો વાઙ્મનસિ સમ્પદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામ્ ॥ ૬.૮.૬ ॥
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥ ૬.૮.૭ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ ॥
યથા સોમ્ય મધુ મધુકૃતો નિસ્તિષ્ઠન્તિ નાનાત્યયાનાં વૃક્ષાણાંરસાન્સમવહારમેકતાંરસં ગમયન્તિ ॥ ૬.૯.૧ ॥
તે યથા તત્ર ન વિવેકં લભન્તેઽમુષ્યાહં વૃક્ષસ્ય રસોઽસ્મ્યમુષ્યાહં વૃક્ષસ્ય રસોઽસ્મીત્યેવમેવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સતિ સમ્પદ્ય ન વિદુઃ સતિ સમ્પદ્યામહ ઇતિ ॥ ૬.૯.૨ ॥
ત ઇહ વ્યઘ્રો વા સિંહો વા વૃકો વા વરાહો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા દંશો વા મશકો વા યદ્યદ્ભવન્તિ તદાભવન્તિ ॥ ૬.૯.૩ ॥
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥ ૬.૯.૪ ॥ ॥ ઇતિ નવમઃ ખણ્ડઃ ॥
ઇમાઃ સોમ્ય નદ્યઃ પુરસ્તાત્પ્રાચ્યઃ સ્યન્દન્તે પશ્ચાત્પ્રતીચ્યસ્તાઃ સમુદ્રાત્સમુદ્રમેવાપિયન્તિ સ સમુદ્ર એવ ભવતિ તા યથા તત્ર ન વિદુરિયમહમસ્મીયમહમસ્મીતિ ॥ ૬.૧૦.૧ ॥
એવમેવ ખલુ સોમ્યેમાઃ સર્વાઃ પ્રજાઃ સત આગમ્ય ન વિદુઃ સત આગચ્છામહ ઇતિ ત ઇહ વ્યાઘ્રો વા સિંહો વા વૃકો વા વરાહો વા કીટો વા પતઙ્ગો વા દંશો વા મશકો વા યદ્યદ્ભવન્તિ તદાભવન્તિ ॥ ૬.૧૦.૨ ॥
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥ ૬.૧૦.૩ ॥ ॥ ઇતિ દશમઃ ખણ્ડઃ ॥
અસ્ય સોમ્ય મહતો વૃક્ષસ્ય યો મૂલેઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્સ્રવેદ્યો મધ્યેઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્સ્રવેદ્યોઽગ્રેઽભ્યાહન્યાજ્જીવન્સ્રવેત્સ એષ જીવેનાત્મનાનુપ્રભૂતઃ પેપીયમાનો મોદમાનસ્તિષ્ઠતિ ॥ ૬.૧૧.૧ ॥ અસ્ય યદેકાં શાખાં જીવો જહાત્યથ સા શુષ્યતિ દ્વિતીયાં જહાત્યથ સા શુષ્યતિ તૃતીયાં જહાત્યથ સા શુષ્યતિ સર્વં જહાતિ સર્વઃ શુષ્યતિ ॥ ૬.૧૧.૨ ॥
એવમેવ ખલુ સોમ્ય વિદ્ધીતિ હોવાચ જીવાપેતં વાવ કિલેદં મ્રિયતે ન જીવો મ્રિયતે ઇતિ સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥ ૬.૧૧.૩ ॥ ॥ ઇતિ એકાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
ન્યગ્રોધફલમત આહરેતીદં ભગવ ઇતિ ભિન્દ્ધીતિ ભિન્નં ભગવ ઇતિ કિમત્ર પશ્યસીત્યણ્વ્ય ઇવેમા ધાના ભગવ ઇત્યાસામઙ્ગૈકાં ભિન્દ્ધીતિ ભિન્ના ભગવ ઇતિ કિમત્ર પશ્યસીતિ ન કિંચન ભગવ ઇતિ ॥ ૬.૧૨.૧ ॥
તં હોવાચ યં વૈ સોમ્યૈતમણિમાનં ન નિભાલયસ એતસ્ય વૈ સોમ્યૈષોઽણિમ્ન એવં મહાન્યગ્રોધસ્તિષ્ઠતિ શ્રદ્ધત્સ્વ સોમ્યેતિ ॥ ૬.૧૨.૨ ॥
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદદ્ં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥ ૬.૧૨.૩ ॥ ॥ ઇતિ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
લવણમેતદુદકેઽવધાયાથ મા પ્રાતરુપસીદથા ઇતિ સ હ તથા ચકાર તં હોવાચ યદ્દોષા લવણમુદકેઽવાધા અઙ્ગ તદાહરેતિ તદ્ધાવમૃશ્ય ન વિવેદ ॥ ૬.૧૩.૧ ॥ યથા વિલીનમેવાઙ્ગાસ્યાન્તાદાચામેતિ કથમિતિ લવણમિતિ મધ્યાદાચામેતિ કથમિતિ લવણમિત્યન્તાદાચામેતિ કથમિતિ લવણમિત્યભિપ્રાસ્યૈતદથ મોપસીદથા ઇતિ તદ્ધ તથા ચકાર તચ્છશ્વત્સંવર્તતે તં હોવાચાત્ર વાવ કિલ તત્સોમ્ય ન નિભાલયસેઽત્રૈવ કિલેતિ ॥ ૬.૧૩.૨ ॥
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥ ૬.૧૩.૩ ॥ ॥ ઇતિ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ ॥
યથા સોમ્ય પુરુષં ગન્ધારેભ્યોઽભિનદ્ધાક્ષમાનીય તં તતોઽતિજને વિસૃજેત્સ યથા તત્ર પ્રાઙ્વોદઙ્વાધરાઙ્વા પ્રત્યઙ્વા પ્રધ્માયીતાભિનદ્ધાક્ષ આનીતોઽભિનદ્ધાક્ષો વિસૃષ્ટઃ ॥ ૬.૧૪.૧ ॥
તસ્ય યથાભિનહનં પ્રમુચ્ય પ્રબ્રૂયાદેતાં દિશં ગન્ધારા એતાં દિશં વ્રજેતિ સ ગ્રામાદ્ગ્રામં પૃચ્છન્પણ્ડિતો મેધાવી ગન્ધારાનેવોપસમ્પદ્યેતૈવમેવેહાચાર્યવાન્પુરુષો વેદ તસ્ય તાવદેવ ચિરં યાવન્ન વિમોક્ષ્યેઽથ સમ્પત્સ્ય ઇતિ ॥ ૬.૧૪.૨ ॥
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥ ૬.૧૪.૩ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ ॥
પુરુષં સોમ્યોતોપતાપિનં જ્ઞાતયઃ પર્યુપાસતે જાનાસિ માં જાનાસિ મામિતિ તસ્ય યાવન્ન વાઙ્મનસિ સમ્પદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયાં તાવજ્જાનાતિ ॥ ૬.૧૫.૧ ॥
અથ યદાસ્ય વાઙ્મનસિ સમ્પદ્યતે મનઃ પ્રાણે પ્રાણસ્તેજસિ તેજઃ પરસ્યાં દેવતાયામથ ન જાનાતિ ॥ ૬.૧૫.૨ ॥
સ ય એષોઽણિમૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્ સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ ભૂય એવ મા ભગવાન્વિજ્ઞાપયત્વિતિ તથા સોમ્યેતિ હોવાચ ॥ ૬.૧૫.૩ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ ॥
પુરુષં સોમ્યોત હસ્તગૃહીતમાનયન્ત્યપહાર્ષીત્સ્તેયમકાર્ષીત્પરશુમસ્મૈ તપતેતિ સ યદિ તસ્ય કર્તા ભવતિ તત એવાનૃતમાત્માનં કુરુતે સોઽનૃતાભિસંધોઽનૃતેનાત્માનમન્તર્ધાય પરશું તપ્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સ દહ્યતેઽથ હન્યતે ॥ ૬.૧૬.૧ ॥
અથ યદિ તસ્યાકર્તા ભવતિ તતેવ સત્યમાત્માનં કુરુતે સ સત્યાભિસન્ધઃ સત્યેનાત્માનમન્તર્ધાય પરશું તપ્તં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સન દહ્યતેઽથ મુચ્યતે ॥ ૬.૧૬.૨ ॥
સ યથા તત્ર નાદાહ્યેતૈતદાત્મ્યમિદં સર્વં તત્સત્યં સ આત્મા તત્ત્વમસિ શ્વેતકેતો ઇતિ તદ્ધાસ્ય વિજજ્ઞાવિતિ વિજજ્ઞાવિતિ ॥ ૬.૧૬.૩ ॥ ॥ ઇતિ ષોડશઃ ખણ્ડઃ ॥ ॥ ઇતિ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ॥
॥ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ॥ અધીહિ ભગવ ઇતિ હોપસસાદ સનત્કુમારં નારદસ્તં હોવાચ યદ્વેત્થ તેન મોપસીદ તતસ્ત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામીતિ સ હોવાચ ॥ ૭.૧.૧ ॥
ઋગ્વેદં ભગવોઽધ્યેમિ યજુર્વેદં સામવેદમાથર્વણં ચતુર્થમિતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદાનાં વેદં પિત્ર્યં રાશિં દૈવં નિધિં વાકોવાક્યમેકાયનં દેવવિદ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાં ભૂતવિદ્યાં ક્ષત્રવિદ્યાં નક્ષત્રવિદ્યાં સર્પદેવજનવિદ્યામેતદ્ભગવોઽધ્યેમિ ॥ ૭.૧.૨ ॥
સોઽહં ભગવો મન્ત્રવિદેવાસ્મિ નાત્મવિચ્છ્રુતં હ્યેવ મે ભગવદ્દૃશેભ્યસ્તરતિ શોકમાત્મવિદિતિ સોઽહં ભગવઃ શોચામિ તં મા ભગવાઞ્છોકસ્ય પારં તારયત્વિતિ તં હોવાચ યદ્વૈ કિંચૈતદધ્યગીષ્ઠા નામૈવૈતત્ ॥ ૭.૧.૩ ॥
નામ વા ઋગ્વેદો યજુર્વેદઃ સામવેદ આથર્વણશ્ચતુર્થ ઇતિહાસપુરાણઃ પઞ્ચમો વેદાનાં વેદઃ પિત્ર્યો રાશિર્દૈવો નિધિર્વાકોવાક્યમેકાયનં દેવવિદ્યા બ્રહ્મવિદ્યા ભૂતવિદ્યા ક્ષત્રવિદ્યા નક્ષત્રવિદ્યા સર્પદેવજનવિદ્યા નામૈવૈતન્નામોપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૧.૪ ॥
સ યો નામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે યાવન્નામ્નો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યો નામ બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવો નામ્નો ભૂય ઇતિ નામ્નો વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૧.૫ ॥ ॥ ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
વાગ્વાવ નામ્નો ભૂયસી વાગ્વા ઋગ્વેદં વિજ્ઞાપયતિ યજુર્વેદં સામવેદમાથર્વણં ચતુર્થમિતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદાનાં વેદં પિત્ર્યંરાશિં દૈવં નિધિં વાકોવાક્યમેકાયનં દેવવિદ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાં ભૂતવિદ્યાં ક્ષત્રવિદ્યાં સર્પદેવજનવિદ્યાં દિવં ચ પૃથિવીં ચ વાયું ચાકાશં ચાપશ્ચ તેજશ્ચ દેવાંશ્ચ મનુષ્યાંશ્ચ પશૂંશ્ચ વયાંસિ ચ તૃણવનસ્પતીઞ્શ્વાપદાન્યાકીટપતઙ્ગપિપીલકં ધર્મં ચાધર્મં ચ સત્યં ચાનૃતં ચ સાધુ ચાસાધુ ચ હૃદયજ્ઞં ચાહૃદયજ્ઞં ચ યદ્વૈ વાઙ્નાભવિષ્યન્ન ધર્મો નાધર્મો વ્યજ્ઞાપયિષ્યન્ન સત્યં નાનૃતં ન સાધુ નાસાધુ ન હૃદયજ્ઞો નાહૃદયજ્ઞો વાગેવૈતત્સર્વં વિજ્ઞાપયતિ વાચમુપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૨.૧ ॥
સ યો વાચં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે યાવદ્વાચો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યો વાચં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવો વાચો ભૂય ઇતિ વાચો વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૨.૨ ॥ ॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
મનો વાવ વાચો ભૂયો યથા વૈ દ્વે વામલકે દ્વે વા કોલે દ્વૌ વાક્ષૌ મુષ્ટિરનુભવત્યેવં વાચં ચ નામ ચ મનોઽનુભવતિ સ યદા મનસા મનસ્યતિ મન્ત્રાનધીયીયેત્યથાધીતે કર્માણિ કુર્વીયેત્યથ કુરુતે પુત્રાંશ્ચ પશૂંશ્ચેચ્છેયેત્યથેચ્છત ઇમં ચ લોકમમું ચેચ્છેયેત્યથેચ્છતે મનો હ્યાત્મા મનો હિ લોકો મનો હિ બ્રહ્મ મન ઉપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૩.૧ ॥
સ યો મનો બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે યાવન્મનસો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યો મનો બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવો મનસો ભૂય ઇતિ મનસો વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૩.૨ ॥ ॥ ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
સંકલ્પો વાવ મનસો ભૂયાન્યદા વૈ સંકલ્પયતેઽથ મનસ્યત્યથ વાચમીરયતિ તામુ નામ્નીરયતિ નામ્નિ મન્ત્રા એકં ભવન્તિ મન્ત્રેષુ કર્માણિ ॥ ૭.૪.૧ ॥
તાનિ હ વા એતાનિ સંકલ્પૈકાયનાનિ સંકલ્પાત્મકાનિ સંકલ્પે પ્રતિષ્ઠિતાનિ સમકૢપતાં દ્યાવાપૃથિવી સમકલ્પેતાં વાયુશ્ચાકાશં ચ સમકલ્પન્તાપશ્ચ તેજશ્ચ તેષાં સં કૢપ્ત્યૈ વર્ષં સંકલ્પતે વર્ષસ્ય સંકૢપ્ત્યા અન્નં સંકલ્પતેઽન્નસ્ય સં કૢપ્ત્યૈ પ્રાણાઃ સંકલ્પન્તે પ્રાણાનાં સં કૢપ્ત્યૈ મન્ત્રાઃ સંકલ્પન્તે મન્ત્રાણાં સં કૢપ્ત્યૈ કર્માણિ સંકલ્પન્તે કર્મણાં સંકૢપ્ત્યૈ લોકઃ સંકલ્પતે લોકસ્ય સં કૢપ્ત્યૈ સર્વં સંકલ્પતે સ એષ સંકલ્પઃ સંકલ્પમુપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૪.૨ ॥
સ યઃ સંકલ્પં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે સંકૢપ્તાન્વૈ સ લોકાન્ધ્રુવાન્ધ્રુવઃ પ્રતિષ્ઠિતાન્ પ્રતિષ્ઠિતોઽવ્યથમાનાનવ્યથમાનોઽભિસિધ્યતિ યાવત્સંકલ્પસ્ય ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યઃ સંકલ્પં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવઃ સંકલ્પાદ્ભૂય ઇતિ સંકલ્પાદ્વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૪.૩ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ ॥
ચિત્તં વાવ સં કલ્પાદ્ભૂયો યદા વૈ ચેતયતેઽથ સંકલ્પયતેઽથ મનસ્યત્યથ વાચમીરયતિ તામુ નામ્નીરયતિ નામ્નિ મન્ત્રા એકં ભવન્તિ મન્ત્રેષુ કર્માણિ ॥ ૭.૫.૧ ॥
તાનિ હ વા એતાનિ ચિત્તૈકાયનાનિ ચિત્તાત્માનિ ચિત્તે પ્રતિષ્ઠિતાનિ તસ્માદ્યદ્યપિ બહુવિદચિત્તો ભવતિ નાયમસ્તીત્યેવૈનમાહુર્યદયં વેદ યદ્વા અયં વિદ્વાન્નેત્થમચિત્તઃ સ્યાદિત્યથ યદ્યલ્પવિચ્ચિત્તવાન્ભવતિ તસ્મા એવોત શુશ્રૂષન્તે ચિત્તંહ્યેવૈષામેકાયનં ચિત્તમાત્મા ચિત્તં પ્રતિષ્ઠા ચિત્તમુપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૫.૨ ॥
સ યશ્ચિત્તં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે ચિત્તાન્વૈ સ લોકાન્ધ્રુવાન્ધ્રુવઃ પ્રતિષ્ઠિતાન્પ્રતિષ્ઠિતોઽવ્યથમાનાનવ્યથમાનોઽભિસિધ્યતિ યાવચ્ચિત્તસ્ય ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યશ્ચિત્તં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવશ્ચિત્તાદ્ભૂય ઇતિ ચિત્તાદ્વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૫.૩ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ ॥
ધ્યાનં વાવ ચિત્તાદ્ભૂયો ધ્યાયતીવ પૃથિવી ધ્યાયતીવાન્તરિક્ષં ધ્યાયતીવ દ્યૌર્ધ્યાયન્તીવાપો ધ્યાયન્તીવ પર્વતા દેવમનુષ્યાસ્તસ્માદ્ય ઇહ મનુષ્યાણાં મહત્તાં પ્રાપ્નુવન્તિ ધ્યાનાપાદાંશા ઇવૈવ તે ભવન્ત્યથ યેઽલ્પાઃ કલહિનઃ પિશુના ઉપવાદિનસ્તેઽથ યે પ્રભવો ધ્યાનાપાદાંશા ઇવૈવ તે ભવન્તિ ધ્યાનમુપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૬.૧ ॥
સ યો ધ્યાનં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે યાવદ્ધ્યાનસ્ય ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યો ધ્યાનં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવો ધ્યાનાદ્ભૂય ઇતિ ધ્યાનાદ્વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૬.૨ ॥ ॥ ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ ॥
વિજ્ઞાનં વાવ ધ્યાનાદ્ભૂયઃ વિજ્ઞાનેન વા ઋગ્વેદં વિજાનાતિ યજુર્વેદં સામવેદમાથર્વણં ચતુર્થમિતિહાસપુરાણં પઞ્ચમં વેદાનાં વેદં પિત્ર્યંરાશિં દૈવં નિધિં વાકોવાક્યમેકાયનં દેવવિદ્યાં બ્રહ્મવિદ્યાં ભૂતવિદ્યાં ક્ષત્રવિદ્યાં નક્ષત્રવિદ્યાંસર્પદેવજનવિદ્યાં દિવં ચ પૃથિવીં ચ વાયું ચાકાશં ચાપશ્ચ તેજશ્ચ દેવાંશ્ચ મનુષ્યાંશ્ચ પશૂંશ્ચ વયાંસિ ચ તૃણવનસ્પતીઞ્છ્વાપદાન્યાકીટપતઙ્ગપિપીલકં ધર્મં ચાધર્મં ચ સત્યં ચાનૃતં ચ સાધુ ચાસાધુ ચ હૃદયજ્ઞં ચાહૃદયજ્ઞં ચાન્નં ચ રસં ચેમં ચ લોકમમું ચ વિજ્ઞાનેનૈવ વિજાનાતિ વિજ્ઞાનમુપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૭.૧ ॥
સ યો વિજ્ઞાનં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે વિજ્ઞાનવતો વૈ સ લોકાઞ્જ્ઞાનવતોઽભિસિધ્યતિ યાવદ્વિજ્ઞાનસ્ય ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યો વિજ્ઞાનં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવો વિજ્ઞાનાદ્ભૂય ઇતિ વિજ્ઞાનાદ્વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૭.૨ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ ॥
બલં વાવ વિજ્ઞાનાદ્ભૂયોઽપિ હ શતં વિજ્ઞાનવતામેકો બલવાનાકમ્પયતે સ યદા બલી ભવત્યથોત્થાતા ભવત્યુત્તિષ્ઠન્પરિચરિતા ભવતિ પરિચરન્નુપસત્તા ભવત્યુપસીદન્દ્રષ્ટા ભવતિ શ્રોતા ભવતિ મન્તા ભવતિ બોદ્ધા ભવતિ કર્તા ભવતિ વિજ્ઞાતા ભવતિ બલેન વૈ પૃથિવી તિષ્ઠતિ બલેનાન્તરિક્ષં બલેન દ્યૌર્બલેન પર્વતા બલેન દેવમનુષ્યા બલેન પશવશ્ચ વયાંસિ ચ તૃણવનસ્પતયઃ શ્વાપદાન્યાકીટપતઙ્ગપિપીલકં બલેન લોકસ્તિષ્ઠતિ બલમુપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૮.૧ ॥
સ યો બલં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે યાવદ્બલસ્ય ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યો બલં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવો બલાદ્ભૂય ઇતિ બલાદ્વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૮.૨ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ ॥
અન્નં વાવ બલાદ્ભૂયસ્તસ્માદ્યદ્યપિ દશ રાત્રીર્નાશ્નીયાદ્યદ્યુ હ જીવેદથવાદ્રષ્ટાશ્રોતામન્તાબોદ્ધાકર્તાવિજ્ઞાતા ભવત્યથાન્નસ્યાયૈ દ્રષ્ટા ભવતિ શ્રોતા ભવતિ મન્તા ભવતિ બોદ્ધા ભવતિ કર્તા ભવતિ વિજ્ઞાતા ભવત્યન્નમુપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૯.૧ ॥
સ યોઽન્નં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽન્નવતો વૈ સ લોકાન્પાનવતોઽભિસિધ્યતિ યાવદન્નસ્ય ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યોઽન્નં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવોઽન્નાદ્ભૂય ઇત્યન્નાદ્વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૯.૨ ॥ ॥ ઇતિ નવમઃ ખણ્ડઃ ॥
આપો વાવાન્નાદ્ભૂયસ્તસ્માદ્યદા સુવૃષ્ટિર્ન ભવતિ વ્યાધીયન્તે પ્રાણા અન્નં કનીયો ભવિષ્યતીત્યથ યદા સુવૃષ્ટિર્ભવત્યાનન્દિનઃ પ્રાણા ભવન્ત્યન્નં બહુ ભવિષ્યતીત્યાપ એવેમા મૂર્તા યેયં પૃથિવી યદન્તરિક્ષં યદ્દ્યૌર્યત્પર્વતા યદ્દેવમનુષ્યાયત્પશવશ્ચ વયાંસિ ચ તૃણવનસ્પતયઃ શ્વાપદાન્યાકીટપતઙ્ગપિપીલકમાપ એવેમા મૂર્તા અપ ઉપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૧૦.૧ ॥
સ યોઽપો બ્રહ્મેત્યુપાસ્ત આપ્નોતિ સર્વાન્કામાંસ્તૃપ્તિમાન્ભવતિ યાવદપાં ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યોઽપો બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવોઽદ્ભ્યો ભૂય ઇત્યદ્ભ્યો વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૧૦.૨ ॥ ॥ ઇતિ દશમઃ ખણ્ડઃ ॥
તેજો વાવાદ્ભ્યો ભૂયસ્તદ્વા એતદ્વાયુમાગૃહ્યાકાશમભિતપતિ તદાહુર્નિશોચતિ નિતપતિ વર્ષિષ્યતિ વા ઇતિ તેજ એવ તત્પૂર્વં દર્શયિત્વાથાપઃ સૃજતે તદેતદૂર્ધ્વાભિશ્ચ તિરશ્ચીભિશ્ચ વિદ્યુદ્ભિરાહ્રાદાશ્ચરન્તિ તસ્માદાહુર્વિદ્યોતતે સ્તનયતિ વર્ષિષ્યતિ વા ઇતિ તેજ એવ તત્પૂર્વં દર્શયિત્વાથાપઃ સૃજતે તેજ ઉપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૧૧.૧ ॥
સ યસ્તેજો બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે તેજસ્વી વૈ સ તેજસ્વતો લોકાન્ભાસ્વતોઽપહતતમસ્કાનભિસિધ્યતિ યાવત્તેજસો ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યસ્તેજો બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવસ્તેજસો ભૂય ઇતિ તેજસો વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૧૧.૨ ॥ ॥ ઇતિ એકાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
આકાશો વાવ તેજસો ભૂયાનાકાશે વૈ સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ વિદ્યુન્નક્ષત્રાણ્યગ્નિરાકાશેનાહ્વયત્યાકાશેન શૃણોત્યાકાશેન પ્રતિશૃણોત્યાકાશે રમત આકાશે ન રમત આકાશે જાયત આકાશમભિજાયત આકાશમુપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૧૨.૧ ॥
સ ય આકાશં બ્રહ્મેત્યુપાસ્ત આકાશવતો વૈ સ લોકાન્પ્રકાશવતોઽસંબાધાનુરુગાયવતોઽભિસિધ્યતિ યાવદાકાશસ્ય ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ ય આકાશં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવ આકાશાદ્ભૂય ઇતિ આકાશાદ્વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૧૨.૨ ॥ ॥ ઇતિ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
સ્મરો વાવાકાશાદ્ભૂયસ્તસ્માદ્યદ્યપિ બહવ આસીરન્ન સ્મરન્તો નૈવ તે કંચન શૃણુયુર્ન મન્વીરન્ન વિજાનીરન્યદા વાવ તે સ્મરેયુરથ શૃણુયુરથ મન્વીરન્નથ વિજાનીરન્સ્મરેણ વૈ પુત્રાન્વિજાનાતિ સ્મરેણ પશૂન્સ્મરમુપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૧૩.૧ ॥
સ યઃ સ્મરં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તે યાવત્સ્મરસ્ય ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ યઃ સ્મરં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવઃ સ્મરાદ્ભૂય ઇતિ સ્મરાદ્વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૧૩.૨ ॥ ॥ ઇતિ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ ॥
આશા વાવ સ્મરાદ્ભૂયસ્યાશેદ્ધો વૈ સ્મરો મન્ત્રાનધીતે કર્માણિ કુરુતે પુત્રાંશ્ચ પશૂંશ્ચેચ્છત ઇમં ચ લોકમમું ચેચ્છત આશામુપાસ્સ્વેતિ ॥ ૭.૧૪.૧ ॥
સ ય આશાં બ્રહ્મેત્યુપાસ્ત આશયાસ્ય સર્વે કામાઃ સમૃધ્યન્ત્યમોઘા હાસ્યાશિષો ભવન્તિ યાવદાશાયા ગતં તત્રાસ્ય યથાકામચારો ભવતિ ય આશાં બ્રહ્મેત્યુપાસ્તેઽસ્તિ ભગવ આશાયા ભૂય ઇત્યાશાયા વાવ ભૂયોઽસ્તીતિ તન્મે ભગવાન્બ્રવીત્વિતિ ॥ ૭.૧૪.૨ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ ॥
પ્રાણો વા આશાયા ભૂયાન્યથા વા અરા નાભૌ સમર્પિતા એવમસ્મિન્પ્રાણે સર્વંસમર્પિતં પ્રાણઃ પ્રાણેન યાતિ પ્રાણઃ પ્રાણં દદાતિ પ્રાણાય દદાતિ પ્રાણો હ પિતા પ્રાણો માતા પ્રાણો ભ્રાતા પ્રાણઃ સ્વસા પ્રાણ આચાર્યઃ પ્રાણો બ્રાહ્મણઃ ॥ ૭.૧૫.૧ ॥
સ યદિ પિતરં વા માતરં વા ભ્રાતરં વા સ્વસારં વાચાર્યં વા બ્રાહ્મણં વા કિંચિદ્ભૃશમિવ પ્રત્યાહ ધિક્ત્વાસ્ત્વિત્યેવૈનમાહુઃ પિતૃહા વૈ ત્વમસિ માતૃહા વૈ ત્વમસિ ભ્રાતૃહા વૈ ત્વમસિ સ્વસૃહા વૈ ત્વમસ્યાચાર્યહા વૈ ત્વમસિ બ્રાહ્મણહા વૈ ત્વમસીતિ ॥ ૭.૧૫.૨ ॥
અથ યદ્યપ્યેનાનુત્ક્રાન્તપ્રાણાઞ્છૂલેન સમાસં વ્યતિષંદહેન્નૈવૈનં બ્રૂયુઃ પિતૃહાસીતિ ન માતૃહાસીતિ ન ભ્રાતૃહાસીતિ ન સ્વસૃહાસીતિ નાચાર્યહાસીતિ ન બ્રાહ્મણહાસીતિ ॥ ૭.૧૫.૩ ॥
પ્રાણો હ્યેવૈતાનિ સર્વાણિ ભવતિ સ વા એષ એવં પશ્યન્નેવં મન્વાન એવં વિજાનન્નતિવાદી ભવતિ તં ચેદ્બ્રૂયુરતિવાદ્યસીત્યતિવાદ્યસ્મીતિ બ્રૂયાન્નાપહ્નુવીત ॥ ૭.૧૫.૪ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ ॥
એષ તુ વા અતિવદતિ યઃ સત્યેનાતિવદતિ સોઽહં ભગવઃ સત્યેનાતિવદાનીતિ સત્યં ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમિતિ સત્યં ભગવો વિજિજ્ઞાસ ઇતિ ॥ ૭.૧૬.૧ ॥ ॥ ઇતિ ષોડશઃ ખણ્ડઃ ॥
યદા વૈ વિજાનાત્યથ સત્યં વદતિ નાવિજાનન્સત્યં વદતિ વિજાનન્નેવ સત્યં વદતિ વિજ્ઞાનં ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમિતિ વિજ્ઞાનં ભગવો વિજિજ્ઞાસ ઇતિ ॥ ૭.૧૭.૧ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તદશઃ ખણ્ડઃ ॥
યદા વૈ મનુતેઽથ વિજાનાતિ નામત્વા વિજાનાતિ મત્વૈવ વિજાનાતિ મતિસ્ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યેતિ મતિં ભગવો વિજિજ્ઞાસ ઇતિ ॥ ૭.૧૮.૧ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
યદા વૈ શ્રદ્દધાત્યથ મનુતે નાશ્રદ્દધન્મનુતે શ્રદ્દધદેવ મનુતે શ્રદ્ધા ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યેતિ શ્રદ્ધાં ભગવો વિજિજ્ઞાસ ઇતિ ॥ ૭.૧૯.૧ ॥ ॥ ઇતિ એકોનવિંશતિતમઃ ખણ્ડઃ ॥
યદા વૈ નિસ્તિષ્ઠત્યથ શ્રદ્દધાતિ નાનિસ્તિષ્ઠઞ્છ્રદ્દધાતિ નિસ્તિષ્ઠન્નેવ શ્રદ્દધાતિ નિષ્ઠા ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યેતિ નિષ્ઠાં ભગવો વિજિજ્ઞાસ ઇતિ ॥ ૭.૨૦.૧ ॥ ॥ ઇતિ વિંશતિતમઃ ખણ્ડઃ ॥
યદા વૈ કરોત્યથ નિસ્તિષ્ઠતિ નાકૃત્વા નિસ્તિષ્ઠતિ કૃત્વૈવ નિસ્તિષ્ઠતિ કૃતિસ્ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યેતિ કૃતિં ભગવો વિજિજ્ઞાસ ઇતિ ॥ ૭.૨૧.૧ ॥ ॥ ઇતિ એકવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
યદા વૈ સુખં લભતેઽથ કરોતિ નાસુખં લબ્ધ્વા કરોતિ સુખમેવ લબ્ધ્વા કરોતિ સુખં ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમિતિ સુખં ભગવો વિજિજ્ઞાસ ઇતિ ॥ ૭.૨૨.૧ ॥ ॥ ઇતિ દ્વાવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
યો વૈ ભૂમા તત્સુખં નાલ્પે સુખમસ્તિ ભૂમૈવ સુખં ભૂમા ત્વેવ વિજિજ્ઞાસિતવ્ય ઇતિ ભૂમાનં ભગવો વિજિજ્ઞાસ ઇતિ ॥ ૭.૨૩.૧ ॥ ॥ ઇતિ ત્રયોવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
યત્ર નાન્યત્પશ્યતિ નાન્યચ્છૃણોતિ નાન્યદ્વિજાનાતિ સ ભૂમાથ યત્રાન્યત્પશ્યત્યન્યચ્છૃણોત્યન્યદ્વિજાનાતિ તદલ્પં યો વૈ ભૂમા તદમૃતમથ યદલ્પં તન્મર્ત્ય્ં સ ભગવઃ કસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ સ્વે મહિમ્નિ યદિ વા ન મહિમ્નીતિ ॥ ૭.૨૪.૧ ॥
ગોઅશ્વમિહ મહિમેત્યાચક્ષતે હસ્તિહિરણ્યં દાસભાર્યં ક્ષેત્રાણ્યાયતનાનીતિ નાહમેવં બ્રવીમિ બ્રવીમીતિ હોવાચાન્યોહ્યન્યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિત ઇતિ ॥ ૭.૨૪.૨ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્વિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
સ એવાધસ્તાત્સ ઉપરિષ્ટાત્સ પશ્ચાત્સ પુરસ્તાત્સ દક્ષિણતઃ સ ઉત્તરતઃ સ એવેદં સર્વમિત્યથાતોઽહંકારાદેશ એવાહમેવાધસ્તાદહમુપરિષ્ટાદહં પશ્ચાદહં પુરસ્તાદહં દક્ષિણતોઽહમુત્તરતોઽહમેવેદં સર્વમિતિ ॥ ૭.૨૫.૧ ॥
અથાત આત્માદેશ એવાત્મૈવાધસ્તાદાત્મોપરિષ્ટાદાત્મા પશ્ચાદાત્મા પુરસ્તાદાત્મા દક્ષિણત આત્મોત્તરત આત્મૈવેદં સર્વમિતિ સ વા એષ એવં પશ્યન્નેવં મન્વાન એવં વિજાનન્નાત્મરતિરાત્મક્રીડ આત્મમિથુન આત્માનન્દઃ સ સ્વરાડ્ભવતિ તસ્ય સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ અથ યેઽન્યથાતો વિદુરન્યરાજાનસ્તે ક્ષય્યલોકા ભવન્તિ તેષાં સર્વેષુ લોકેષ્વકામચારો ભવતિ ॥ ૭.૨૫.૨ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચવિંશઃ ખણ્ડઃ ॥
તસ્ય હ વા એતસ્યૈવં પશ્યત એવં મન્વાનસ્યૈવં વિજાનત આત્મતઃ પ્રાણ આત્મત આશાત્મતઃ સ્મર આત્મત આકાશ આત્મતસ્તેજ આત્મત આપ આત્મત આવિર્ભાવતિરોભાવાવાત્મતોઽન્નમાત્મતો બલમાત્મતો વિજ્ઞાનમાત્મતો ધ્યાનમાત્મતશ્ચિત્તમાત્મતઃ સંકલ્પ આત્મતો મન આત્મતો વાગાત્મતો નામાત્મતો મન્ત્રા આત્મતઃ કર્માણ્યાત્મત એવેદંસર્વમિતિ ॥ ૭.૨૬.૧ ॥
તદેષ શ્લોકો ન પશ્યો મૃત્યું પશ્યતિ ન રોગં નોત દુઃખતાં સર્વં હ પશ્યઃ પશ્યતિ સર્વમાપ્નોતિ સર્વશ ઇતિ સ એકધા ભવતિ ત્રિધા ભવતિ પઞ્ચધા સપ્તધા નવધા ચૈવ પુનશ્ચૈકાદશઃ સ્મૃતઃ શતં ચ દશ ચૈકશ્ચ સહસ્રાણિ ચ વિંશતિરાહારશુદ્ધૌ સત્ત્વશુદ્ધૌ ધ્રુવા સ્મૃતિઃ સ્મૃતિલમ્ભે સર્વગ્રન્થીનાં વિપ્રમોક્ષસ્તસ્મૈ મૃદિતકષાયાય તમસસ્પારં દર્શયતિ ભગવાન્સનત્કુમારસ્તં સ્કન્દ ઇત્યાચક્ષતે તં સ્કન્દ ઇત્યાચક્ષતે ॥ ૭.૨૬.૨ ॥ ॥ ઇતિ ષડ્વિંશઃ ખણ્ડઃ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ॥
॥ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ ॥ અથ યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરોઽસ્મિન્નન્તરાકાશસ્તસ્મિન્યદન્તસ્તદન્વેષ્ટવ્યં તદ્વાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમિતિ ॥ ૮.૧.૧ ॥
તં ચેદ્બ્રૂયુર્યદિદમસ્મિન્બ્રહ્મપુરે દહરં પુણ્ડરીકં વેશ્મ દહરોઽસ્મિન્નન્તરાકાશઃ કિં તદત્ર વિદ્યતે યદન્વેષ્ટવ્યં યદ્વાવ વિજિજ્ઞાસિતવ્યમિતિ સ બ્રૂયાત્ ॥ ૮.૧.૨ ॥
યાવાન્વા અયમાકાશસ્તાવાનેષોઽન્તર્હૃદય અકાશ ઉભે અસ્મિન્દ્યાવાપૃથિવી અન્તરેવ સમાહિતે ઉભાવગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચ સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ વિદ્યુન્નક્ષત્રાણિ યચ્ચાસ્યેહાસ્તિ યચ્ચ નાસ્તિ સર્વં તદસ્મિન્સમાહિતમિતિ ॥ ૮.૧.૩ ॥
તં ચેદ્બ્રૂયુરસ્મિંશ્ચેદિદં બ્રહ્મપુરે સર્વં સમાહિતં સર્વાણિ ચ ભૂતાનિ સર્વે ચ કામા યદૈતજ્જરા વાપ્નોતિ પ્રધ્વંસતે વા કિં તતોઽતિશિષ્યત ઇતિ ॥ ૮.૧.૪ ॥
સ બ્રૂયાત્નાસ્ય જરયૈતજ્જીર્યતિ ન વધેનાસ્ય હન્યત એતત્સત્યં બ્રહ્મપુરમસ્મિકામાઃ સમાહિતાઃ એષ આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સોઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પો યથા હ્યેવેહ પ્રજા અન્વાવિશન્તિ યથાનુશાસનમ્ યં યમન્તમભિકામા ભવન્તિ યં જનપદં યં ક્ષેત્રભાગં તં તમેવોપજીવન્તિ ॥ ૮.૧.૫ ॥
તદ્યથેહ કર્મજિતો લોકઃ ક્ષીયત એવમેવામુત્ર પુણ્યજિતો લોકઃ ક્ષીયતે તદ્ય ઇહાત્માનમનુવિદ્ય વ્રજન્ત્યેતાંશ્ચ સત્યાન્કામાંસ્તેષાં સર્વેષુ લોકેષ્વકામચારો ભવત્યથ ય ઇહાત્માનમનિવુદ્ય વ્રજન્ત્યેતંશ્ચ સત્યાન્કામાંસ્તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ ॥ ૮.૧.૬ ॥ ॥ ઇતિ પ્રથમઃ ખણ્ડઃ ॥
સ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્ય પિતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિ તેન પિતૃલોકેન સમ્પન્નો મહીયતે ॥ ૮.૨.૧ ॥
અથ યદિ માતૃલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્ય માતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિ તેન માતૃલોકેન સમ્પન્નો મહીયતે ॥ ૮.૨.૨ ॥
અથ યદિ ભ્રાતૃલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્ય ભ્રાતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિ તેન ભ્રાતૃલોકેન સમ્પન્નો મહીયતે ॥ ૮.૨.૩ ॥
અથ યદિ સ્વસૃલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્ય સ્વસારઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિ તેન સ્વસૃલોકેન સમ્પન્નો મહીયતે ॥ ૮.૨.૪ ॥
અથ યદિ સખિલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્ય સખાયઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિ તેન સખિલોકેન સમ્પન્નો મહીયતે ॥ ૮.૨.૫ ॥
અથ યદિ ગન્ધમાલ્યલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્ય ગન્ધમાલ્યે સમુત્તિષ્ઠતસ્તેન ગન્ધમાલ્યલોકેન સમ્પન્નો મહીયતે ॥ ૮.૨.૬ ॥
અથ યદ્યન્નપાનલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્યાન્નપાને સમુત્તિષ્ઠતસ્તેનાન્નપાનલોકેન સમ્પન્નો મહીયતે ॥ ૮.૨.૭ ॥
અથ યદિ ગીતવાદિત્રલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્ય ગીતવાદિત્રે સમુત્તિષ્ઠતસ્તેન ગીતવાદિત્રલોકેન સમ્પન્નો મહીયતે ॥ ૮.૨.૮ ॥
અથ યદિ સ્ત્રીલોકકામો ભવતિ સંકલ્પાદેવાસ્ય સ્ત્રિયઃ સમુત્તિષ્ઠન્તિ તેન સ્ત્રીલોકેન સમ્પન્નો મહીયતે ॥ ૮.૨.૯ ॥
યં યમન્તમભિકામો ભવતિ યં કામં કામયતે સોઽસ્ય સંકલ્પાદેવ સમુત્તિષ્ઠતિ તેન સમ્પન્નો મહીયતે ॥ ૮.૨.૧૦ ॥ ॥ ઇતિ દ્વિતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
ત ઇમે સત્યાઃ કામા અનૃતાપિધાનાસ્તેષાં સત્યાનાં સતામનૃતમપિધાનં યો યો હ્યસ્યેતઃ પ્રૈતિ ન તમિહ દર્શનાય લભતે ॥ ૮.૩.૧ ॥
અથ યે ચાસ્યેહ જીવા યે ચ પ્રેતા યચ્ચાન્યદિચ્છન્ન લભતે સર્વં તદત્ર ગત્વા વિન્દતેઽત્ર હ્યસ્યૈતે સત્યાઃ કામા અનૃતાપિધાનાસ્તદ્યથાપિ હિરણ્યનિધિં નિહિતમક્ષેત્રજ્ઞા ઉપર્યુપરિ સઞ્ચરન્તો ન વિન્દેયુરેવમેવેમાઃ સર્વાઃ પ્રજા અહરહર્ગચ્છન્ત્ય એતં બ્રહ્મલોકં ન વિન્દન્ત્યનૃતેન હિ પ્રત્યૂઢાઃ ॥ ૮.૩.૨ ॥
સ વા એષ આત્મા હૃદિ તસ્યૈતદેવ નિરુક્તં હૃદ્યયમિતિ તસ્માદ્ધૃદયમહરહર્વા એવંવિત્સ્વર્ગં લોકમેતિ ॥ ૮.૩.૩ ॥
અથ ય એષ સમ્પ્રસાદોઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ તસ્ય હ વા એતસ્ય બ્રહ્મણો નામ સત્યમિતિ ॥ ૮.૩.૪ ॥
તાનિ હ વા એતાનિ ત્રીણ્યક્ષરાણિ સતીયમિતિ તદ્યત્સત્તદમૃતમથ યત્તિ તન્મર્ત્યમથ યદ્યં તેનોભે યચ્છતિ યદનેનોભે યચ્છતિ તસ્માદ્યમહરહર્વા એવંવિત્સ્વર્ગં લોકમેતિ ॥ ૮.૩.૫ ॥ ॥ ઇતિ તૃતીયઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ ય આત્મા સ સેતુર્ધૃતિરેષાં લોકાનામસંભેદાય નૈતં સેતુમહોરાત્રે તરતો ન જરા ન મૃત્યુર્ન શોકો ન સુકૃતં ન દુષ્કૃતં સર્વે પાપ્માનોઽતો નિવર્તન્તેઽપહતપાપ્મા હ્યેષ બ્રહ્મલોકઃ ॥ ૮.૪.૧ ॥
તસ્માદ્વા એતં સેતું તીર્ત્વાન્ધઃ સન્નનન્ધો ભવતિ વિદ્ધઃ સન્નવિદ્ધો ભવત્યુપતાપી સન્નનુપતાપી ભવતિ તસ્માદ્વા એતં સેતું તીર્ત્વાપિ નક્તમહરેવાભિનિષ્પદ્યતે સકૃદ્વિભાતો હ્યેવૈષ બ્રહ્મલોકઃ ॥ ૮.૪.૨ ॥
તદ્ય એવૈતં બ્રહ્મલોકં બ્રહ્મચર્યેણાનુવિન્દન્તિ તેષામેવૈષ બ્રહ્મલોકસ્તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ ॥ ૮.૪.૩ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્થઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યદ્યજ્ઞ ઇત્યાચક્ષતે બ્રહ્મચર્યમેવ તદ્બ્રહ્મચર્યેણ હ્યેવ યો જ્ઞાતા તં વિન્દતેઽથ યદિષ્ટમિત્યાચક્ષતે બ્રહ્મચર્યમેવ તદ્બ્રહ્મચર્યેણ હ્યેવેષ્ટ્વાત્માનમનુવિન્દતે ॥ ૮.૫.૧ ॥
અથ યત્સત્ત્રાયણમિત્યાચક્ષતે બ્રહ્મચર્યમેવ તદ્બ્રહ્મચર્યેણ હ્યેવ સત આત્મનસ્ત્રાણં વિન્દતેઽથ યન્મૌનમિત્યાચક્ષતે બ્રહ્મચર્યમેવ તબ્બ્રહ્મચર્યેણ હ્યેવાત્માનમનુવિદ્ય મનુતે ઽ॥ ૮.૫.૨ ॥
અથ યદનાશકાયનમિત્યાચક્ષતે બ્રહ્મચર્યમેવ તદેષ હ્યાત્મા ન નશ્યતિ યં બ્રહ્મચર્યેણાનુવિન્દતેઽથ યદરણ્યાયનમિત્યાચક્ષતે બ્રહ્મચર્યમેવ તદરશ્ચ હ વૈ ણ્યશ્ચાર્ણવૌ બ્રહ્મલોકે તૃતીયસ્યામિતો દિવિ તદૈરં મદીયં સરસ્તદશ્વત્થઃ સોમસવનસ્તદપરાજિતા પૂર્બ્રહ્મણઃ પ્રભુવિમિતં હિરણ્મયમ્ ॥ ૮.૫.૩ ॥
તદ્ય એવૈતવરં ચ ણ્યં ચાર્ણવૌ બ્રહ્મલોકે બ્રહ્મચર્યેણાનુવિન્દન્તિ તેષામેવૈષ બ્રહ્મલોકસ્તેષાં સર્વેષુ લોકેષુ કામચારો ભવતિ ॥ ૮.૫.૪ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ યા એતા હૃદયસ્ય નાડ્યસ્તાઃ પિઙ્ગલસ્યાણિમ્નસ્તિષ્ઠન્તિ શુક્લસ્ય નીલસ્ય પીતસ્ય લોહિતસ્યેત્યસૌ વા આદિત્યઃ પિઙ્ગલ એષ શુક્લ એષ નીલ એષ પીત એષ લોહિતઃ ॥ ૮.૬.૧ ॥
તદ્યથા મહાપથ આતત ઉભૌ ગ્રામૌ ગચ્છતીમં ચામું ચૈવમેવૈતા આદિત્યસ્ય રશ્મય ઉભૌ લોકૌ ગચ્છન્તીમં ચામું ચામુષ્માદાદિત્યાત્પ્રતાયન્તે તા આસુ નાડીષુ સૃપ્તા આભ્યો નાડીભ્યઃ પ્રતાયન્તે તેઽમુષ્મિન્નાદિત્યે સૃપ્તાઃ ॥ ૮.૬.૨ ॥
તદ્યત્રૈતત્સુપ્તઃ સમસ્ત્ઃ સમ્પ્રસન્નઃ સ્વપ્નં ન વિજાનાત્યાસુ તદા નાડીષુ સૃપ્તો ભવતિ તં ન કશ્ચન પાપ્મા સ્પૃશતિ તેજસા હિ તદા સમ્પન્નો ભવતિ ॥ ૮.૬.૩ ॥
અથ યત્રૈતદબલિમાનં નીતો ભવતિ તમભિત આસીના આહુર્જાનાસિ માં જાનાસિ મામિતિ સ યાવદસ્માચ્છરીરાદનુત્ક્રાન્તો ભવતિ તાવજ્જાનાતિ ॥ ૮.૬.૪ ॥
અથ યત્રૈતદસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામત્યથૈતૈરેવ રશ્મિભિરૂર્ધ્વમાક્રમતે સ ઓમિતિ વા હોદ્વા મીયતે સ યાવત્ક્ષિપ્યેન્મનસ્તાવદાદિત્યં ગચ્છત્યેતદ્વૈ ખલુ લોકદ્વારં વિદુષાં પ્રપદનં નિરોધોઽવિદુષામ્ ॥ ૮.૬.૫ ॥
તદેષ શ્લોકઃ । શતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્યસ્તાસાં મૂર્ધાનમભિનિઃસૃતૈકા । તયોર્ધ્વમાયન્નમૃતત્વમેતિ વિષ્વઙ્ઙન્યા ઉત્ક્રમણે ભવન્ત્યુત્ક્રમણે ભવન્તિ ॥ ૮.૬.૬ ॥ ॥ ઇતિ ષષ્ઠઃ ખણ્ડઃ ॥
ય આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સોઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃ સોઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ સ સર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાન્યસ્તમાત્માનમનુવિદ્ય વિજાનાતીતિ હ પ્રજાપતિરુવાચ ॥ ૮.૭.૧ ॥
તદ્ધોભયે દેવાસુરા અનુબુબુધિરે તે હોચુર્હન્ત તમાત્માનમન્વેચ્છામો યમાત્માનમન્વિષ્ય સર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાનિતીન્દ્રો હૈવ દેવાનામભિપ્રવવ્રાજ વિરોચનોઽસુરાણાં તૌ હાસંવિદાનાવેવ સમિત્પાણી પ્રજાપતિસકાશમાજગ્મતુઃ ॥ ૮.૭.૨ ॥
તૌ હ દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણિ બ્રહ્મચર્યમૂષતુસ્તૌ હ પ્રજાપતિરુવાચ કિમિચ્છન્તાવાસ્તમિતિ તૌ હોચતુર્ય આત્માપહતપાપ્મા વિજરો વિમૃત્યુર્વિશોકો વિજિઘત્સોઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસંકલ્પઃ સોઽન્વેષ્ટવ્યઃ સ વિજિજ્ઞાસિતવ્યઃ સ સર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાન્યસ્તમાત્માનમનુવિદ્ય વિજાનાતીતિ ભગવતો વચો વેદયન્તે તમિચ્છન્તાવવાસ્તમિતિ ॥ ૮.૭.૩ ॥
તૌ હ પ્રજાપતિરુવાચ ય એષોઽક્ષિણિ પુરુષો દૃશ્યત એષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેત્યથ યોઽયં ભગવોઽપ્સુ પરિખ્યાયતે યશ્ચાયમાદર્શે કતમ એષ ઇત્યેષ ઉ એવૈષુ સર્વેષ્વન્તેષુ પરિખ્યાયત ઇતિ હોવાચ ॥ ૮.૭.૪ ॥ ॥ ઇતિ સપ્તમઃ ખણ્ડઃ ॥
ઉદશરાવ આત્માનમવેક્ષ્ય યદાત્મનો ન વિજાનીથસ્તન્મે પ્રબ્રૂતમિતિ તૌ હોદશરાવેઽવેક્ષાંચક્રાતે તૌ હ પ્રજાપતિરુવાચ કિં પશ્યથ ઇતિ તૌ હોચતુઃ સર્વમેવેદમાવાં ભગવ આત્માનં પશ્યાવ આ લોમભ્યઃ આ નખેભ્યઃ પ્રતિરૂપમિતિ ॥ ૮.૮.૧ ॥
તૌ હ પ્રજાપતિરુવાચ સાધ્વલંકૃતૌ સુવસનૌ પરિષ્કૃતૌ ભૂત્વોદશરાવેઽવેક્ષેથામિતિ તૌ હ સાધ્વલંકૃતૌ સુવસનૌ પરિષ્કૃતૌ ભૂત્વોદશરાવેઽવેક્ષાંચક્રાતે તૌ હ પ્રજાપતિરુવાચ કિં પશ્યથ ઇતિ ॥ ૮.૮.૨ ॥
તૌ હોચતુર્યથૈવેદમાવાં ભગવઃ સાધ્વલંકૃતૌ સુવસનૌ પરિષ્કૃતૌ સ્વ એવમેવેમૌ ભગવઃ સાધ્વલંકૃતૌ સુવસનૌ પરિષ્કૃતાવિત્યેષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ તૌ હ શાન્તહૃદયૌ પ્રવવ્રજતુઃ ॥ ૮.૮.૩ ॥
તૌ હાન્વીક્ષ્ય પ્રજાપતિરુવાચાનુપલભ્યાત્માનમનનુવિદ્ય વ્રજતો યતર એતદુપનિષદો ભવિષ્યન્તિ દેવા વાસુરા વા તે પરાભવિષ્યન્તીતિ સ હ શાન્તહૃદય એવ વિરોચનોઽસુરાઞ્જગામ તેભ્યો હૈતામુપનિષદં પ્રોવાચાત્મૈવેહ મહય્ય આત્મા પરિચર્ય આત્માનમેવેહ મહયન્નાત્માનં પરિચરન્નુભૌ લોકાવવાપ્નોતીમં ચામું ચેતિ ॥ ૮.૮.૪ ॥
તસ્માદપ્યદ્યેહાદદાનમશ્રદ્દધાનમયજમાનમાહુરાસુરો બતેત્યસુરાણાં હ્યેષોપનિષત્પ્રેતસ્ય શરીરં ભિક્ષયા વસનેનાલંકારેણેતિ સંસ્કુર્વન્ત્યેતેન હ્યમું લોકં જેષ્યન્તો મન્યન્તે ॥ ૮.૮.૫ ॥ ॥ ઇતિ અષ્ટમઃ ખણ્ડઃ ॥
અથ હેન્દ્રોઽપ્રાપ્યૈવ દેવાનેતદ્ભયં દદર્શ યથૈવ ખલ્વયમસ્મિઞ્છરીરે સાધ્વલંકૃતે સાધ્વલંકૃતો ભવતિ સુવસને સુવસનઃ પરિષ્કૃતે પરિષ્કૃત એવમેવાયમસ્મિન્નન્ધેઽન્ધો ભવતિ સ્રામે સ્રામઃ પરિવૃક્ણે પરિવૃક્ણોઽસ્યૈવ શરીરસ્ય નાશમન્વેષ નશ્યતિ નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામીતિ ॥ ૮.૯.૧ ॥
સ સમિત્પાણિઃ પુનરેયાય તં હ પ્રજાપતિરુવાચ મઘવન્યચ્છાન્તહૃદયઃ પ્રાવ્રાજીઃ સાર્ધં વિરોચનેન કિમિચ્છન્પુનરાગમ ઇતિ સ હોવાચ યથૈવ ખલ્વયં ભગવોઽસ્મિઞ્છરીરે સાધ્વલંકૃતે સાધ્વલંકૃતો ભવતિ સુવસને સુવસનઃ પરિષ્કૃતે પરિષ્કૃત એવમેવાયમસ્મિન્નન્ધેઽન્ધો ભવતિ સ્રામે સ્રામઃ પરિવૃક્ણે પરિવૃક્ણોઽસ્યૈવ શરીરસ્ય નાશમન્વેષ નશ્યતિ નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામીતિ ॥ ૮.૯.૨ ॥
એવમેવૈષ મઘવન્નિતિ હોવાચૈતં ત્વેવ તે ભૂયોઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિ વસાપરાણિ દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણીતિ સ હાપરાણિ દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણ્યુવાસ તસ્મૈ હોવાચ ॥ ૮.૯.૩ ॥ ॥ ઇતિ નવમઃ ખણ્ડઃ ॥
ય એષ સ્વપ્ને મહીયમાનશ્ચરત્યેષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ સ હ શાન્તહૃદયઃ પ્રવવ્રાજ સ હાપ્રાપ્યૈવ દેવાનેતદ્ભયં દદર્શ તદ્યદ્યપીદં શરીરમન્ધં ભવત્યનન્ધઃ સ ભવતિ યદિ સ્રામમસ્રામો નૈવૈષોઽસ્ય દોષેણ દુષ્યતિ ॥ ૮.૧૦.૧ ॥
ન વધેનાસ્ય હન્યતે નાસ્ય સ્રામ્યેણ સ્રામો ઘ્નન્તિ ત્વેવૈનં વિચ્છાદયન્તીવાપ્રિયવેત્તેવ ભવત્યપિ રોદિતીવ નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામીતિ ॥ ૮.૧૦.૨ ॥
સ સમિત્પાણિઃ પુનરેયાય તં હ પ્રજાપતિરુવાચ મઘવન્યચ્છાન્તહૃદયઃ પ્રાવ્રાજીઃ કિમિચ્છન્પુનરાગમ ઇતિ સ હોવાચ તદ્યદ્યપીદં ભગવઃ શરીરમન્ધં ભવત્યનન્ધઃ સ ભવતિ યદિ સ્રામમસ્રામો નૈવૈષોઽસ્ય દોષેણ દુષ્યતિ ॥ ૮.૧૦.૩ ॥
ન વધેનાસ્ય હન્યતે નાસ્ય સ્રામ્યેણ સ્રામો ઘ્નન્તિ ત્વેવૈનં વિચ્છાદયન્તીવાપ્રિયવેત્તેવ ભવત્યપિ રોદિતીવ નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામીત્યેવમેવૈષ મઘવન્નિતિ હોવાચૈતં ત્વેવ તે ભૂયોઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિ વસાપરાણિ દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણીતિ સ હાપરાણિ દ્વાત્રિંશતં વર્ષાણ્યુવાસ તસ્મૈ હોવાચ ॥ ૮.૧૦.૪ ॥ ॥ ઇતિ દશમઃ ખણ્ડઃ ॥
તદ્યત્રૈતત્સુપ્તઃ સમસ્તઃ સમ્પ્રસન્નઃ સ્વપ્નં ન વિજાનાત્યેષ આત્મેતિ હોવાચૈતદમૃતમભયમેતદ્બ્રહ્મેતિ સ હ શાન્તહૃદયઃ પ્રવવ્રાજ સ હાપ્રાપ્યૈવ દેવાનેતદ્ભયં દદર્શ નાહ ખલ્વયમેવં સમ્પ્રત્યાત્માનં જાનાત્યયમહમસ્મીતિ નો એવેમાનિ ભૂતાનિ વિનાશમેવાપીતો ભવતિ નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામીતિ ॥ ૮.૧૧.૧ ॥
સ સમિત્પાણિઃ પુનરેયાય તં હ પ્રજાપતિરુવાચ મઘવન્યચ્છાન્તહૃદયઃ પ્રાવ્રાજીઃ કિમિચ્છન્પુનરાગમ ઇતિ સ હોવાચ નાહ ખલ્વયં ભગવ એવં સમ્પ્રત્યાત્માનં જાનાત્યયમહમસ્મીતિ નો એવેમાનિ ભૂતાનિ વિનાશમેવાપીતો ભવતિ નાહમત્ર ભોગ્યં પશ્યામીતિ ॥ ૮.૧૧.૨ ॥
એવમેવૈષ મઘવન્નિતિ હોવાચૈતં ત્વેવ તે ભૂયોઽનુવ્યાખ્યાસ્યામિ નો એવાન્યત્રૈતસ્માદ્વસાપરાણિ પઞ્ચ વર્ષાણીતિ સ હાપરાણિ પઞ્ચ વર્ષાણ્યુવાસ તાન્યેકશતં સમ્પેદુરેતત્તદ્યદાહુરેકશતં હ વૈ વર્ષાણિ મઘવાન્પ્રજાપતૌ બ્રહ્મચર્યમુવાસ તસ્મૈ હોવાચ ॥ ૮.૧૧.૩ ॥ ॥ ઇતિ એકાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
મઘવન્મર્ત્યં વા ઇદં શરીરમાત્તં મૃત્યુના તદસ્યામૃતસ્યાશરીરસ્યાત્મનોઽધિષ્ઠાનમાત્તો વૈ સશરીરઃ પ્રિયાપ્રિયાભ્યાં ન વૈ સશરીરસ્ય સતઃ પ્રિયાપ્રિયયોરપહતિરસ્ત્યશરીરં વાવ સન્તં ન પ્રિયાપ્રિયે સ્પૃશતઃ ॥ ૮.૧૨.૧ ॥
અશરીરો વાયુરભ્રં વિદ્યુત્સ્તનયિત્નુરશરીરાણ્યેતાનિ તદ્યથૈતાન્યમુષ્માદાકાશાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યન્તે ॥ ૮.૧૨.૨ ॥
એવમેવૈષ સમ્પ્રસાદોઽસ્માચ્છરીરાત્સમુત્થાય પરં જ્યોતિરુપસમ્પદ્ય સ્વેન રૂપેણાભિનિષ્પદ્યતે સ ઉત્તમપુરુષઃ સ તત્ર પર્યેતિ જક્ષત્ક્રીડન્રમમાણઃ સ્ત્રીભિર્વા યાનૈર્વા જ્ઞાતિભિર્વા નોપજનં સ્મરન્નિદં શરીરં સ યથા પ્રયોગ્ય આચરણે યુક્ત એવમેવાયમસ્મિઞ્છરીરે પ્રાણો યુક્તઃ ॥ ૮.૧૨.૩ ॥
અથ યત્રૈતદાકાશમનુવિષણ્ણં ચક્ષુઃ સ ચાક્ષુષઃ પુરુષો દર્શનાય ચક્ષુરથ યો વેદેદં જિઘ્રાણીતિ સ આત્મા ગન્ધાય ઘ્રાણમથ યો વેદેદમભિવ્યાહરાણીતિ સ આત્માભિવ્યાહારાય વાગથ યો વેદેદં શૃણવાનીતિ સ આત્મા શ્રવણાય શ્રોત્રમ્ ॥ ૮.૧૨.૪ ॥
અથ યો વેદેદં મન્વાનીતિ સાત્મા મનોઽસ્ય દૈવં ચક્ષુઃ સ વા એષ એતેન દૈવેન ચક્ષુષા મનસૈતાન્કામાન્પશ્યન્રમતે ય એતે બ્રહ્મલોકે ॥ ૮.૧૨.૫ ॥
તં વા એતં દેવા આત્માનમુપાસતે તસ્માત્તેષાં સર્વે ચ લોકા આત્તાઃ સર્વે ચ કામાઃ સ સર્વાંશ્ચ લોકાનાપ્નોતિ સર્વાંશ્ચ કામાન્યસ્તમાત્માનમનુવિદ્ય વિજાનાતીતિ હ પ્ર્જાપતિરુવાચ પ્રજાપતિરુવાચ ॥ ૮.૧૨.૬ ॥ ॥ ઇતિ દ્વાદશઃ ખણ્ડઃ ॥
શ્યામાચ્છબલં પ્રપદ્યે શબલાચ્છ્યામં પ્રપદ્યેઽશ્વ ઇવ રોમાણિ વિધૂય પાપં ચન્દ્ર ઇવ રાહોર્મુખાત્પ્રમુચ્ય ધૂત્વા શરીરમકૃતં કૃતાત્મા બ્રહ્મલોકમભિસંભવામીત્યભિસંભવામીતિ ॥ ૮.૧૩.૧ ॥ ॥ ઇતિ ત્રયોદશઃ ખણ્ડઃ ॥
આકાશો વૈ નામ નામરૂપયોર્નિર્વહિતા તે યદન્તરા તદ્બ્રહ્મ તદમૃતં સ આત્મા પ્રજાપતેઃ સભાં વેશ્મ પ્રપદ્યે યશોઽહં ભવામિ બ્રાહ્મણાનાં યશો રાજ્ઞાં યશોવિશાં યશોઽહમનુપ્રાપત્સિ સ હાહં યશસાં યશઃ શ્યેતમદત્કમદત્કં શ્યેતં લિન્દુ માભિગાં લિન્દુ માભિગામ્ ॥ ૮.૧૪.૧ ॥ ॥ ઇતિ ચતુર્દશઃ ખણ્ડઃ ॥
તધૈતદ્બ્રહ્મા પ્રજાપતયૈ ઉવાચપ્રજાપતિર્મનવે મનુઃ પ્રજાભ્યઃ આચાર્યકુલાદ્વેદમધીત્ય યથાવિધાનં ગુરોઃ કર્માતિશેષેણાભિસમાવૃત્ય કુટુમ્બે શુચૌ દેશે સ્વાધ્યાયમધીયાનો ધર્મિકાન્વિદધદાત્મનિ સર્વૈન્દ્રિયાણિ સમ્પ્રતિષ્ઠાપ્યાહિંસન્સર્વ ભૂતાન્યન્યત્ર તીર્થેભ્યઃ સ ખલ્વેવં વર્તયન્યાવદાયુષં બ્રહ્મલોકમભિસમ્પદ્યતે ન ચ પુનરાવર્તતે ન ચ પુનરાવર્તતે ॥ ૮.૧૫.૧ ॥ ॥ ઇતિ પઞ્ચદશઃ ખણ્ડઃ ॥

More Brahman Stotras

भावनोपनिषद्
Bhavanopanishad
चाक्षुषोपनिषद् (चक्षुष्मती विद्या)
Chakshushopanishad (Chakshushmati Vidya)
कालिकोपनिषत्
Kalikopanisat
माण्डूक्य उपनिषद्
Mandukya Upanishad
नारायण उपनिषद्
Narayana Upanishad
शिवसङ्कल्पोपनिषत् (शिव सङ्कल्पमस्तु)
Shiva Sankalpa Upanishad
गणेशतापिन्युपनिषत्
Ganesatapinyupanisat
श्री सूर्योपनिषद्
Shri Suryopanishad
View All Chandogya Upanishad Collection →

Explore More

Chandogya Upanishad CollectionWealthObstaclesHealthProtectionWisdomHome