સમાસ પહિલા : સિદ્ધાંતનિરૂપણ ॥ શ્રીરામસમર્થ ॥
સમાસ દુસરા : ચત્વારદેવનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ તિસરા : શિકવણ નિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ ચવથા : સારવિવેકનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ પાંચવા : રાજકારણ નિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ સહાવા : મહંત લક્ષણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ સાતવા : ચંચળ નદીઈ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ આઠવા : અંતરાત્માવિવરણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ નવાવા : ઉપદેશ નિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ દહાવા : નિસ્પૃહ વર્તણૂક ॥ શ્રીરામ ॥
સમાસ પહિલા : સિદ્ધાંતનિરૂપણ ॥ શ્રીરામસમર્થ ॥
આકાશાપાસૂન વાયો હોતો । હા તોં પ્રત્યયે યેતો ।
વાયોપાસૂન અગ્ની જો તો । સાવધ ઐકા ॥ ૧ ॥
વાયોપાસૂન અગ્ની જો તો । સાવધ ઐકા ॥ ૧ ॥
વાયોચી કઠીણ ઘિસણી । તેથેં નિર્માણ જાલા વન્હી ।
મંદ વાયો સીતળ પાણી । તેથુનિ જાલેં ॥ ૨ ॥
મંદ વાયો સીતળ પાણી । તેથુનિ જાલેં ॥ ૨ ॥
આપાપાસૂન જાલી પૃથ્વી । તે નાના બીજરૂપ જાણાવી ।
બીજાપાસૂન ઉત્પત્તિ વ્હાવી । હા સ્વભાવચિ આહે ॥ ૩ ॥
બીજાપાસૂન ઉત્પત્તિ વ્હાવી । હા સ્વભાવચિ આહે ॥ ૩ ॥
મુળીં સૃષ્ટી કલ્પનેચી । કલ્પના આહે મુળીંચી ।
જયેપાસૂન દેવત્રયાચી । કાયા જાલી ॥ ૪ ॥
જયેપાસૂન દેવત્રયાચી । કાયા જાલી ॥ ૪ ॥
નિશ્ચળામધેં ચંચળ । તે ચિ કલ્પના કેવળ ।
અષ્ટધા પ્રકૃતીચેં મૂળ । કલ્પનારૂપ ॥ ૫ ॥
અષ્ટધા પ્રકૃતીચેં મૂળ । કલ્પનારૂપ ॥ ૫ ॥
કલ્પના તેચિ અષ્ટધા પ્રકૃતિ । અષ્ટધા તેચિ કલ્પનામુર્તી ।
મુળાગ્રાપાસૂન ઉત્પત્તિ । અષ્ટધા જાણાવી ॥ ૬ ॥
મુળાગ્રાપાસૂન ઉત્પત્તિ । અષ્ટધા જાણાવી ॥ ૬ ॥
પાંચ ભૂતેં તીન ગુણ । આઠ જાલીં દોની મિળોન ।
મ્હણૌનિ અષ્ટધા પ્રકૃતિ જાણ । બોલિજેતે ॥ ૭ ॥
મ્હણૌનિ અષ્ટધા પ્રકૃતિ જાણ । બોલિજેતે ॥ ૭ ॥
મુળીં કલ્પનારૂપ જાલી । પુઢેં તેચિ ફાપાવલી ।
કેવળ જડત્વાસ આલી । સૃષ્ટિરૂપેં ॥ ૮ ॥
કેવળ જડત્વાસ આલી । સૃષ્ટિરૂપેં ॥ ૮ ॥
મુળીં જાલી તે મૂળમાયા । ત્રિગુણ જાલે તે ગુણમાયા ।
જડત્વ પાવલી તે અવિદ્યા માયા । સૃષ્ટિરૂપેં ॥ ૯ ॥
જડત્વ પાવલી તે અવિદ્યા માયા । સૃષ્ટિરૂપેં ॥ ૯ ॥
પુઢેં ચ્યારી ખાણી જાલ્યા । ચ્યારી વાણી વિસ્તારલ્યા ।
નાના યોની પ્રગટલ્યા । નાના વેક્તી ॥ ૧૦ ॥
નાના યોની પ્રગટલ્યા । નાના વેક્તી ॥ ૧૦ ॥
ઐસી જાલી ઉભારણી । આતાં ઐકા સંવ્હારણી ।
માગીલ દશકીં વિશદ કરૂનિ । બોલિલેં અસે ॥ ૧૧ ॥
માગીલ દશકીં વિશદ કરૂનિ । બોલિલેં અસે ॥ ૧૧ ॥
પરંતુ આતાં સંકળિત । બોલિજેલ સંવ્હારસંકેત ।
શ્રોતે વક્તે યેથેં ચિત્ત । દેઊન ઐકા ॥ ૧૨ ॥
શ્રોતે વક્તે યેથેં ચિત્ત । દેઊન ઐકા ॥ ૧૨ ॥
શત વરુષેં અનાવૃષ્ટિ । તેથેં આટેલ જીવસૃષ્ટિ ।
ઐશા કલ્પાંતાચ્યા ગોષ્ટી । શાસ્ત્રીં નિરોપિલ્યા ॥ ૧૩ ॥
ઐશા કલ્પાંતાચ્યા ગોષ્ટી । શાસ્ત્રીં નિરોપિલ્યા ॥ ૧૩ ॥
બારાકળીં તપે સૂર્ય । તેણેં પૃથ્વીચી રક્શા હોયે ।
મગ તે રક્શા વિરોન જાયે । જળાંતરીં ॥ ૧૪ ॥
મગ તે રક્શા વિરોન જાયે । જળાંતરીં ॥ ૧૪ ॥
તેં જળ શોષી વૈશ્વાનરુ । વન્હી ઝડપી સમીરુ ।
સમીર વિતુળે નિરાકારુ । જૈસેં તૈસેં ॥ ૧૫ ॥
સમીર વિતુળે નિરાકારુ । જૈસેં તૈસેં ॥ ૧૫ ॥
ઐસી સૃષ્ટિસંહારણી જાલી । માગાં વિસ્તારેં બોલિલી ।
માયાનિરાસેં ઉરલી । સ્વરૂપસ્થિતિ ॥ ૧૬ ॥
માયાનિરાસેં ઉરલી । સ્વરૂપસ્થિતિ ॥ ૧૬ ॥
તેથેં જીવશિવ પિંડબ્રહ્માંડ । અટોન ગેલેં થોતાંડ ।
માયેઅવિદ્યેચેં બંડ । વિતળોન ગેલેં ॥ ૧૭ ॥
માયેઅવિદ્યેચેં બંડ । વિતળોન ગેલેં ॥ ૧૭ ॥
વિવેકેંચિ બોલિલા ક્શયે । મ્હણોનિ વિવેકપ્રળયે ।
વિવેકી જાણતી કાયે । મૂર્ખાસ કળે ॥ ૧૮ ॥
વિવેકી જાણતી કાયે । મૂર્ખાસ કળે ॥ ૧૮ ॥
સૃષ્ટિ શોધિતાં સકળ । યેક ચંચળ યેક નિશ્ચળ ।
ચંચળાસ કર્તા ચંચળ । ચંચળરૂપી ૧૯ ॥
ચંચળાસ કર્તા ચંચળ । ચંચળરૂપી ૧૯ ॥
જો સકળ શરીરીં વર્તે । સકલ કર્તુત્વાસ પ્રવર્તે ।
કરૂન અકર્તા હા વર્તે । શબ્દ જયા ॥ ૨૦ ॥
કરૂન અકર્તા હા વર્તે । શબ્દ જયા ॥ ૨૦ ॥
રાવ રંક બ્રહ્માદિક । સકળાંમધેં વર્તે યેક ।
નાના શરીરેં ચાળક । ઇંદ્રિયેંદ્વારેં ॥ ૨૧ ॥
નાના શરીરેં ચાળક । ઇંદ્રિયેંદ્વારેં ॥ ૨૧ ॥
ત્યાસ પરમાત્મા બોલતી । સકળ કર્તા ઐસેં જાણતી ।
પરિ તો નાસેલ પ્રચિતી । વિવેકેં પાહાવી ॥ ૨૨ ॥
પરિ તો નાસેલ પ્રચિતી । વિવેકેં પાહાવી ॥ ૨૨ ॥
જો સ્વાનામધેં ગુરુગુરિતો । જો સૂકરાંમધેં કુરુકુરિતો ।
ગાઢવીં ભરોન ભુંકતો । આટાહાસ્યેં ॥ ૨૩ ॥
ગાઢવીં ભરોન ભુંકતો । આટાહાસ્યેં ॥ ૨૩ ॥
લોક નાના દેહ દેખતી । વિવેકી દેહાંત પાહાતી ।
પંડિત સમદર્શનેં ઘેતી । યેણેં પ્રકારેં ॥ ૨૪ ॥
પંડિત સમદર્શનેં ઘેતી । યેણેં પ્રકારેં ॥ ૨૪ ॥
॥ શ્લોક ॥
વિદ્યાવિનયસંપન્ને બ્રાહ્મણે ગવિ હસ્તિનિ ।
શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પંડિતાઃ સમદર્શિનઃ ॥
શુનિ ચૈવ શ્વપાકે ચ પંડિતાઃ સમદર્શિનઃ ॥
દેહ પાહાતાં વેગળાલે । પરંતુ અંતર યેકચિ જાલેં ।
પ્રાણીમાત્ર દેખિલેં । યેકાંતરેં ॥ ૨૫ ॥
પ્રાણીમાત્ર દેખિલેં । યેકાંતરેં ॥ ૨૫ ॥
અનેક પ્રાણી નિર્માણ હોતી । પરી યેકચિ કળા વર્તતી ।
તયે નાંવ જગજ્જોતી । જાણતીકળા ॥ ૨૬ ॥
તયે નાંવ જગજ્જોતી । જાણતીકળા ॥ ૨૬ ॥
શ્રોત્રીં નાના શબ્દ જાણે । ત્વચેમધેં સીતોષ્ણ જાણે ।
ચક્ષુમધેં પાહોં જાણે । નાના પદાર્થ ॥ ૨૭ ॥
ચક્ષુમધેં પાહોં જાણે । નાના પદાર્થ ॥ ૨૭ ॥
રસનેમધેં રસ જાણે । ઘ્રાણામધેં વાસ તો જાણે ।
કર્મૈંદ્રિયામધેં જાણે । નાના વિષયસ્વાદ ॥ ૨૮ ॥
કર્મૈંદ્રિયામધેં જાણે । નાના વિષયસ્વાદ ॥ ૨૮ ॥
સૂક્શ્મ રૂપેં સ્થૂળ રક્શી । નાના સુખદુઃખેં પરીક્શી ।
ત્યાસ મ્હણતી અંતરસાક્શી । અંતરાત્મા ॥ ૨૯ ॥
ત્યાસ મ્હણતી અંતરસાક્શી । અંતરાત્મા ॥ ૨૯ ॥
આત્મા અંતરાત્મા વિશ્વાત્મા । ચૈતન્ય સર્વાત્મા સુક્શ્માત્મા ।
જીવાત્મા શિવાત્મા પરમાત્મા । દ્રષ્ટા સાક્શી સત્તારૂપ ॥ ૩૦ ॥
જીવાત્મા શિવાત્મા પરમાત્મા । દ્રષ્ટા સાક્શી સત્તારૂપ ॥ ૩૦ ॥
વિકારામધીલ વિકારી । અખંડ નાના વિકાર કરી ।
તયાસ વસ્તુ મ્હણતી ભિકારી । પરમ હીન ॥ ૩૧ ॥
તયાસ વસ્તુ મ્હણતી ભિકારી । પરમ હીન ॥ ૩૧ ॥
સર્વ યેકચિ દિસતી । અવઘા યેકંકાર કરિતી ।
તે અવઘી માઈક સ્થિતી । ચંચળામધેં ॥ ૩૨ ॥
તે અવઘી માઈક સ્થિતી । ચંચળામધેં ॥ ૩૨ ॥
ચંચળ માયા તે માઈક । નિશ્ચળ પરબ્રહ્મ યેક ।
નિત્યાનિત્યવિવેક । યાકારણે ॥ ૩૩ ॥
નિત્યાનિત્યવિવેક । યાકારણે ॥ ૩૩ ॥
જાતો જીવ તો પ્રાણ । નેણે જીવ તો અજ્ઞાન ।
જન્મતો જીવ તો જાણ । વાસનાત્મક ॥ ૩૪ ॥
જન્મતો જીવ તો જાણ । વાસનાત્મક ॥ ૩૪ ॥
ઐક્ય જીવ તો બ્રહ્માંશ । જેથેં પિંડબ્રહ્માંડનિરાસ ।
યેથેં સાંગિતલે વિશેષ । ચત્વાર જીવ ॥ ૩૫ ॥
યેથેં સાંગિતલે વિશેષ । ચત્વાર જીવ ॥ ૩૫ ॥
અસો હેં અવઘેં ચંચળ । ચંચળ જાઈલ સકળ ।
નિશ્ચળ તેં નિશ્ચળ । આદિઅંતીં ॥ ૩૬ ॥
નિશ્ચળ તેં નિશ્ચળ । આદિઅંતીં ॥ ૩૬ ॥
આદ્ય મધ્ય અવસાન । જે વસ્તુ સમસમાન ।
નિર્વિકારી નિર્ગુણ નિરંજન । નિઃસંગ નિઃપ્રપંચ ॥ ૩૭ ॥
નિર્વિકારી નિર્ગુણ નિરંજન । નિઃસંગ નિઃપ્રપંચ ॥ ૩૭ ॥
ઉપાધીનિરાસેં તત્વતા । જીવશિવાસ ઐક્યતા ।
વિવંચૂન પાહોં જાતાં । ઉપાધિ કૈંચી ॥ ૩૮ ॥
વિવંચૂન પાહોં જાતાં । ઉપાધિ કૈંચી ॥ ૩૮ ॥
અસો જાણણેં તિતુકેં જ્ઞાન । પરંતુ હોતેં વિજ્ઞાન ।
મનેં વોળખાવેં ઉન્મન । કોણ્યા પ્રકારેં ॥ ૩૯ ॥
મનેં વોળખાવેં ઉન્મન । કોણ્યા પ્રકારેં ॥ ૩૯ ॥
વૃત્તિસ ન કળે નિવૃત્તિ । ગુણાસ કૈંચી નિર્ગુણપ્રાપ્તી ।
ગુણાતીત સાધક સંતીં । વિવેકેં કેલેં ॥ ૪૦ ॥
ગુણાતીત સાધક સંતીં । વિવેકેં કેલેં ॥ ૪૦ ॥
શ્રવણાપરીસ મનન સાર । મનનેં કળે સારાસાર ।
નિજધ્યાસેં સાક્શાત્કાર । નિઃસંગ વસ્તુ ॥ ૪૧ ॥
નિજધ્યાસેં સાક્શાત્કાર । નિઃસંગ વસ્તુ ॥ ૪૧ ॥
નિર્ગુણીં જે અનન્યતા । તેચિ મુક્તિ સાયોજ્યતા ।
લક્શ્યાંશ વાચ્યાંશ આતાં । પુરે જાલા ॥ ૪૨ ॥
લક્શ્યાંશ વાચ્યાંશ આતાં । પુરે જાલા ॥ ૪૨ ॥
અલક્શીં રાહિલેં લક્શ । સિદ્ધાંતીં કૈંચા પૂર્વપક્શ ।
અપ્રત્યક્શાસ કૈંચેં પ્રત્યક્શ । અસોન નાહીં ॥ ૪૩ ॥
અપ્રત્યક્શાસ કૈંચેં પ્રત્યક્શ । અસોન નાહીં ॥ ૪૩ ॥
અસોન માઈક ઉપાધી । તેચિ સહજસમાધી ।
શ્રવણેં બળાવી બુદ્ધી । નિશ્ચયાચી ॥ ૪૪ ॥
શ્રવણેં બળાવી બુદ્ધી । નિશ્ચયાચી ॥ ૪૪ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે સિદ્ધાંતનિરૂપણનામ સમાસ પહિલા ॥
સમાસ દુસરા : ચત્વારદેવનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
યેક નિશ્ચળ યેક ચંચળ । ચંચળીં ગુંતલેં સકળ ।
નિશ્ચળ તેં નિશ્ચળ । જૈસેં તૈસેં ॥ ૧ ॥
નિશ્ચળ તેં નિશ્ચળ । જૈસેં તૈસેં ॥ ૧ ॥
પાહે નિશ્ચળાચા વિવેક । ઐસા લક્શાંમધેં યેક ।
નિશ્ચળાઐસા નિશ્ચયાત્મક । નિશ્ચળચિ તો ॥ ૨ ॥
નિશ્ચળાઐસા નિશ્ચયાત્મક । નિશ્ચળચિ તો ॥ ૨ ॥
યા નિશ્ચળાચ્યા ગોષ્ટી સાંગતી । પુન્હાં ચંચળાકડે ધાંવતી ।
ચંચળચક્રીં નિઘોન જાતી । ઐસે થોડે ॥ ૩ ॥
ચંચળચક્રીં નિઘોન જાતી । ઐસે થોડે ॥ ૩ ॥
ચંચળીં ચંચળ જન્મલેં । ચંચળાચિ મધેં વાઢલેં ।
અવઘેં ચંચળચિ બિંબલેં । જન્મવરી ॥ ૪ ॥
અવઘેં ચંચળચિ બિંબલેં । જન્મવરી ॥ ૪ ॥
પૃથ્વી અવઘી ચંચળાકડે । કરણેં તિતુકેં ચંચળીં ઘડે ।
ચંચળ સાંડૂન નિશ્ચળીં પવાડે । ઐસા કૈંચા ॥ ૫ ॥
ચંચળ સાંડૂન નિશ્ચળીં પવાડે । ઐસા કૈંચા ॥ ૫ ॥
ચંચળ કાંહીં નિશ્ચળેના । નિશ્ચળ કદાપી ચળેના ।
નિત્યાનિત્યવિવેકેં જના । ઉમજે કાંહીં ॥ ૬ ॥
નિત્યાનિત્યવિવેકેં જના । ઉમજે કાંહીં ॥ ૬ ॥
કાંહીં ઉમજલેં તરી નુમજે । કાંહીં સમજલેં તરી ન સમજે ।
કાંહીં બુઝે તરી નિર્બુજે । કિંચિત માત્ર ॥ ૭ ॥
કાંહીં બુઝે તરી નિર્બુજે । કિંચિત માત્ર ॥ ૭ ॥
સંદેહ અનુમાન આણી ભ્રમ । અવઘા ચંચળામધેં શ્રમ ।
નિશ્ચળીં કદા નાહીં વર્મ । સમજલેં પાહિજે ॥ ૮ ॥
નિશ્ચળીં કદા નાહીં વર્મ । સમજલેં પાહિજે ॥ ૮ ॥
ચંચળાકરી તિતુકી માયા । માઈક જાલે વિલયા ।
લહાન થોર મ્હણાવયા । કાર્ય નાહીં ॥ ૯ ॥
લહાન થોર મ્હણાવયા । કાર્ય નાહીં ॥ ૯ ॥
સગટ માયા વિસ્તારલી । અષ્ટધા પ્રકૃતિ ફાંપાવલી ।
ચિત્રવિચિત્ર વિકારલી । નાના રૂપેં ॥ ૧૦ ॥
ચિત્રવિચિત્ર વિકારલી । નાના રૂપેં ॥ ૧૦ ॥
નાના ઉત્પત્તી નાના વિકાર । નાના પ્રાણી લાહાન થોર ।
નાના પદાર્થ મકાર । નાના રૂપેં ॥ ૧૧ ॥
નાના પદાર્થ મકાર । નાના રૂપેં ॥ ૧૧ ॥
વિકારવંત વિકારલેં । સૂક્શ્મ જડત્વા આલેં ।
અમર્યાદ દિસોં લાગલેં । કાંહીંચાબાહીં ॥ ૧૨ ॥
અમર્યાદ દિસોં લાગલેં । કાંહીંચાબાહીં ॥ ૧૨ ॥
મગ નાના શરીરેં નિર્માણ જાલીં । નાના નામાભિધાનેં ઠેવિલીં ।
ભાષા પરત્વેં કળોં આલીં । કાહીં કાંહીં ॥ ૧૩ ॥
ભાષા પરત્વેં કળોં આલીં । કાહીં કાંહીં ॥ ૧૩ ॥
મગ નાના રીતિ નાના દંડક । આચાર યેકાહૂન યેક ।
વર્તોં લાગલે સકળ લોક । લોકાચારેં ॥ ૧૪ ॥
વર્તોં લાગલે સકળ લોક । લોકાચારેં ॥ ૧૪ ॥
અષ્ટધા પ્રકૃતીચીં શરીરેં । નિર્માણ જાલીં લાહાનથોરેં ।
પુઢેં આપુલાલ્યા પ્રકારેં । વર્તોં લાગતી ॥ ૧૫ ॥
પુઢેં આપુલાલ્યા પ્રકારેં । વર્તોં લાગતી ॥ ૧૫ ॥
નાના મત્તેં નિર્માણ જાલીં । નાના પાષાંડેં વાઢલીં ।
નાના પ્રકારીચીં ઉઠિલીં ॥ નાના બંડેં ॥
નાના પ્રકારીચીં ઉઠિલીં ॥ નાના બંડેં ॥
૧૬ ॥ જૈસા પ્રવાહ પડિલા । તૈસાચ લોક ચાલિલા ।
કોણ વારીલ કોણાલા । યેક નાહીં ॥ ૧૭ ॥
કોણ વારીલ કોણાલા । યેક નાહીં ॥ ૧૭ ॥
પૃથ્વીચા જાલા ગળાંઠા । યેકાહૂન યેક મોઠા ।
કોણ ખરા કોણ ખોટા । કોણ જાણે ॥ ૧૮ ॥
કોણ ખરા કોણ ખોટા । કોણ જાણે ॥ ૧૮ ॥
આચાર બહુકાચેંત પડિલા । કિત્યેક પોટાસાઠીં બુડાલા ।
અવઘા વરપંગચિ જાલા । સાભિમાનેં ॥ ૧૯ ॥
અવઘા વરપંગચિ જાલા । સાભિમાનેં ॥ ૧૯ ॥
દેવ જાલે ઉદંડ । દેવાંચેં માંડલેં ભંડ ।
ભૂતાદેવતાંચેં થોતાંડ । યેકચિ જાલેં ॥ ૨૦ ॥
ભૂતાદેવતાંચેં થોતાંડ । યેકચિ જાલેં ॥ ૨૦ ॥
મુખ્ય દેવ તો કળેના । કાશાસ કાંહીંચ મિળેના ।
યેકાસ યેક વળેના । અનાવર ॥ ૨૧ ॥
યેકાસ યેક વળેના । અનાવર ॥ ૨૧ ॥
ઐસા નાસલા વિચાર । કોણ પાહાતો સારાસાર ।
કૈચા લહાન કૈંચા થોર । કળેચિના ॥ ૨૨ ॥
કૈચા લહાન કૈંચા થોર । કળેચિના ॥ ૨૨ ॥
શાસ્ત્રાંચા બાજાર ભરલા । દેવાંચા ગલ્બલા જાલા ।
લોક કામનેચ્યા વ્રતાલા । ઝોંબોન પડતી ॥ ૨૩ ॥
લોક કામનેચ્યા વ્રતાલા । ઝોંબોન પડતી ॥ ૨૩ ॥
ઐસેં અવઘેં નાસલેં । સત્યાસત્ય હારપલેં ।
અવઘેં અનાયેક જાલેં । ચહૂંકડે ॥ ૨૪ ॥
અવઘેં અનાયેક જાલેં । ચહૂંકડે ॥ ૨૪ ॥
મતામતાંચા ગલ્બલા । કોણી પુસેના કોણાલા ।
જો જે મતીં સાંપડલા । તયાસ તેંચિ થોર ॥ ૨૫ ॥
જો જે મતીં સાંપડલા । તયાસ તેંચિ થોર ॥ ૨૫ ॥
અસત્યાચા અભિમાન । તેણેં પાવિજે પતન ।
મ્હણોનિયાં જ્ઞાતે જન । સત્ય શોધિતી ॥ ૨૬ ॥
મ્હણોનિયાં જ્ઞાતે જન । સત્ય શોધિતી ॥ ૨૬ ॥
લોક વર્તતી સકળ । તેં જ્ઞાત્યાસ કરતળામળ ।
આતાં એઇકા કેવળ । વિવેકી હો ॥ ૨૭ ॥
આતાં એઇકા કેવળ । વિવેકી હો ॥ ૨૭ ॥
લોક કોણ્યા પંથેં જાતી । આણિ કોણ્યા દેવાસ ભજતી ।
ઐસી હે રોકડી પ્રચિતી । સાવધ ઐકા ॥ ૨૮ ॥
ઐસી હે રોકડી પ્રચિતી । સાવધ ઐકા ॥ ૨૮ ॥
મૃત્તિકા ધાતુ પાષાણાદિક । ઐસિયા પ્રતિમા અનેક ।
બહુતેક લોકાંચા દંડક । પ્રતિમાદેવીં ॥ ૨૯ ॥
બહુતેક લોકાંચા દંડક । પ્રતિમાદેવીં ॥ ૨૯ ॥
નાના દેવાંચે અવતાર । ચરિત્રેં ઐકતી યેક નર ।
જપ ધ્યાન નિરંતર । કરિતી પૂજા ॥ ૩૦ ॥
જપ ધ્યાન નિરંતર । કરિતી પૂજા ॥ ૩૦ ॥
યેક સકળાંચા અંતરાત્મા । વિશ્વીં વર્તે જો વિશ્વાત્મા ।
દ્રષ્ટા સાક્શી જ્ઞાનાત્મા । માનિતી યેક ॥ ૩૧ ॥
દ્રષ્ટા સાક્શી જ્ઞાનાત્મા । માનિતી યેક ॥ ૩૧ ॥
યેક તે નિર્મળ નિશ્ચળ । કદાપી નવ્હેતિ ચંચળ ।
અનન્યભાવેં કેવળ । વસ્તુચ તે ॥ ૩૨ ॥
અનન્યભાવેં કેવળ । વસ્તુચ તે ॥ ૩૨ ॥
યેક નાના પ્રતિમા । દુસરા અવતારમહિમા ।
તિસરા તો અંતરાત્મા । ચૌથા તો નિર્વિકારી ॥ ૩૩ ॥
તિસરા તો અંતરાત્મા । ચૌથા તો નિર્વિકારી ॥ ૩૩ ॥
ઐસે હે ચત્વાર દેવ । સૃષ્ટીમધીલ સ્વભાવ ।
યાવેગળા અંતર્ભાવ । કોઠેંચિ નાહીં ॥ ૩૪ ॥
યાવેગળા અંતર્ભાવ । કોઠેંચિ નાહીં ॥ ૩૪ ॥
અવઘેં યેકચિ માનિતી । તે સાક્શ દેવ જાણતી ।
પરંતુ અષ્ટધા પ્રકૃતિ । વોળખિલી પાહિજે ॥ ૩૫ ॥
પરંતુ અષ્ટધા પ્રકૃતિ । વોળખિલી પાહિજે ॥ ૩૫ ॥
પ્રકૃતીમધીલ દેવ । તો પ્રકૃતીચા સ્વભાવ ।
ભાવાતીત માહાનભાવ । વિવેકેં જાણાવા ॥ ૩૬ ॥
ભાવાતીત માહાનભાવ । વિવેકેં જાણાવા ॥ ૩૬ ॥
જો નિર્મળાસ ધ્યાઈલ । તો નિર્મળચિ હોઈલ ।
જો જયાસ ભજેલ । તો તદ્રૂપ જાણાવા ॥ ૩૭ ॥
જો જયાસ ભજેલ । તો તદ્રૂપ જાણાવા ॥ ૩૭ ॥
ક્શીર નીર નિવડિતી । તે રાજહંસ બોલિજેતી ।
સારાસાર જાણતી । તે માહાનભાવ ॥ ૩૮ ॥
સારાસાર જાણતી । તે માહાનભાવ ॥ ૩૮ ॥
અરે જો ચંચળાસ ધ્યાઈલ । તો સહજચિ ચળેલ ।
જો નિશ્ચળાસ ભજેલ । તો નિશ્ચળચિ ॥ ૩૯ ॥
જો નિશ્ચળાસ ભજેલ । તો નિશ્ચળચિ ॥ ૩૯ ॥
પ્રકૃતીસારિખેં ચાલાવેં । પરી અંતરીં શાશ્વત વોળખાવેં ।
સત્ય હોઊન વર્તાવેં । લોકાંઐસેં ॥ ૪૦ ॥
સત્ય હોઊન વર્તાવેં । લોકાંઐસેં ॥ ૪૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે ચત્વારદેવનિરૂપણનામ સમાસ દુસરા ॥
સમાસ તિસરા : શિકવણ નિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
બહુતાં જન્માંચા સેવટ । નરદેહ સાંપડે અવચટ ।
યેથેં વર્તાવેં ચોખટ । નિતિન્યાયેં ॥ ૧ ॥
યેથેં વર્તાવેં ચોખટ । નિતિન્યાયેં ॥ ૧ ॥
પ્રપંચ કરાવા નેમક । પાહાવા પરમાર્થવિવેક ।
જેણેંકરિતાં ઉભય લોક । સંતુષ્ટ હોતી ॥ ૨ ॥
જેણેંકરિતાં ઉભય લોક । સંતુષ્ટ હોતી ॥ ૨ ॥
શત વરુષેં વય નેમિલેં । ત્યાંત બાળપણ નેણતાં ગેલેં ।
તારુણ્ય અવઘેં વેચલેં । વિષયાંકડે ॥ ૩ ॥
તારુણ્ય અવઘેં વેચલેં । વિષયાંકડે ॥ ૩ ॥
વૃદ્ધપણીં નાના રોગ । ભોગણેં લાગે કર્મભોગ ।
આતાં ભગવંતાચા યોગ । કોણે વેળે ॥ ૪ ॥
આતાં ભગવંતાચા યોગ । કોણે વેળે ॥ ૪ ॥
રાજિક દેવિક ઉદેગ ચિંતા । અન્ન વસ્ત્ર દેહમમતા ।
નાના પ્રસંગેં અવચિતા । જન્મ ગેલા ॥ ૫ ॥
નાના પ્રસંગેં અવચિતા । જન્મ ગેલા ॥ ૫ ॥
લોક મરમરોં જાતી । વડિલેં ગેલીં હે પ્રચિતી ।
જાણત જાણત નિશ્ચિતી । કાયે માનિલેં ॥ ૬ ॥
જાણત જાણત નિશ્ચિતી । કાયે માનિલેં ॥ ૬ ॥
અગ્ન ગૃહાસી લાગલા । આણિ સાવકાસ નિજેલા ।
તો કૈસા મ્હણાવા ભલા । આત્મહત્યારા ॥ ૭ ॥
તો કૈસા મ્હણાવા ભલા । આત્મહત્યારા ॥ ૭ ॥
પુણ્યમાર્ગ અવઘા બુડાલા । પાપસંગ્રહ ઉદંડ જાલા ।
યેમયાતનેચા ઝોલા । કઠીણ આહે ॥ ૮ ॥
યેમયાતનેચા ઝોલા । કઠીણ આહે ॥ ૮ ॥
તરી આતાં ઐસેં ન કરાવેં । બહુત વિવેકેં વર્તાવેં ॥
ઇક લોક પરત્ર સાધાવેં । દોહીકડે ॥ ૯ ॥
આળસાચેં ફળ રોકડેં । જાંભયા દેઊન નિદ્રા પડે ।
સુખ મ્હણૌન આવડે । આળસી લોકાં ॥ ૧૦ ॥
સુખ મ્હણૌન આવડે । આળસી લોકાં ॥ ૧૦ ॥
સાક્શેપ કરિતાં કષ્ટતી । પરંતુ પુઢેં સુરવાડતી ।
ખાતી જેવિતી સુખી હોતી । યેત્નેંકરૂની ॥ ૧૧ ॥
ખાતી જેવિતી સુખી હોતી । યેત્નેંકરૂની ॥ ૧૧ ॥
આળસ ઉદાસ નાગવણા । આળસ પ્રેત્નબુડવણા ।
આળસેં કરંટપણાચ્યા ખુણા । પ્રગટ કરિતી ॥ ૧૨ ॥
આળસેં કરંટપણાચ્યા ખુણા । પ્રગટ કરિતી ॥ ૧૨ ॥
મ્હણૌન આળસ નસાવા । તરીચ પાવિજે વૈભવા ।
અરત્રીં પરત્રીં જીવા । સમાધાન ॥ ૧૩ ॥
અરત્રીં પરત્રીં જીવા । સમાધાન ॥ ૧૩ ॥
પ્રેત્ન કરાવા તો કોણ । હેંચિ ઐકા નિરૂપણ ।
સાવધ કરૂન અંતઃકરણ । નિમિષ્ય યેક ॥ ૧૪ ॥
સાવધ કરૂન અંતઃકરણ । નિમિષ્ય યેક ॥ ૧૪ ॥
પ્રાતઃકાળી ઉઠાવેં । કાંહીં પાઠાંતર કરાવે ।
યેથાનશક્તી આઠવાવેં સર્વોત્તમાસી ॥ ૧૫ ॥
યેથાનશક્તી આઠવાવેં સર્વોત્તમાસી ॥ ૧૫ ॥
મગ દિશેકડે જાવેં । જે કોણાસિચ નવ્હે ઠાવેં ।
શૌચ્ય આચ્મન કરાવેં । નિર્મળ જળેં ॥ ૧૬ ॥
શૌચ્ય આચ્મન કરાવેં । નિર્મળ જળેં ॥ ૧૬ ॥
મુખમાર્જન પ્રાતઃસ્નાન । સંધ્યા તર્પણ દેવતાર્ચન ।
પુઢેં વૈશ્યદેવૌપાસન । યેથાસાંગ ॥ ૧૭ ॥
પુઢેં વૈશ્યદેવૌપાસન । યેથાસાંગ ॥ ૧૭ ॥
કાંહીં ફળાહાર ઘ્યાવ । મગ સંસારધાંદા કરાવા ।
સુશબ્દેં રાજી રાખાવા । સકળ લોક ॥ ૧૮ ॥
સુશબ્દેં રાજી રાખાવા । સકળ લોક ॥ ૧૮ ॥
જ્યા જ્યાચા જો વ્યાપાર । તેથેં અસાવે ખબર્દાર ।
દુશ્ચિતપણેં તરી પોર । વેઢા લાવી ॥ ૧૯ ॥
દુશ્ચિતપણેં તરી પોર । વેઢા લાવી ॥ ૧૯ ॥
ચુકે ઠકે વિસરે સાંડી । આઠવણ જાલિયાં ચર્ફડી ।
દુશ્ચિત આળસાચી રકડી । પ્રચિત પાહા ॥ ૨૦ ॥
દુશ્ચિત આળસાચી રકડી । પ્રચિત પાહા ॥ ૨૦ ॥
યાકારણેં સાવધાન । યેકાગ્ર અસાવેં મન ।
તરી મગ જેવિતાં ભોજન । ગોડ વાટે॥ ૨૧ ॥
તરી મગ જેવિતાં ભોજન । ગોડ વાટે॥ ૨૧ ॥
પુઢેં ભોજન જાલિયાંવરી । કાંહીં વાચી ચર્ચા કરી ।
યેકાંતીં જાઊન વિવરી । નાના ગ્રંથ ॥ ૨૨ ॥
યેકાંતીં જાઊન વિવરી । નાના ગ્રંથ ॥ ૨૨ ॥
તરીચ પ્રાણી શાહાણા હોતો । નાહીંતરી મૂર્ખચિ રાહાતો ।
લોક ખાતી આપણ પાહાતો । દૈન્યવાણા ॥ ૨૩ ॥
લોક ખાતી આપણ પાહાતો । દૈન્યવાણા ॥ ૨૩ ॥
ઐક સદેવપણાચેં લક્શણ । રિકામ્યા જાઊં નેદી યેક ક્શણ ।
પ્રપંચવેવસાયાચેં જ્ઞાન । બરેં પાહે ॥ ૨૪ ॥
પ્રપંચવેવસાયાચેં જ્ઞાન । બરેં પાહે ॥ ૨૪ ॥
કાંહીં મેળવી મગ જેવી । ગુંતલ્યા લોકાંસ ઉગવી ।
શરીર કારણીં લાવી । કાંહીં તરી ॥ ૨૫ ॥
શરીર કારણીં લાવી । કાંહીં તરી ॥ ૨૫ ॥
કાંહીં ધર્મચર્ચા પુરાણ । હરીકથા નિરૂપણ ।
વાયાં જઊં નેદી ક્શણ । દોહીંકડે ॥ ૨૬ ॥
વાયાં જઊં નેદી ક્શણ । દોહીંકડે ॥ ૨૬ ॥
ઐસા જો સર્વસાવધ । ત્યાસ કૈંચા અસેલ ખેદ ।
વિવેકેં તુટલા સમંધ । દેહબુદ્ધીચા ॥ ૨૭ ॥
વિવેકેં તુટલા સમંધ । દેહબુદ્ધીચા ॥ ૨૭ ॥
આહે તિતુકેં દેવાચેં । ઐસેં વર્તણેં નિશ્ચયાચેં ।
મૂળ તુટેં ઉદ્વેગાચેં । યેણેં રીતીં ॥ ૨૮ ॥
મૂળ તુટેં ઉદ્વેગાચેં । યેણેં રીતીં ॥ ૨૮ ॥
પ્રપંચીં પાહિજે સુવર્ણ । પરમાર્થીં પંચિકર્ણ ।
માહાવાક્યાચેં વિવરણ । કરિતાં સુટે ॥ ૨૯ ॥
માહાવાક્યાચેં વિવરણ । કરિતાં સુટે ॥ ૨૯ ॥
કર્મ ઉપાસના આણિ જ્ઞાન । યેણેં રાહે સમાધાન ।
પરમાર્થાચેં જેં સાધન । તેંચિ ઐકત જાવેં ॥ ૩૦ ॥
પરમાર્થાચેં જેં સાધન । તેંચિ ઐકત જાવેં ॥ ૩૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે સિકવણનિરૂપણનામ સમાસ તીસરા ॥
સમાસ ચવથા : સારવિવેકનિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
બ્રહ્મ મ્હણિજે નિરાકાર । ગગનાસારિખા વિચાર ।
વિકાર નાહીં નિર્વિકાર । તેંચિ બ્રહ્મ ॥ ૧ ॥
વિકાર નાહીં નિર્વિકાર । તેંચિ બ્રહ્મ ॥ ૧ ॥
બ્રહ્મ મ્હણિજે નિશ્ચળ । અંતરાત્મા તો ચંચળ ।
દ્રષ્ટા સાક્શી કેવળ । બોલિજે તયા ॥ ૨ ॥
દ્રષ્ટા સાક્શી કેવળ । બોલિજે તયા ॥ ૨ ॥
તો અંતરાત્મા મ્હણિજે દેવ । ત્યાચા ચંચળ સ્વભાવ ।
પાળિતાહે સકળ જીવ । અંતરી વસોની ॥ ૩ ॥
પાળિતાહે સકળ જીવ । અંતરી વસોની ॥ ૩ ॥
ત્યાવેગળે જડ પદાર્થ । તેણેંવીણ દેહ વેર્થ ।
તેણેંચિ કળે પરમાર્થ । સકળ કાંહી ॥ ૪ ॥
તેણેંચિ કળે પરમાર્થ । સકળ કાંહી ॥ ૪ ॥
કર્મમાર્ગ ઉપાસના માર્ગ । જ્ઞાનમાર્ગ સિદ્ધાંતમાર્ગ ।
પ્રવૃત્તિમાર્ગ નિવૃત્તિમાર્ગ । દેવચી ચાલવી ॥ ૫ ॥
પ્રવૃત્તિમાર્ગ નિવૃત્તિમાર્ગ । દેવચી ચાલવી ॥ ૫ ॥
ચંચળેવિણ નિશ્ચળ કળેના । ચંચળ તરી સ્થિરાવેના ।
ઐસેં હે વિચાર નાના । બરે પાહા ॥ ૬ ॥
ઐસેં હે વિચાર નાના । બરે પાહા ॥ ૬ ॥
ચંચળનિશ્ચળાચી સંધી । તેથેં ભાંબાવતે બુદ્ધિ ।
કર્મમાર્ગાચે જે વિધી । તે મગ ઐલિકડે ॥ ૭ ॥
કર્મમાર્ગાચે જે વિધી । તે મગ ઐલિકડે ॥ ૭ ॥
દેવ યા સકળાંચે મૂળ । દેવાસ મૂળ ના ડાળ ।
પરબ્રહ્મ તેં નિશ્ચળ । નિર્વિકારી ॥ ૮ ॥
પરબ્રહ્મ તેં નિશ્ચળ । નિર્વિકારી ॥ ૮ ॥
નિર્વિકારી આણિ વિકારી। યેક મ્હણેલ તો ભિકારી ।
વિચારાચી હોતે વારી । દેખતદેખતાં ॥ ૯ ॥
વિચારાચી હોતે વારી । દેખતદેખતાં ॥ ૯ ॥
સકળ પરમાર્થાસ મૂળ । પંચીકર્ણ માહાવાક્ય કેવળ ।
તેંચી કરાવેં પ્રાંજળ । પુનઃપુન્હાં ॥ ૧૦ ॥
તેંચી કરાવેં પ્રાંજળ । પુનઃપુન્હાં ॥ ૧૦ ॥
પહિલા દેહ સ્થૂળકાયા । આઠવા દેહ મૂળમાયા ।
અષ્ટ દેહ નિર્શલિયાં । વિકાર કૈંચા ॥ ૧૧ ॥
અષ્ટ દેહ નિર્શલિયાં । વિકાર કૈંચા ॥ ૧૧ ॥
યાકારણેં વિકારી । સાચાઐસી બાજીગરી ।
યેક સમજે યેક ખરી । માનિતાહે ॥ ૧૨ ॥
યેક સમજે યેક ખરી । માનિતાહે ॥ ૧૨ ॥
ઉત્પત્તિ સ્થિતી સંવ્હાર । યાવેગળા નિર્વિકાર ।
કળાયાસાઠીં સારાસાર । વિચાર કેલા ॥ ૧૩ ॥
કળાયાસાઠીં સારાસાર । વિચાર કેલા ॥ ૧૩ ॥
સાર અસાર દોની યેક । તેથેં કૈંચા ઉરલા વિવેક ।
પરિક્શા નેણતી તંક । પાપી કરંટે ॥ ૧૪ ॥
પરિક્શા નેણતી તંક । પાપી કરંટે ॥ ૧૪ ॥
જો યેકચિ વિસ્તારલા । તો અંતરાત્મા બોલિલા ।
નાના વિકારીં વિકારલા । નિર્વિકારી નવ્હે ॥ ૧૫ ॥
નાના વિકારીં વિકારલા । નિર્વિકારી નવ્હે ॥ ૧૫ ॥
ઐસેં પ્રગટચિ આહે । આપુલ્યા પ્રત્યયેં પાહે ।
કાય રાહે કાય ન રાહે । હેં કળેના ॥ ૧૬ ॥
કાય રાહે કાય ન રાહે । હેં કળેના ॥ ૧૬ ॥
જેં અખંડ હોત જાતેં । જેં સર્વદા સંવ્હારતેં ।
રોકડેં પ્રચિતીસ યેતેં । જનામધેં ॥ ૧૭ ॥
રોકડેં પ્રચિતીસ યેતેં । જનામધેં ॥ ૧૭ ॥
યેક રડે યેક ચર્ફડી । યેકાંચી ધરી નરડી ।
યેકમેકાં ઝોંબતી બરાડી । દુકળ્ળલે જૈસે ॥ ૧૮ ॥
યેકમેકાં ઝોંબતી બરાડી । દુકળ્ળલે જૈસે ॥ ૧૮ ॥
નાહીં ન્યાવે નાહિં નીતિ । ઐસે હે લોક વર્તતી ।
આણિ અવઘેંચ સાર મ્હણતી । વિવેકહીન ॥ ૧૯ ॥
આણિ અવઘેંચ સાર મ્હણતી । વિવેકહીન ॥ ૧૯ ॥
ધોંડે સાંડૂન સોનેં ઘ્યાવેં । માતી સાંડૂન અન્ન ખાવેં ।
આણિ આવઘેંચિ સાર મ્હણાવેં । બાષ્કળપણેં ॥ ૨૦ ॥
આણિ આવઘેંચિ સાર મ્હણાવેં । બાષ્કળપણેં ॥ ૨૦ ॥
મ્હણૌનિ હા વિચાર કરાવા । સત્યમાર્ગ તોચિ ધરાવા ।
લાભ જાણોન ઘ્યાવા । વિવેકાચા ॥ ૨૧ ॥
લાભ જાણોન ઘ્યાવા । વિવેકાચા ॥ ૨૧ ॥
સારગાર યેકચિ સરી । તેથેં પરીક્શેસ કૈંચી ઉરી ।
યાકારણેં ચતુરીં । પરીક્શા કરાવી ॥ ૨૨ ॥
યાકારણેં ચતુરીં । પરીક્શા કરાવી ॥ ૨૨ ॥
જેથેં પરીક્શેચા અભાવ । તેથેં દે ઘાવ ઘે ઘાવ ।
સગટ સારિખા સ્વભાવ । લૌંદપણાચા ॥ ૨૩ ॥
સગટ સારિખા સ્વભાવ । લૌંદપણાચા ॥ ૨૩ ॥
ઘેવ યે તેંચિ ઘ્યાવેં । ઘેવ ન યે તેં સોંડાવેં ।
ઉંચ નીચ વોળખાવેં । ત્યા નાવ જ્ઞાન ॥ ૨૪ ॥
ઉંચ નીચ વોળખાવેં । ત્યા નાવ જ્ઞાન ॥ ૨૪ ॥
સંસારસાંતેસ આલે । યેક લાભેં અમર જાલે ।
યેક તે કરંટે ઠકલે । મુદલ ગેલેં ॥ ૨૫ ॥
યેક તે કરંટે ઠકલે । મુદલ ગેલેં ॥ ૨૫ ॥
જાણત્યાનેં ઐસેં ન કરાવેં । સાર તેંચિ શોધૂન ઘ્યાવેં ।
અસાર તેં જાણોન ત્યાગાવેં । વમક જૈસેં ॥ ૨૬ ॥
અસાર તેં જાણોન ત્યાગાવેં । વમક જૈસેં ॥ ૨૬ ॥
તેં વમક કરી પ્રાશન । તરી તેં સ્વાનાચેં લક્શણ ।
તેથેં સુચિસ્મંત બ્રાહ્મણ । કાય કરી ॥ ૨૭ ॥
તેથેં સુચિસ્મંત બ્રાહ્મણ । કાય કરી ॥ ૨૭ ॥
જેહિ।મ્ જૈસેં સંચિત કેલેં । તયાસ તૈસેંચિ ઘડલેં ।
જેં અભ્યાસીં પડોન જડલેં । તેં તોં સુટેના ॥ ૨૮ ॥
જેં અભ્યાસીં પડોન જડલેં । તેં તોં સુટેના ॥ ૨૮ ॥
યેક દિવ્યાન્નેં ભક્શિતી । યેક વિષ્ઠા સાવડિતી ।
આપુલ્યા વડિલાંચા ઘેતી । સાભિમાન ॥ ૨૯ ॥
આપુલ્યા વડિલાંચા ઘેતી । સાભિમાન ॥ ૨૯ ॥
અસો વિવેકેવિણ । બોલણેં તિતુકા સીણ ।
કોણીયેકેં શ્રવણ મનન । કેલેંચિ કરાવેં ॥ ૩૦ ॥
કોણીયેકેં શ્રવણ મનન । કેલેંચિ કરાવેં ॥ ૩૦ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે સારવિવેકનિરૂપણનામ સમાસ ચૌથા ॥
સમાસ પાંચવા : રાજકારણ નિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
કર્મ કેલેંચિ કરાવેં । ધ્યાન ધરિલેંચિ ધરાવેં ।
વિવરલેંચિ વિવરાવેં । પુન્હા નિરૂપણ ॥ ૧ ॥
વિવરલેંચિ વિવરાવેં । પુન્હા નિરૂપણ ॥ ૧ ॥
તૈસેં આમ્હાંસ ઘડલેં । બોલિલેંચિ બોલણેં પડિલેં ।
કાં જેં બિઘડલેંચિ ઘડલેં । પાહિજે સમાધાન ॥ ૨ ॥
કાં જેં બિઘડલેંચિ ઘડલેં । પાહિજે સમાધાન ॥ ૨ ॥
અનન્ય રાહે સમુદાવ । ઇતર જનાસ ઉપજે ભાવ ।
ઐસા આહે અભિપ્રાવ । ઉપાયાચા ॥ ૩ ॥
ઐસા આહે અભિપ્રાવ । ઉપાયાચા ॥ ૩ ॥
મુખ્ય હરિકથા નિરૂપણ । દુસરેં તેં રાજકરણ ।
તિસરેં તેં સાવધપણ । સર્વવિષઈં ॥ ૪ ॥
તિસરેં તેં સાવધપણ । સર્વવિષઈં ॥ ૪ ॥
ચૌથા અત્યંત સાક્શપ । ફેડાવે નાના આક્શપ ।
અન્યાયે થોર અથવા અલ્પ । ક્શ્મા કરીત જાવે ॥ ૫ ॥
અન્યાયે થોર અથવા અલ્પ । ક્શ્મા કરીત જાવે ॥ ૫ ॥
જાણાવેં પરાચેં અંતર । ઉદાસીનતા નિરંતર ।
નીતિન્યાયાસિ અંતર । પડોંચ નેદાવેં ॥ ૬ ॥
નીતિન્યાયાસિ અંતર । પડોંચ નેદાવેં ॥ ૬ ॥
સંકેતેં લોક વેધાવા । યેકૂનયેક બોધાવા ।
પ્રપંચહિ સાવરાવા । યેથાનશક્ત્યા ॥ ૭ ॥
પ્રપંચહિ સાવરાવા । યેથાનશક્ત્યા ॥ ૭ ॥
પ્રપંચસમયો વોળખાવા । ધીર બહુત અસાવા ।
સંમંધ પડોં નેદાવા । અતિ પરી તયાચા ॥ ૮ ॥
સંમંધ પડોં નેદાવા । અતિ પરી તયાચા ॥ ૮ ॥
ઉપાધીસી વિસ્તારાવેં । ઉપાધીંત ન સંપડાવેં ।
નીચત્વ પહિલેંચ ઘ્યાવેં । આણિ મૂર્ખપણ ॥ ૯ ॥
નીચત્વ પહિલેંચ ઘ્યાવેં । આણિ મૂર્ખપણ ॥ ૯ ॥
દોષ દેખોન ઝાંકાવે। અવગુણ અખંડ ન બોલાવે ।
દુર્જન સાંપડોન સોડાવે । પરોપકાર કરૂની ॥ ૧૦ ॥
દુર્જન સાંપડોન સોડાવે । પરોપકાર કરૂની ॥ ૧૦ ॥
તર઼્હે ભરોંચ નયે । સુચાવે નાના ઉપાયે ।
નવ્હે તેંચિ કરાવેં કાયેં । દીર્ઘ પ્રેત્નેં ॥ ૧૧ ॥
નવ્હે તેંચિ કરાવેં કાયેં । દીર્ઘ પ્રેત્નેં ॥ ૧૧ ॥
ફડ નાસોંચિ નેદાવા । પડિલા પ્રસંગ સાંવરાવા ।
અતિવાદ ન કરાવા । કોણીયેકાસી ॥ ૧૨ ॥
અતિવાદ ન કરાવા । કોણીયેકાસી ॥ ૧૨ ॥
દુસર્યાચેં અભિષ્ટ જાણાવેં । બહુતાંચેં બહુત સોસાવેં ।
ન સોસે તરી જાવેં । દિગાંતરાપ્રતી ॥ ૧૩ ॥
ન સોસે તરી જાવેં । દિગાંતરાપ્રતી ॥ ૧૩ ॥
દુખઃ દુસર્યાચેં જાણાવેં । ઐકોન તરી વાંટૂન ઘ્યાવેં ।
બરેં વાઈટ સોસાવેં । સમુદાયાચેં ॥ ૧૪ ॥
બરેં વાઈટ સોસાવેં । સમુદાયાચેં ॥ ૧૪ ॥
અપાર અસાવેં પાઠાંતર । સન્નિધચિ અસાવા વિચાર ।
સદા સર્વદા તત્પર । પરોપકારાસી ॥ ૧૫ ॥
સદા સર્વદા તત્પર । પરોપકારાસી ॥ ૧૫ ॥
શાંતી કરૂન કરવાવી । તર઼્હે સાંડૂન સાંડવાવી ।
ક્રિયા કરૂન કરવાવી । બહુતાંકરવીં ॥ ૧૬ ॥
ક્રિયા કરૂન કરવાવી । બહુતાંકરવીં ॥ ૧૬ ॥
કરણેં અસેલ અપાયે । તરી બોલોન દાખઊં નયે ।
પરસ્પરેંચિ પ્રત્યયે । પ્રચિતીસ આણાવા ॥ ૧૭ ॥
પરસ્પરેંચિ પ્રત્યયે । પ્રચિતીસ આણાવા ॥ ૧૭ ॥
જો બહુતાંચે સોસીન । ત્યાસ બહુતેક લોક મિળેના ।
બહુત સોસિતાં ઉરેના । મહત્વ આપુલેં ॥ ૧૮ ॥
બહુત સોસિતાં ઉરેના । મહત્વ આપુલેં ॥ ૧૮ ॥
રાજકારણ બહુત કરાવેં । પરંતુ કળોંચ નેદાવેં ।
પરપીડેવરી નસાવેં । અંતઃકરણ ॥ ૧૯ ॥
પરપીડેવરી નસાવેં । અંતઃકરણ ॥ ૧૯ ॥
લોક પારખૂન સાંડાવે । રાજકારણેં અભિમાન ઝાડાવે ।
પુન્હા મેળઊન ઘ્યાવેં । દુરીલ દોરે ॥ ૨૦ ॥
પુન્હા મેળઊન ઘ્યાવેં । દુરીલ દોરે ॥ ૨૦ ॥
હિરવટાસી દુરી ધરાવેં । કચરટાસી ન બોલાવેં ।
સમંધ પડતા સોડૂન જાવેં । યેકીકડે ॥ ૨૧ ॥
સમંધ પડતા સોડૂન જાવેં । યેકીકડે ॥ ૨૧ ॥
ઐસેં અસો રાજકારણ । સાંગતાં તેં અસાધારણ ।
સુચિત અસ્તાં અંતઃકરણ । રાજકારણ જાણે ॥ ૨૨ ॥
સુચિત અસ્તાં અંતઃકરણ । રાજકારણ જાણે ॥ ૨૨ ॥
વૃક્ષીં રૂઢાસી ઉચલાવેં । યુદ્ધકર્ત્યાસ ઢકલૂન દ્યાવેં ।
કારબારાચેં સાંગાવેં । આંગ કૈસેં ॥ ૨૩ ॥
કારબારાચેં સાંગાવેં । આંગ કૈસેં ॥ ૨૩ ॥
પાહાતાં તરી સાંપડેના । કીર્તિ કરૂં તરી રાહેના ।
આલેં વૈભવ અભિળાસીના । કાંહીં કેલ્યાં ॥ ૨૪ ॥
આલેં વૈભવ અભિળાસીના । કાંહીં કેલ્યાં ॥ ૨૪ ॥
યેકાંચી પાઠી રાખણેં । યેકાંસ દેખો ન સકણેં ।
ઐસીં નવ્હેત કીં લક્ષણેં । ચાતુર્યાચીં ॥ ૨૫ ॥
ઐસીં નવ્હેત કીં લક્ષણેં । ચાતુર્યાચીં ॥ ૨૫ ॥
ન્યાય બોલતાંહિ માનેના । હિત તેંચિ ન યે મના ।
યેથેં કાંહીંચ ચાલેના । ત્યાગેંવીણ ॥ ૨૬ ॥
યેથેં કાંહીંચ ચાલેના । ત્યાગેંવીણ ॥ ૨૬ ॥
શ્રોતીં કળોન આક્ષેપિલેં । મ્હણૌન બોલિલેંચિ બોલિલેં ।
ન્યૂનપૂર્ણ ક્ષ્મા કેલેં । પાહિજે શ્રોતીં ॥ ૨૭ ॥
ન્યૂનપૂર્ણ ક્ષ્મા કેલેં । પાહિજે શ્રોતીં ॥ ૨૭ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે રાજકારણનિરૂપણનામ સમાસ પાંચવા ॥
સમાસ સહાવા : મહંત લક્ષણ ॥ શ્રીરામ ॥
શુદ્ધ નેટકેં લ્યાહાવેં । લેહોન શુદ્ધ શોધાવેં ।
શોધૂન શુદ્ધ વાચાવેં । ચુકોં નયે ॥ ૧ ॥
શોધૂન શુદ્ધ વાચાવેં । ચુકોં નયે ॥ ૧ ॥
વિશ્કળિત માત્રુકા નેમસ્ત કરાવ્યા । ધાટ્યા જાણોન સદૃઢ ધરાવ્યા ।
રંગ રાખોન ભરાવ્યા । નાના કથા ॥ ૨ ॥
રંગ રાખોન ભરાવ્યા । નાના કથા ॥ ૨ ॥
જાણાયાચેં સાંગતાં ન યે । સાંગાયાચેં નેમસ્ત ન યે ।
સમજલ્યાવિણ કાંહીંચ ન યે । કોણીયેક ॥ ૩ ॥
સમજલ્યાવિણ કાંહીંચ ન યે । કોણીયેક ॥ ૩ ॥
હરિકથા નિરૂપણ । નેમસ્તપણેં રાજકારણ ।
વર્તાયાચેં લક્ષણ । તેંહિ અસાવેં ॥ ૪ ॥
વર્તાયાચેં લક્ષણ । તેંહિ અસાવેં ॥ ૪ ॥
પુસોં જાણે સાંગોં જાણે । અર્થાંતર કરૂં જાણે ।
સકળિકાંચેં રાખોં જાણે । સમાધાન ॥ ૫ ॥
સકળિકાંચેં રાખોં જાણે । સમાધાન ॥ ૫ ॥
દીર્ઘ સૂચના આધીં કળે । સાવધપણેં તર્ક પ્રબળે ।
જાણજાણોનિ નિવળે । યેથાયોગ્ય ॥ ૬ ॥
જાણજાણોનિ નિવળે । યેથાયોગ્ય ॥ ૬ ॥
ઐસા જાણે જો સમસ્ત । તોચિ મહંત બુદ્ધિમંત ।
યાવેગળેં અંતવંત । સકળ કાંહીં ॥ ૭ ॥
યાવેગળેં અંતવંત । સકળ કાંહીં ॥ ૭ ॥
તાળવેળ તાનમાનેં । પ્રબંદ કવિતા જાડ વચનેં ।
મજ્યાલસી નાના ચિન્હેં । સુચતી તયા ॥ ૮ ॥
મજ્યાલસી નાના ચિન્હેં । સુચતી તયા ॥ ૮ ॥
જો યેકાંતાસ તત્પર । આધીં કરી પાઠાંતર ।
અથવા શોધી અર્થાંતર । ગ્રંથગર્ભીંચેં ॥ ૯ ॥
અથવા શોધી અર્થાંતર । ગ્રંથગર્ભીંચેં ॥ ૯ ॥
આધીંચ સિકોન જો સિકવી । તોચિ પાવે શ્રેષ્ઠ પદવી ।
ગુંતલ્યા લોકાંસ ઉગવી । વિવેકબળેં ॥ ૧૦ ॥
ગુંતલ્યા લોકાંસ ઉગવી । વિવેકબળેં ॥ ૧૦ ॥
અક્ષર સુંદર વાચણેં સુંદર । બોલણેં સુંદર ચાલણેં સુંદર ।
ભક્તિ જ્ઞાન વૈરાગ્ય સુંદર । કરૂન દાવી ॥ ૧૧ ॥
ભક્તિ જ્ઞાન વૈરાગ્ય સુંદર । કરૂન દાવી ॥ ૧૧ ॥
જયાસ યેત્નચિ આવડે । નાના પ્રસંગીં પવાડે ।
ધીટપણેં પ્રગટે દડે । ઐસા નવ્હે ॥ ૧૨ ॥
ધીટપણેં પ્રગટે દડે । ઐસા નવ્હે ॥ ૧૨ ॥
સાંકડીમધેં વર્તોં જાણે । ઉપાધીમધેં મિળોં જાણે ।
અલિપ્તપણેં રાખોં જાણે । આપણાસી ॥ ૧૩ ॥
અલિપ્તપણેં રાખોં જાણે । આપણાસી ॥ ૧૩ ॥
આહે તરી સર્વાં ઠાઈં । પાહોં જાતાં કોઠેંચિ નાહીં ।
જૈસા અંતરાત્મા ઠાઈંચા ઠાઈં । ગુપ્ત જાલા ॥ ૧૪ ॥
જૈસા અંતરાત્મા ઠાઈંચા ઠાઈં । ગુપ્ત જાલા ॥ ૧૪ ॥
ત્યાવેગળેં કાંહીંચ નસે । પાહોં જાતાં તો ન દિસે ।
ન દિસોન વર્તવીતસે । પ્રાણીમાત્રાંસી ॥ ૧૫ ॥
ન દિસોન વર્તવીતસે । પ્રાણીમાત્રાંસી ॥ ૧૫ ॥
તૈસાચ હાહિ નાનાપરી । બહુત જનાસ શાહાણે કરી ।
નાના વિદ્યા ત્યા વિવરી । સ્થૂળ સૂક્ષ્મા ॥ ૧૬ ॥
નાના વિદ્યા ત્યા વિવરી । સ્થૂળ સૂક્ષ્મા ॥ ૧૬ ॥
આપણાકરિતાં શાહાણે હોતી । તે સહજચિ સોયે ધરિતી ।
જાણતેપણાચી મહંતી । ઐસી અસે ॥ ૧૭ ॥
જાણતેપણાચી મહંતી । ઐસી અસે ॥ ૧૭ ॥
રાખોં જાણેં નીતિન્યાય । ન કરી ન કરવી અન્યાયે ।
કઠીણ પ્રસંગીં ઉપાયે । કરૂં જાણે ॥ ૧૮ ॥
કઠીણ પ્રસંગીં ઉપાયે । કરૂં જાણે ॥ ૧૮ ॥
ઐસા પુરુષ ધારણેચા । તોચિ આધાર બહુતાંચા ।
દાસ મ્હણે રઘુનાથાચા । ગુણ ઘ્યાવા ॥ ૧૯ ॥
દાસ મ્હણે રઘુનાથાચા । ગુણ ઘ્યાવા ॥ ૧૯ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે મહંતલક્ષણનિરૂપણનામ સમાસ સહાવા ॥
સમાસ સાતવા : ચંચળ નદીઈ ॥ શ્રીરામ ॥
ચંચળ નદી ગુપ્ત ગંગા । સ્મરણેં પાવન કરીં જગા ।
પ્રચિત રોકડી પાહા ગા । અન્યથા નવ્હે ॥ ૧ ॥
પ્રચિત રોકડી પાહા ગા । અન્યથા નવ્હે ॥ ૧ ॥
કેવળ અચંચળીં નિર્માણ જાલી । અધોમુખેં બળેં ચાલિલી ।
અખંડ વાહે પરી દેખિલી । નાહીંચ કોણીં ॥ ૨ ॥
અખંડ વાહે પરી દેખિલી । નાહીંચ કોણીં ॥ ૨ ॥
વળણેં વાંકાણેં ભોવરે । ઉકળ્યા તરંગ ઝરે ।
લાદા લાટા કાતરે । ઠાઈં ઠાઈં ॥ ૩ ॥
લાદા લાટા કાતરે । ઠાઈં ઠાઈં ॥ ૩ ॥
શુષ્ક જળાચે ચળાળ । ધારા ધબાબે ખળાળ ।
ચિપળ્યા ચળક્યા ભળાળ । ચપળ પાણી ॥ ૪ ॥
ચિપળ્યા ચળક્યા ભળાળ । ચપળ પાણી ॥ ૪ ॥
ફેણ ફુગે હેલાવે । સૈરાવૈરા ઉદક ધાવે ।
થેંબ ફુઈ મોજાવે । અણુરેણુ કિતી ॥ ૫ ॥
થેંબ ફુઈ મોજાવે । અણુરેણુ કિતી ॥ ૫ ॥
વોસાણે વાહતી ઉદંડ । ઝોતાવે દર્કુટે દગડ ।
ખડકેં બેટેં આડ । વળસા ઉઠે ॥ ૬ ॥
ખડકેં બેટેં આડ । વળસા ઉઠે ॥ ૬ ॥
મૃદ ભૂમી તુટોન ગેલ્યા । કઠીણ તૈશ્યાચિ રાહિલ્યા ।
ઠાઈં ઠાઈં ઉદંડ પાહિલ્યા । સૃષ્ટીમધેં ॥ ૭ ॥
ઠાઈં ઠાઈં ઉદંડ પાહિલ્યા । સૃષ્ટીમધેં ॥ ૭ ॥
યેક તે વાહતચિ ગેલે । યેક વળશામધેં પડિલે ।
યેક સાંકડીંત આડકલે । અધોમુખ ॥ ૮ ॥
યેક સાંકડીંત આડકલે । અધોમુખ ॥ ૮ ॥
યેક આપટઆપટોંચ ગેલી । યેક ચિરડચિર્દોંચ મેલીં ।
કિતીયેક તે ફુગલીં । પાણી ભરલેં ॥ ૯ ॥
કિતીયેક તે ફુગલીં । પાણી ભરલેં ॥ ૯ ॥
યેક બળાચે નિવડલે । તે પોહતચિ ઉગમાસ ગેલે ।
ઉગમદર્શનેં પવિત્ર જાલે । તીર્થરૂપ ॥ ૧૦ ॥
ઉગમદર્શનેં પવિત્ર જાલે । તીર્થરૂપ ॥ ૧૦ ॥
તેથેં બ્રહ્માદિકાંચીં ભુવનેં । બ્રહ્માંડદેવતાંચીં સ્થાનેં ।
ઉફરાટી ગંગા પાહાતાં મિળણેં । સકળાંસ તેથેં ॥ ૧૧ ॥
ઉફરાટી ગંગા પાહાતાં મિળણેં । સકળાંસ તેથેં ॥ ૧૧ ॥
ત્યા જળાઐસેં નાહી નિર્મળ । ત્યા જળાઐસેં નાહીં ચંચળ ।
આપોનારાયણ કેવળ । બોલિજે ત્યાસી ॥ ૧૨ ॥
આપોનારાયણ કેવળ । બોલિજે ત્યાસી ॥ ૧૨ ॥
માહાનદી પરી અંતરાળીં । પ્રત્યક્ષ વાહે સર્વકાળીં ।
સ્વર્ગમૃત્યુપાતાળી । પસરલી પાહા ॥ ૧૩ ॥
સ્વર્ગમૃત્યુપાતાળી । પસરલી પાહા ॥ ૧૩ ॥
અધોર્ધ અષ્ટહિ દિશા । તિચેં ઉદક કરી વળસા ।
જાણતે જાણતી જગદીશા । સારિખીચ તે ॥ ૧૪ ॥
જાણતે જાણતી જગદીશા । સારિખીચ તે ॥ ૧૪ ॥
અનંત પાત્રીં ઉદક ભરલેં । કોઠેં પાઝપાઝરોંચ ગેલેં ।
કિતીયેક તેં વેચલેં । સંસારાસી ॥ ૧૫ ॥
કિતીયેક તેં વેચલેં । સંસારાસી ॥ ૧૫ ॥
યેક્યાસંગે તેં કડવટ । યેક્યાસંગેં તેં ગુળચટ ।
યેક્યાસંગે તે તિખટ । તુરટ ક્ષાર ॥ ૧૬ ॥
યેક્યાસંગે તે તિખટ । તુરટ ક્ષાર ॥ ૧૬ ॥
જ્યા જ્યા પદાર્થાસ મિળે । તેથેં તદ્રૂપચિ મિસળે ।
સખોલે ભૂમીસ તુંબળે । સખોલપણેં ॥ ૧૭ ॥
સખોલે ભૂમીસ તુંબળે । સખોલપણેં ॥ ૧૭ ॥
વિષામધેં વિષચિ હોતેં । અમૃતામધેં મિળોન જાતે ।
સુગંધીં સુગંધ તેં । દુર્ગંધીં દુર્ગંધ ॥ ૧૮ ॥
સુગંધીં સુગંધ તેં । દુર્ગંધીં દુર્ગંધ ॥ ૧૮ ॥
ગુણીં અવગુણીં મિળે । જ્યાચેં ત્યાપરી નિવળે ।
ત્યા ઉદકાચા મહિમા ન કળે । ઉદકેંવિણ ॥ ૧૯ ॥
ત્યા ઉદકાચા મહિમા ન કળે । ઉદકેંવિણ ॥ ૧૯ ॥
ઉદક વાહે અપરંપાર । ન કળે નદી કીં સરોવર ।
જળવાસ કરૂન નર । રાહિલે કિતીયેક ॥ ૨૦ ॥
જળવાસ કરૂન નર । રાહિલે કિતીયેક ॥ ૨૦ ॥
ઉગમાપૈલિકડે ગેલે । તેથેં પરતોન પાહિલેં ।
તંવ તેં પાણીચ આટલેં । કાંહીં નાહીં ॥ ૨૧ ॥
તંવ તેં પાણીચ આટલેં । કાંહીં નાહીં ॥ ૨૧ ॥
વૃત્તિસુન્ય યોગેશ્વર । યાચા પાહાવા વિચાર ।
દાસ મ્હણે વારંવાર । કિતી સાંગોં ॥ ૨૨ ॥
દાસ મ્હણે વારંવાર । કિતી સાંગોં ॥ ૨૨ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે ચંચળ નદીઈનિરૂપણનામ સમાસ સાતવા ॥
સમાસ આઠવા : અંતરાત્માવિવરણ ॥ શ્રીરામ ॥
આતાં વંદૂં સકળકર્તા । સમસ્ત દેવાંચા જો ભર્તા ।
ત્યાચે ભજનીં પ્રવર્તા । કોણીતરી ॥ ૧ ॥
ત્યાચે ભજનીં પ્રવર્તા । કોણીતરી ॥ ૧ ॥
તેણેંવિણ કાર્ય ન ચલે । પડિલેં પર્ણ તેંહિ ન હાલે ।
અવઘેં ત્રૈલોક્યેચિ ચાલે । જયાચેની ॥ ૨ ॥
અવઘેં ત્રૈલોક્યેચિ ચાલે । જયાચેની ॥ ૨ ॥
તો અંતરાત્મા સકળાંચા । દેવદાનવમાનવાંચા ।
ચત્વારખાણીચત્વારવાણીચા । પ્રવર્તકુ ॥ ૩ ॥
ચત્વારખાણીચત્વારવાણીચા । પ્રવર્તકુ ॥ ૩ ॥
તો યેકલાચિ સકળાં ઘટીં । કરી ભિન્નભિન્ના રાહાટી ।
સકળ સૃષ્ટીચી ગોષ્ટી । કિતી મ્હણોન સાંગાવી ॥ ૪ ॥
સકળ સૃષ્ટીચી ગોષ્ટી । કિતી મ્હણોન સાંગાવી ॥ ૪ ॥
ઐસા જો ગુપ્તેશ્વર । ત્યાસ મ્હણાવેં ઈશ્વર ।
સકળ ઐશ્વર્ય થોર થોર । જયાચેનિ ભોગિતી ॥ ૫ ॥
સકળ ઐશ્વર્ય થોર થોર । જયાચેનિ ભોગિતી ॥ ૫ ॥
ઐસા જેણેં વોળખિલા । તો વિશ્વંભરચિ જાલા ।
સમાધી સહજસ્થિતીલા । કોણ પુસે ॥ ૬ ॥
સમાધી સહજસ્થિતીલા । કોણ પુસે ॥ ૬ ॥
અવઘેં ત્રૈલોક્ય વિવરાવેં । તેવ્હાં વર્મ પડેલ ઠાવેં ।
આવચટેં ઘબાડ સિણાવેં । નલગેચિ કાંહીં ॥ ૭ ॥
આવચટેં ઘબાડ સિણાવેં । નલગેચિ કાંહીં ॥ ૭ ॥
પાહાતાં ઐસા કોણ આહે । જો અંતરાત્મા વિવરોન પાહે ।
અલ્પ સ્વલ્પ કળોન રાહે । સમાધાનેં ॥ ૮ ॥
અલ્પ સ્વલ્પ કળોન રાહે । સમાધાનેં ॥ ૮ ॥
આરે હેં પાહિલેંચ પાહાવેં । વિવરલેંચિ માગુતેં વિવરાવેં ।
વાચિલેંચિ વાચાવેં । પુન્હાપુન્હા ॥ ૯ ॥
વાચિલેંચિ વાચાવેં । પુન્હાપુન્હા ॥ ૯ ॥
અંતરાત્મા કેવઢા કૈસા । પાહાણારાચી કોણ દશા ।
દેખિલ્યા ઐકિલ્યા ઐસા । વિવેક સાંગે ॥ ૧૦ ॥
દેખિલ્યા ઐકિલ્યા ઐસા । વિવેક સાંગે ॥ ૧૦ ॥
ઉદંડ ઐકિલેં દેખિલેં । અંતરાત્મ્યાસ નવચે પુરવિલેં ।
પ્રાણી દેહધારી બાઉલેં । કાય જાણે ॥ ૧૧ ॥
પ્રાણી દેહધારી બાઉલેં । કાય જાણે ॥ ૧૧ ॥
પૂર્ણાસ અપૂર્ણ પુરેના । કાં જેં અખંડ વિવરેના ।
વિવરતાં વિવરતાં ઉરેના । દેવાવેગળા ॥ ૧૨ ॥
વિવરતાં વિવરતાં ઉરેના । દેવાવેગળા ॥ ૧૨ ॥
વિભક્તપણેં નસાવેં । તરીચ ભક્ત મ્હણવાવેં ।
નાહીંતરી વેર્થચિ સિણાવેં । ખટાટોપેં ॥ ૧૩ ॥
નાહીંતરી વેર્થચિ સિણાવેં । ખટાટોપેં ॥ ૧૩ ॥
ઉગાચ ઘર પાહોન ગેલા । ઘરધની નાહીં વોળખિલા ।
રાજ્યામધૂનચિ આલા । પરી રાજા નેણે ॥ ૧૪ ॥
રાજ્યામધૂનચિ આલા । પરી રાજા નેણે ॥ ૧૪ ॥
દેહસંગેં વિષયે ભોગિલે । દેહસંગેં પ્રાણી મિરવલેં ।
દેહધર્ત્યાસ ચુકલેં । નવલ મોઠેં ॥ ૧૫ ॥
દેહધર્ત્યાસ ચુકલેં । નવલ મોઠેં ॥ ૧૫ ॥
ઐસે લોક અવિવેકી । આણિ મ્હણતી આમ્હી વિવેકી ।
બરેં જ્યાચી જૈસી ટાકી । તૈસેં કરાવેં ॥ ૧૬ ॥
બરેં જ્યાચી જૈસી ટાકી । તૈસેં કરાવેં ॥ ૧૬ ॥
મૂર્ખ અંતર રાખોં નેણે । મ્હણૌન અસાવેં શાહાણે ।
તે શાહાણેહિ દૈન્યવાણે । હોઊન ગેલે ॥ ૧૭ ॥
તે શાહાણેહિ દૈન્યવાણે । હોઊન ગેલે ॥ ૧૭ ॥
અંતરીં ઠેવણેં ચુકલેં । દારોદારીં ધુંડૂં લાગલેં ।
તૈસેં અજ્ઞાનાસ જાલેં । દેવ ન કળે ॥ ૧૮ ॥
તૈસેં અજ્ઞાનાસ જાલેં । દેવ ન કળે ॥ ૧૮ ॥
યા દેવાચેં ધ્યાન કરી । ઐસા કોણ સૃષ્ટીવરી ।
વૃત્તી યેકદેંસી તર્તરી । પવાડેલ કોઠેં ॥ ૧૯ ॥
વૃત્તી યેકદેંસી તર્તરી । પવાડેલ કોઠેં ॥ ૧૯ ॥
બ્રહ્માંડીં દાટલે પ્રાણી । બહુરૂપેં બહુવાણી ।
ભૂગર્ભીં આણિ પાષાણીં । કિતીયેક ॥ ૨૦ ॥
ભૂગર્ભીં આણિ પાષાણીં । કિતીયેક ॥ ૨૦ ॥
ઇતુકે ઠાઈં પુરવલા । અનેકીં યેકચિ વર્તલા ।
ગુપ્ત આણિ પ્રગટલા । કિતીયેક ॥ ૨૧ ॥
ગુપ્ત આણિ પ્રગટલા । કિતીયેક ॥ ૨૧ ॥
ચંચળેં ન હોઈજે નિશ્ચળ । પ્રચિત જાણાવી કેવળ ।
ચંચળ તેં નવ્હે નિશ્ચળ । પરબ્રહ્મ તેં ॥ ૨૨ ॥
ચંચળ તેં નવ્હે નિશ્ચળ । પરબ્રહ્મ તેં ॥ ૨૨ ॥
તત્વેં તત્વ જેવ્હાં ઉડે । તેવ્હાં દેહબુદ્ધિ ઝડે ।
નિર્મળ નિશ્ચળ ચહુંકડે । નિરંજન ॥ ૨૩ ॥
નિર્મળ નિશ્ચળ ચહુંકડે । નિરંજન ॥ ૨૩ ॥
આપણ કોણ કોઠેં કૈંચા । ઐસા માર્ગ વિવેકચા ।
પ્રાણી જો સ્વયેં કાચા । ત્યાસ હેં કળેના ॥ ૨૪ ॥
પ્રાણી જો સ્વયેં કાચા । ત્યાસ હેં કળેના ॥ ૨૪ ॥
ભલ્યાનેં વિવેક ધરાવા । દુસ્તર સંસાર તરાવા ।
અવઘા વંશચિ ઉધરાવા । હરિભક્તી કરૂની ॥ ૨૫ ॥
અવઘા વંશચિ ઉધરાવા । હરિભક્તી કરૂની ॥ ૨૫ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે અંતરાત્માવિવરણનિરૂપણનામ સમાસ આઠવા ॥
સમાસ નવાવા : ઉપદેશ નિરૂપણ ॥ શ્રીરામ ॥
આધીં કર્માચા પ્રસંગ । કર્મ કેલેં પાહિજે સાંગ ।
કદાચિત પડિલે વ્યંગ । તરી પ્રત્યવાય ઘડે ॥ ૧ ॥
કદાચિત પડિલે વ્યંગ । તરી પ્રત્યવાય ઘડે ॥ ૧ ॥
મ્હણૌન કર્મ આરંભિલે । કાંહીંયેક સાંગ ઘડલેં ।
જેથજેથેં અંતર પડિલેં । તેથેં હરિસ્મરણ કરાવેં ॥ ૨ ॥
જેથજેથેં અંતર પડિલેં । તેથેં હરિસ્મરણ કરાવેં ॥ ૨ ॥
તરી તો હરી આહે કૈસા । વિચાર પાહાવા ઐસા ।
સંધેપૂર્વીં જગદીશા । ચોવિસાં નામીં સ્મરવેં ॥ ૩ ॥
સંધેપૂર્વીં જગદીશા । ચોવિસાં નામીં સ્મરવેં ॥ ૩ ॥
ચોવીસનામી સહસ્ત્રનામી । અનંતનામી તો અનામી ।
તો કૈસા આહે અંતર્યામીં । વિવેકેં વોળખાવા ॥ ૪ ॥
તો કૈસા આહે અંતર્યામીં । વિવેકેં વોળખાવા ॥ ૪ ॥
બ્રાહ્મણ સ્નાનસંધ્યા કરૂન આલા । મગ તો દેવાર્ચનાસ બૈસલા ।
યેથાસાંગ તો પૂજિલા । પ્રતિમાદેવો ॥ ૫ ॥
યેથાસાંગ તો પૂજિલા । પ્રતિમાદેવો ॥ ૫ ॥
નાના દેવાંચ્યા નાના પ્રતિમા । લોક પૂજિતી ધરૂન પ્રેમા ।
જ્યાચ્યા પ્રતિમા તો પરમાત્મા । કૈસા આહે ॥ ૬ ॥
જ્યાચ્યા પ્રતિમા તો પરમાત્મા । કૈસા આહે ॥ ૬ ॥
ઐસેં વોળખિલેં પાહિજે । વોળખોન ભજન કીજે ।
જૈસા સાહેબ નમસ્કારિજે । વોળખિલ્યાઉપરી ॥ ૭ ॥
જૈસા સાહેબ નમસ્કારિજે । વોળખિલ્યાઉપરી ॥ ૭ ॥
તૈસા પરમાત્મા પરમેશ્વર । બરા વોળખાવા પાહોન વિચાર ।
તરીચ પાવિજે પાર । ભ્રમસાગરચા ॥ ૮ ॥
તરીચ પાવિજે પાર । ભ્રમસાગરચા ॥ ૮ ॥
પૂજા ઘેતાતી પ્રતિમા । આંગા યેતો અંતરાત્મા ।
અવતારી તરી નિજધામા । યેઊન ગેલે ॥ ૯ ॥
અવતારી તરી નિજધામા । યેઊન ગેલે ॥ ૯ ॥
પરી તે નિજરૂપેં અસતી । તેં નિજરૂપ તે જગજ્જોતી ।
સત્વગુણ તયેસ મ્હણતી । જાણતી કળા ॥ ૧૦ ॥
સત્વગુણ તયેસ મ્હણતી । જાણતી કળા ॥ ૧૦ ॥
તયે કળેચે પોટીં । દેવ અસતી કોટ્યાન્-કોટી ।
યા અનુભવાચ્યા ગોષ્ટી । પ્રત્યયેં પાહાવ્યા ॥ ૧૧ ॥
યા અનુભવાચ્યા ગોષ્ટી । પ્રત્યયેં પાહાવ્યા ॥ ૧૧ ॥
દેહપુરામધેં ઈશ । મ્હણોન તયા નાંવ પુરુષ ।
જગામધેં જગદીશ । તૈસા વોળખાવા ॥ ૧૨ ॥
જગામધેં જગદીશ । તૈસા વોળખાવા ॥ ૧૨ ॥
જાણીવરૂપેં જગદાંતરેં । પ્રસ્તુત વર્તતી શરીરેં ।
અંતઃકરણવિષ્ણુ યેણેં પ્રકારેં । વોળખાવા ॥ ૧૩ ॥
અંતઃકરણવિષ્ણુ યેણેં પ્રકારેં । વોળખાવા ॥ ૧૩ ॥
તો વિષ્ણુ આહે જગદાંતરીં । તોચિ આપુલે અંતરીં ।
કર્તા ભોક્તા ચતુરીં । અંતરાત્મા વોળખાવા ॥ ૧૪ ॥
કર્તા ભોક્તા ચતુરીં । અંતરાત્મા વોળખાવા ॥ ૧૪ ॥
ઐકે દેખે હુંગે ચાખે । જાણોન વિચારેં ઓળખે ।
કિત્યેક આપુલે પારિખે । જાણતાહે ॥ ૧૫ ॥
કિત્યેક આપુલે પારિખે । જાણતાહે ॥ ૧૫ ॥
યેકચી જગાચા જિવ્હાળા । પરી દેહલોભાચા આડતાળા ।
દેહસમંધેં વેગળા । અભિમાન ધરી ॥ ૧૬ ॥
દેહસમંધેં વેગળા । અભિમાન ધરી ॥ ૧૬ ॥
ઉપજે વાઢે મરે મારી । જૈશા ઉચલતી લહરીવરી લહરી ।
ચંચળ સાગરીં ભરોવરી । ત્રૈલોક્ય હોત જાતેં ॥ ૧૭ ॥
ચંચળ સાગરીં ભરોવરી । ત્રૈલોક્ય હોત જાતેં ॥ ૧૭ ॥
ત્રૈલોકા વર્તવિતો યેક । મ્હણોન ત્રિલોક્યનાયેક ।
ઐસા પ્રત્યયાચા વિવેક । પાહાના કૈસા ॥ ૧૮ ॥
ઐસા પ્રત્યયાચા વિવેક । પાહાના કૈસા ॥ ૧૮ ॥
ઐસા અંતરાત્મા બોલિલા । પરી તોહિ તત્વાંમધેં આલા ।
પુઢેં વિચાર પાહિજે કેલા । માહાવાક્યાચા ॥ ૧૯ ॥
પુઢેં વિચાર પાહિજે કેલા । માહાવાક્યાચા ॥ ૧૯ ॥
આધીં દેખિલા દેહધારી । મગ પાહાવેં જગદાંતરીં ।
તયાચેનિયાં ઉપરી । પરબ્રહ્મ પાવે ॥ ૨૦ ॥
તયાચેનિયાં ઉપરી । પરબ્રહ્મ પાવે ॥ ૨૦ ॥
પરબ્રહ્માચા વિચાર । હોતાં નિવડે સારાસાર ।
ચંચળ જાઈલ હા નિર્ધાર । ચુકેના કીં ॥ ૨૧ ॥
ચંચળ જાઈલ હા નિર્ધાર । ચુકેના કીં ॥ ૨૧ ॥
ઉત્પત્તિ સ્થિતિ સંવ્હાર જાણ । ત્યાહૂન વેગળા નિરંજન ।
યેથેં જ્ઞાનાચેં વિજ્ઞાન । હોત આહે ॥ ૨૨ ॥
યેથેં જ્ઞાનાચેં વિજ્ઞાન । હોત આહે ॥ ૨૨ ॥
અષ્ટદેહ થાનમાન । જાણોન જાલિયાં નિર્શન ।
પુઢેં ઉરે નિરંજન । વિમળ બ્રહ્મ ॥ ૨૩ ॥
પુઢેં ઉરે નિરંજન । વિમળ બ્રહ્મ ॥ ૨૩ ॥
વિચારેંચિ અનન્ય જાલા । પાહાણારાવિણ પ્રત્યય આલા ।
તેહિ વૃત્તિ નિવૃત્તીલા । બરેં પાહા ॥ ૨૪ ॥
તેહિ વૃત્તિ નિવૃત્તીલા । બરેં પાહા ॥ ૨૪ ॥
યેથેં રાહિલા વાચ્યાંશ । પાહોન સાંડિલા લક્ષ્યાંશ ।
લક્ષ્યાંશાસારિસા વૃત્તિલેશ । તોહિ ગેલા ॥ ૨૫ ॥
લક્ષ્યાંશાસારિસા વૃત્તિલેશ । તોહિ ગેલા ॥ ૨૫ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે ઉપદેશ નિરૂપણનામ સમાસ નવવા ॥
સમાસ દહાવા : નિસ્પૃહ વર્તણૂક ॥ શ્રીરામ ॥
મૂર્ખ યેકદેસી હોતો । ચતુર સર્વત્ર પાહાતો ।
જૈસા બહુધા હોઊન ભોગિતો । નાના સુખેં ॥ ૧ ॥
જૈસા બહુધા હોઊન ભોગિતો । નાના સુખેં ॥ ૧ ॥
તોચિ અંતરાત્મા મહંત । તો કાં હોઈલ સંકોચિત ।
પ્રશસ્ત જાણતા સમસ્ત । વિખ્યાત યોગી ॥ ૨ ॥
પ્રશસ્ત જાણતા સમસ્ત । વિખ્યાત યોગી ॥ ૨ ॥
કર્તા ભોક્તા તત્વતા । ભૂમંડળીં સર્વ સત્તા ।
ત્યાવેગળા ત્યાસ જ્ઞાતા । પાહેસા કવણુ ॥ ૩ ॥
ત્યાવેગળા ત્યાસ જ્ઞાતા । પાહેસા કવણુ ॥ ૩ ॥
ઐસેં મહંતે અસાવેં । સર્વ સાર શોધૂન ઘ્યાવેં ।
પાહોં જાતાં ન સાંપડાવેં । યેકાયેકી ॥ ૪ ॥
પાહોં જાતાં ન સાંપડાવેં । યેકાયેકી ॥ ૪ ॥
કીર્તિરૂપેં ઉદંડ ખ્યાત । જાણતી લહાન થોર સમસ્ત ।
વેશ પાહાતાં શાશ્વત । યેકચિ નાહીં ॥ ૫ ॥
વેશ પાહાતાં શાશ્વત । યેકચિ નાહીં ॥ ૫ ॥
પ્રગટ કીર્તિ તે ઢળેના । બહુત જનાસ કળેના ।
પાહોં જાતાં આડળેના । કાયે કૈસેં ॥ ૬ ॥
પાહોં જાતાં આડળેના । કાયે કૈસેં ॥ ૬ ॥
વેષભૂષણ તે દૂષણ । કીર્તિભૂષણ તેં ભૂષણ ।
ચાળણેવિણ યેક ક્ષણ । જાઊંચ નેદી ॥ ૭ ॥
ચાળણેવિણ યેક ક્ષણ । જાઊંચ નેદી ॥ ૭ ॥
ત્યાગી વોળખીચે જન । સર્વકાળ નિત્ય નૂતન ।
લોક શોધૂન પાહાતી મન । પરી ઇચ્છા દિસેના ॥ ૮ ॥
લોક શોધૂન પાહાતી મન । પરી ઇચ્છા દિસેના ॥ ૮ ॥
પુર્તેં કોણાકડે પાહેના । પુર્તેં કોણાસીં બોલેના ।
પુર્તેં યેકે સ્થળીં રાહેના । ઉઠોન જાતો ॥ ૯ ॥
પુર્તેં યેકે સ્થળીં રાહેના । ઉઠોન જાતો ॥ ૯ ॥
જાતેં સ્થળ તેં સાંગેના । સાંગિતલેં તેથેં તરી જાયેના ।
આપુલી સ્થિતિ અનુમાના । યેવોંચ જેદી ॥ ૧૦ ॥
આપુલી સ્થિતિ અનુમાના । યેવોંચ જેદી ॥ ૧૦ ॥
લોકીં કેલેં તેં ચુકાવી । લોકી। મ્ ભાવિલેં તેં ઉલથવી ।
લોકીં તર્કિલેં તેં દાવી । નિર્ફલ કરૂની ॥ ૧૧ ॥
લોકીં તર્કિલેં તેં દાવી । નિર્ફલ કરૂની ॥ ૧૧ ॥
લોકાંસ પાહ્યાચા આદર । તેથેં યાચા અનાદર ।
લોક સર્વકાળ તત્પર । તેથેં યાચી અનિછ્યા ॥ ૧૨ ॥
લોક સર્વકાળ તત્પર । તેથેં યાચી અનિછ્યા ॥ ૧૨ ॥
એવં કલ્પિતાં કલ્પેના । ન તર્કિતાંહિ તર્કેના ।
કદપી ભાવિતાં ભાવેના । યોગેશ્વર ॥ ૧૩ ॥
કદપી ભાવિતાં ભાવેના । યોગેશ્વર ॥ ૧૩ ॥
ઐસેં અંતર સાંપડેના । શરીર ઠાઈં પડેના ।
ક્ષણયેક વિશંભેના । કથાકીર્તન ॥ ૧૪ ॥
ક્ષણયેક વિશંભેના । કથાકીર્તન ॥ ૧૪ ॥
લોક સંકલ્પ વિકલ્પ કરિતી । તે અવઘેચિ નિર્ફળ હોતી ।
જનાચી જના લાજવી વૃત્તિ । તેવ્હાં યોગેશ્વર ॥ ૧૫ ॥
જનાચી જના લાજવી વૃત્તિ । તેવ્હાં યોગેશ્વર ॥ ૧૫ ॥
બહુતીં શોધૂન પાહિલેં । બહુતાંચ્યા મનાસ આલેં ।
તરી મગ જાણાવેં સાધિલેં । મહત્કૃત્ય ॥ ૧૬ ॥
તરી મગ જાણાવેં સાધિલેં । મહત્કૃત્ય ॥ ૧૬ ॥
અખંડ યેકાં સેવાવા । અભ્યાસચિ કરીત જાવા ।
કાળ સાર્થકચિ કરાવા । જનાસહિત ॥ ૧૭ ॥
કાળ સાર્થકચિ કરાવા । જનાસહિત ॥ ૧૭ ॥
ઉત્તમ ગુણ તિતુલે ઘ્યાવે । ઘેઊન જનાસ સિકવાવે ।
ઉદંડ સમુદાયે કરાવે । પરી ગુપ્તરૂપેં ॥ ૧૮ ॥
ઉદંડ સમુદાયે કરાવે । પરી ગુપ્તરૂપેં ॥ ૧૮ ॥
અખંડ કામાચી લગબગ । ઉપાસનેસ લાવાવેં જગ ।
લોક સમજોન મગ । આજ્ઞા ઇછિતી ॥ ૧૯ ॥
લોક સમજોન મગ । આજ્ઞા ઇછિતી ॥ ૧૯ ॥
આધીં કષ્ટ મગ ફળ । કષ્ટચિ નાહીં તેં નિર્ફળ ।
સાક્ષેપેંવિણ કેવળ । વૃથાપુષ્ટ ॥ ૨૦ ॥
સાક્ષેપેંવિણ કેવળ । વૃથાપુષ્ટ ॥ ૨૦ ॥
લોક બહુત શોધાવે । ત્યાંચે અધિકાર જાણાવે ।
જાણજાણોન ધરાવે । જવળી દુરી ॥ ૨૧ ॥
જાણજાણોન ધરાવે । જવળી દુરી ॥ ૨૧ ॥
અધિકારપરત્વેં કાર્ય હોતેં । અધિકાર નસ્તાં વેર્થ જાતેં ।
જાણોનિ શોધાવીં ચિત્તેં । નાના પ્રકારેં ॥ ૨૨ ॥
જાણોનિ શોધાવીં ચિત્તેં । નાના પ્રકારેં ॥ ૨૨ ॥
અધિકાર પાહોન કાર્ય સાંગણેં । સાક્ષેપ પાહોન વિશ્વાસ ધરણેં ।
આપલા મગજ રાખણેં । કાંહીતરી ॥ ૨૩ ॥
આપલા મગજ રાખણેં । કાંહીતરી ॥ ૨૩ ॥
હેં પ્રચિતીચેં બોલિલેં । આધીં કેલેં મગ સાંગિતલેં ।
માનેલ તરી પાહિજે ઘેતલેં । કોણીયેકેં ॥ ૨૪ ॥
માનેલ તરી પાહિજે ઘેતલેં । કોણીયેકેં ॥ ૨૪ ॥
મહંતેં મહંત કરાવે । યુક્તિબુદ્ધીનેં ભરાવે ।
જાણતે કરૂન વિખરાવે । નાના દેસીં ॥ ૨૫ ॥
જાણતે કરૂન વિખરાવે । નાના દેસીં ॥ ૨૫ ॥
ઇતિ શ્રીદાસબોધે ગુરુશિષ્યસંવાદે નિસ્પૃહ વર્તણૂક નિરૂપણનામ સમાસ દહાવા ॥
॥ દશક અકરાવા સમાપ્ત ॥