કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયા-ઞ્ચતુર્થકાણ્ડે દ્વીતીયઃ પ્રશ્નઃ - દેવયજનગ્રહાભિધાનં
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
વિષ્ણોઃ ક્રમો-ઽસ્યભિમાતિહા ગાયત્ર-ઞ્છન્દ આ રોહ પૃથિવીમનુ વિક્રમસ્વ નિર્ભક્ત-સ્સ ય-ન્દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ ક્રમો-ઽસ્યભિશસ્તિહા ત્રૈષ્ટુભ-ઞ્છન્દ આ રોહાન્તરિક્ષમનુ વિક્રમસ્વ નિર્ભક્ત-સ્સ ય-ન્દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ ક્રમો-ઽસ્યરાતીયતો હન્તા જાગત-ઞ્છન્દ આ રોહ દિવમનુ વિક્રમસ્વ નિર્ભક્ત-સ્સ ય-ન્દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ [વિષ્ણોઃ, ક્રમો-ઽસિ શત્રૂયતો] 1
ક્રમો-ઽસિ શત્રૂયતો હન્તા-ઽનુષ્ટુભ-ઞ્છન્દ આ રોહ દિશો-ઽનુ વિક્રમસ્વ નિર્ભક્ત-સ્સ ય-ન્દ્વિષ્મઃ ॥ અક્રન્દદગ્નિ-સ્સ્તનયન્નિવ દ્યૌઃ, ક્ષામા રેરિહ-દ્વીરુધઃ સમઞ્જન્ન્ । સદ્યો જજ્ઞાનો વિ હીમિદ્ધો અખ્યદા રોદસી ભાનુના ભાત્યન્તઃ ॥ અગ્ને-ઽભ્યાવર્તિન્નભિ ન આ વર્તસ્વા-ઽઽયુષા વર્ચસા સન્યા મેધયા પ્રજયા ધનેન ॥ અગ્ને [અગ્ને, અઙ્ગિર-શ્શત-ન્તે] 2
અઙ્ગિર-શ્શત-ન્તે સન્ત્વાવૃતઃ સહસ્ર-ન્ત ઉપાવૃતઃ । તાસા-મ્પોષસ્ય પોષેણ પુનર્નો નષ્ટમા કૃધિ પુનર્નો રયિમા કૃધિ ॥ પુનરૂર્જા નિવર્તસ્વ પુનરગ્ન ઇષા-ઽઽયુષા । પુનર્નઃ પાહિ વિશ્વતઃ ॥ સહ રય્યા નિ વર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વફ્સ્નિયા વિશ્વ તસ્પરિ ॥ ઉદુત્તમં-વઁરુણ પાશ મસ્મદવા-ઽધમં- [-ઽધમમ્, વિ મદ્ધ્યમગ્ગ્ શ્રથાય ।] 3
-ઁવિ મદ્ધ્યમગ્ગ્ શ્રથાય । અથા વયમાદિત્ય વ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ ॥ આ ત્વા-ઽહાર્ષ-મન્તરભૂર્ધ્રુવસ્તિષ્ઠા ઽવિચાચલિઃ । વિશસ્ત્વા સર્વા વાઞ્છન્ત્વસ્મિ-ન્રાષ્ટ્રમધિ શ્રય ॥અગ્રે બૃહન્નુષસામૂર્ધ્વો અસ્થાન્નિર્જગ્મિવાન્-તમસો જ્યોતિષા-ઽઽગાત્ । અગ્નિર્ભાનુના રુશતા સ્વઙ્ગ આ જાતો વિશ્વા સદ્માન્યપ્રાઃ ॥ સીદ ત્વ-મ્માતુરસ્યા [સીદ ત્વ-મ્માતુરસ્યાઃ, ઉપસ્થે વિશ્વાન્યગ્ને] 4
ઉપસ્થે વિશ્વાન્યગ્ને વયુનાનિ વિદ્વાન્ । મૈનામર્ચિષા મા તપસા-ઽભિ શૂશુચો-ઽન્તરસ્યાગ્ં શુક્રજ્યોતિર્વિ ભાહિ ॥ અન્તરગ્ને રુચા ત્વમુખાયૈ સદને સ્વે । તસ્યાસ્ત્વગ્ં હરસા તપઞ્જાતવેદ-શ્શિવો ભવ ॥ શિવો ભૂત્વા મહ્યમગ્ને-ઽથો સીદ શિવસ્ત્વમ્ । શિવાઃ કૃત્વા દિશ-સ્સર્વા-સ્સ્વાં-યોઁનિમિહા-ઽઽ સદઃ ॥ હગ્ંસ-શ્શુચિષ દ્વસુરન્તરિક્ષ-સદ્ધોતા વેદિષદતિથિ ર્દુરોણસત્ । નૃષદ્વરસ-દૃતસ-દ્વ્યોમસ-દબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋત-મ્બૃહત્ ॥ 5 ॥
વિષ્ણોઃ ક્રમો-ઽસ્યભિમાતિહા ગાયત્ર-ઞ્છન્દ આ રોહ પૃથિવીમનુ વિક્રમસ્વ નિર્ભક્ત-સ્સ ય-ન્દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ ક્રમો-ઽસ્યભિશસ્તિહા ત્રૈષ્ટુભ-ઞ્છન્દ આ રોહાન્તરિક્ષમનુ વિક્રમસ્વ નિર્ભક્ત-સ્સ ય-ન્દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ ક્રમો-ઽસ્યરાતીયતો હન્તા જાગત-ઞ્છન્દ આ રોહ દિવમનુ વિક્રમસ્વ નિર્ભક્ત-સ્સ ય-ન્દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ [વિષ્ણોઃ, ક્રમો-ઽસિ શત્રૂયતો] 1
ક્રમો-ઽસિ શત્રૂયતો હન્તા-ઽનુષ્ટુભ-ઞ્છન્દ આ રોહ દિશો-ઽનુ વિક્રમસ્વ નિર્ભક્ત-સ્સ ય-ન્દ્વિષ્મઃ ॥ અક્રન્દદગ્નિ-સ્સ્તનયન્નિવ દ્યૌઃ, ક્ષામા રેરિહ-દ્વીરુધઃ સમઞ્જન્ન્ । સદ્યો જજ્ઞાનો વિ હીમિદ્ધો અખ્યદા રોદસી ભાનુના ભાત્યન્તઃ ॥ અગ્ને-ઽભ્યાવર્તિન્નભિ ન આ વર્તસ્વા-ઽઽયુષા વર્ચસા સન્યા મેધયા પ્રજયા ધનેન ॥ અગ્ને [અગ્ને, અઙ્ગિર-શ્શત-ન્તે] 2
અઙ્ગિર-શ્શત-ન્તે સન્ત્વાવૃતઃ સહસ્ર-ન્ત ઉપાવૃતઃ । તાસા-મ્પોષસ્ય પોષેણ પુનર્નો નષ્ટમા કૃધિ પુનર્નો રયિમા કૃધિ ॥ પુનરૂર્જા નિવર્તસ્વ પુનરગ્ન ઇષા-ઽઽયુષા । પુનર્નઃ પાહિ વિશ્વતઃ ॥ સહ રય્યા નિ વર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વફ્સ્નિયા વિશ્વ તસ્પરિ ॥ ઉદુત્તમં-વઁરુણ પાશ મસ્મદવા-ઽધમં- [-ઽધમમ્, વિ મદ્ધ્યમગ્ગ્ શ્રથાય ।] 3
-ઁવિ મદ્ધ્યમગ્ગ્ શ્રથાય । અથા વયમાદિત્ય વ્રતે તવાનાગસો અદિતયે સ્યામ ॥ આ ત્વા-ઽહાર્ષ-મન્તરભૂર્ધ્રુવસ્તિષ્ઠા ઽવિચાચલિઃ । વિશસ્ત્વા સર્વા વાઞ્છન્ત્વસ્મિ-ન્રાષ્ટ્રમધિ શ્રય ॥અગ્રે બૃહન્નુષસામૂર્ધ્વો અસ્થાન્નિર્જગ્મિવાન્-તમસો જ્યોતિષા-ઽઽગાત્ । અગ્નિર્ભાનુના રુશતા સ્વઙ્ગ આ જાતો વિશ્વા સદ્માન્યપ્રાઃ ॥ સીદ ત્વ-મ્માતુરસ્યા [સીદ ત્વ-મ્માતુરસ્યાઃ, ઉપસ્થે વિશ્વાન્યગ્ને] 4
ઉપસ્થે વિશ્વાન્યગ્ને વયુનાનિ વિદ્વાન્ । મૈનામર્ચિષા મા તપસા-ઽભિ શૂશુચો-ઽન્તરસ્યાગ્ં શુક્રજ્યોતિર્વિ ભાહિ ॥ અન્તરગ્ને રુચા ત્વમુખાયૈ સદને સ્વે । તસ્યાસ્ત્વગ્ં હરસા તપઞ્જાતવેદ-શ્શિવો ભવ ॥ શિવો ભૂત્વા મહ્યમગ્ને-ઽથો સીદ શિવસ્ત્વમ્ । શિવાઃ કૃત્વા દિશ-સ્સર્વા-સ્સ્વાં-યોઁનિમિહા-ઽઽ સદઃ ॥ હગ્ંસ-શ્શુચિષ દ્વસુરન્તરિક્ષ-સદ્ધોતા વેદિષદતિથિ ર્દુરોણસત્ । નૃષદ્વરસ-દૃતસ-દ્વ્યોમસ-દબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋત-મ્બૃહત્ ॥ 5 ॥
(દિવમનુ વિ ક્રમસ્વ નિર્ભક્ત-સ્સ ય-ન્દ્વિષ્મો વિષ્ણો - ર્ધનેનાગ્ને - ઽધમ - મસ્યાઃ - શુચિષથ્ - ષોડશ ચ) (અ. 1)
દિવસ્પરિ પ્રથમ-ઞ્જજ્ઞે અગ્નિરસ્મ-દ્દ્વિતીય-મ્પરિ જાતવેદાઃ । તૃતીયમફ્સુ નૃમણા અજસ્રમિન્ધાન એન-ઞ્જરતે સ્વાધીઃ ॥ વિદ્મા તે અગ્ને ત્રેધા ત્રયાણિ વિદ્મા તે સદ્મ વિભૃત-મ્પુરુત્રા । વિદ્મા તે નામ પરમ-ઙ્ગુહા યદ્વિદ્મા તમુથ્સં-યઁત આજગન્થ ॥ સમુદ્રે ત્વા નૃમણા અફ્સ્વન્તર્નૃચક્ષા ઈધે દિવો અગ્ન ઊધન્ન્ । તૃતીયે ત્વા [તૃતીયે ત્વા, રજસિ તસ્થિવાગ્ં સમૃતસ્ય] 6
રજસિ તસ્થિવાગ્ં સમૃતસ્ય યોનૌ મહિષા અહિન્વન્ન્ ॥ અક્રન્દદગ્નિ-સ્સ્તનયન્નિવ દ્યૌઃ, ક્ષામા રેરિહ-દ્વીરુધઃ સમઞ્જન્ન્ । સદ્યો જજ્ઞાનો વિ હીમિદ્ધો અખ્યદા રોદસી ભાનુના ભાત્યન્તઃ ॥ ઉશિ-ક્પાવકો અરતિ-સ્સુમેધા મર્તેષ્વગ્નિરમૃતો નિધાયિ । ઇયર્તિ ધૂમમરુષ-મ્ભરિભ્રદુચ્છુક્રેણ શોચિષા દ્યામિનક્ષત્ ॥ વિશ્વસ્ય કેતુર્ભુવનસ્ય ગર્ભ આ [ ] 7
રોદસી અપૃણાજ્જાયમાનઃ । વીડુ-ઞ્ચિદદ્રિમભિન-ત્પરાયન્ જના યદગ્નિમયજન્ત પઞ્ચ ॥ શ્રીણામુદારો ધરુણો રયીણા-મ્મનીષાણા-મ્પ્રાર્પણ-સ્સોમગોપાઃ । વસો-સ્સૂનુ-સ્સહસો અફ્સુ રાજા વિ ભાત્યગ્ર ઉષસામિધાનઃ ॥ યસ્તે અદ્ય કૃણવ-દ્ભદ્રશોચે-ઽપૂપ-ન્દેવ ઘૃતવન્તમગ્ને । પ્રત-ન્નય પ્રતરાં-વઁસ્યો અચ્છાભિ દ્યુમ્ન-ન્દેવભક્તં-યઁવિષ્ઠ ॥ આ [ ] 8
ત-મ્ભજ સૌશ્રવસેષ્વગ્ન ઉક્થ-ઉક્થ આ ભજ શસ્યમાને । પ્રિય-સ્સૂર્યે પ્રિયો અગ્ના ભવાત્યુજ્જાતેન ભિનદદુજ્જનિત્વૈઃ ॥ ત્વામગ્ને યજમાના અનુ દ્યૂન્. વિશ્વા વસૂનિ દધિરે વાર્યાણિ । ત્વયા સહ દ્રવિણમિચ્છમાના વ્રજ-ઙ્ગોમન્તમુશિજો વિ વવ્રુઃ ॥ દૃશાનો રુક્મ ઉર્વ્યા વ્યદ્યૌ-દ્દુર્મર્ષમાયુઃ શ્રિયે રુચાનઃ । અગ્નિરમૃતો અભવ-દ્વયોભિર્યદે- -ન-ન્દ્યૌરજનય-થ્સુરેતાઃ ॥ 9 ॥
દિવસ્પરિ પ્રથમ-ઞ્જજ્ઞે અગ્નિરસ્મ-દ્દ્વિતીય-મ્પરિ જાતવેદાઃ । તૃતીયમફ્સુ નૃમણા અજસ્રમિન્ધાન એન-ઞ્જરતે સ્વાધીઃ ॥ વિદ્મા તે અગ્ને ત્રેધા ત્રયાણિ વિદ્મા તે સદ્મ વિભૃત-મ્પુરુત્રા । વિદ્મા તે નામ પરમ-ઙ્ગુહા યદ્વિદ્મા તમુથ્સં-યઁત આજગન્થ ॥ સમુદ્રે ત્વા નૃમણા અફ્સ્વન્તર્નૃચક્ષા ઈધે દિવો અગ્ન ઊધન્ન્ । તૃતીયે ત્વા [તૃતીયે ત્વા, રજસિ તસ્થિવાગ્ં સમૃતસ્ય] 6
રજસિ તસ્થિવાગ્ં સમૃતસ્ય યોનૌ મહિષા અહિન્વન્ન્ ॥ અક્રન્દદગ્નિ-સ્સ્તનયન્નિવ દ્યૌઃ, ક્ષામા રેરિહ-દ્વીરુધઃ સમઞ્જન્ન્ । સદ્યો જજ્ઞાનો વિ હીમિદ્ધો અખ્યદા રોદસી ભાનુના ભાત્યન્તઃ ॥ ઉશિ-ક્પાવકો અરતિ-સ્સુમેધા મર્તેષ્વગ્નિરમૃતો નિધાયિ । ઇયર્તિ ધૂમમરુષ-મ્ભરિભ્રદુચ્છુક્રેણ શોચિષા દ્યામિનક્ષત્ ॥ વિશ્વસ્ય કેતુર્ભુવનસ્ય ગર્ભ આ [ ] 7
રોદસી અપૃણાજ્જાયમાનઃ । વીડુ-ઞ્ચિદદ્રિમભિન-ત્પરાયન્ જના યદગ્નિમયજન્ત પઞ્ચ ॥ શ્રીણામુદારો ધરુણો રયીણા-મ્મનીષાણા-મ્પ્રાર્પણ-સ્સોમગોપાઃ । વસો-સ્સૂનુ-સ્સહસો અફ્સુ રાજા વિ ભાત્યગ્ર ઉષસામિધાનઃ ॥ યસ્તે અદ્ય કૃણવ-દ્ભદ્રશોચે-ઽપૂપ-ન્દેવ ઘૃતવન્તમગ્ને । પ્રત-ન્નય પ્રતરાં-વઁસ્યો અચ્છાભિ દ્યુમ્ન-ન્દેવભક્તં-યઁવિષ્ઠ ॥ આ [ ] 8
ત-મ્ભજ સૌશ્રવસેષ્વગ્ન ઉક્થ-ઉક્થ આ ભજ શસ્યમાને । પ્રિય-સ્સૂર્યે પ્રિયો અગ્ના ભવાત્યુજ્જાતેન ભિનદદુજ્જનિત્વૈઃ ॥ ત્વામગ્ને યજમાના અનુ દ્યૂન્. વિશ્વા વસૂનિ દધિરે વાર્યાણિ । ત્વયા સહ દ્રવિણમિચ્છમાના વ્રજ-ઙ્ગોમન્તમુશિજો વિ વવ્રુઃ ॥ દૃશાનો રુક્મ ઉર્વ્યા વ્યદ્યૌ-દ્દુર્મર્ષમાયુઃ શ્રિયે રુચાનઃ । અગ્નિરમૃતો અભવ-દ્વયોભિર્યદે- -ન-ન્દ્યૌરજનય-થ્સુરેતાઃ ॥ 9 ॥
(તૃતિયે ત્વા - ગર્ભ આ - યવિષ્ઠા-ઽઽ - ય - ચ્ચત્વારિ ચ) (અ. 2)
અન્નપતે-ઽન્નસ્ય નો દેહ્યનમીવસ્ય શુષ્મિણઃ । પ્ર પ્રદાતાર-ન્તારિષ ઊર્જ-ન્નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥ ઉદુ ત્વા વિશ્વે દેવા અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિઃ । સ નો ભવ શિવતમ-સ્સુપ્રતીકો વિભાવસુઃ ॥ પ્રેદગ્ને જ્યોતિષ્માન્. યાહિ શિવેભિરર્ચિભિસ્ત્વમ્ । બૃહદ્ભિ-ર્ભાનુભિ-ર્ભાસ-ન્મા હિગ્ંસી સ્તનુવા પ્રજાઃ ॥ સમિધા-ઽગ્નિ-ન્દુવસ્યત ઘૃતૈર્બોધયતાતિથિમ્ । આ- [આ, અસ્મિન્. હવ્યા જુહોતન ।] 10
-ઽસ્મિન્. હવ્યા જુહોતન ॥ પ્રપ્રાયમગ્નિર્ભરતસ્ય શૃણ્વે વિ ય-થ્સૂર્યો ન રોચતે બૃહદ્ભાઃ । અભિ યઃ પૂરુ-મ્પૃતનાસુ તસ્થૌ દીદાય દૈવ્યો અતિથિ-શ્શિવો નઃ ॥ આપો દેવીઃ પ્રતિ ગૃહ્ણીત ભસ્મૈત-થ્સ્યોને કૃણુદ્ધ્વગ્ં સુરભાવુ લોકે । તસ્મૈ નમન્તા-ઞ્જનય-સ્સુપત્નીર્માતેવ પુત્ર-મ્બિભૃતા સ્વેનમ્ ॥ અફ્સ્વગ્ને સધિષ્ટવ- [અફ્સ્વગ્ને સધિષ્ટવ, સૌષધીરનુ રુદ્ધ્યસે ।] 11
સૌષધીરનુ રુદ્ધ્યસે । ગર્ભે સઞ્જાયસે પુનઃ ॥ ગર્ભો અસ્યોષધીના-ઙ્ગર્ભો વનસ્પતીનામ્ । ગર્ભો વિશ્વસ્ય ભૂતસ્યાગ્ને ગર્ભો અપામસિ ॥ પ્રસદ્ય ભસ્મના યોનિમપશ્ચ પૃથિવીમગ્ને । સગ્ંસૃજ્ય માતૃભિસ્ત્વ-ઞ્જ્યોતિષ્મા-ન્પુનરા-ઽસદઃ ॥ પુનરાસદ્ય સદનમપશ્ચ પૃથિવીમગ્ને । શેષે માતુર્યથોપસ્થે ઽન્તરસ્યાગ્ં શિવતમઃ ॥ પુનરૂર્જા [ ] 12
-નિ વર્તસ્વ પુનરગ્ન ઇષા ઽઽયુષા । પુનર્નઃ પાહિ વિશ્વતઃ ॥ સહ રય્યા નિ વર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વફ્સ્નિયા વિશ્વતસ્પરિ ॥ પુનસ્ત્વા ઽઽદિત્યા રુદ્રા વસવ-સ્સમિન્ધતા-મ્પુનર્બ્રહ્માણો વસુનીથ યજ્ઞૈઃ । ઘૃતેન ત્વ-ન્તનુવો વર્ધયસ્વ સત્યા-સ્સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥ બોધા નો અસ્ય વચસો યવિષ્ઠ મગ્ંહિષ્ઠસ્ય પ્રભૃતસ્ય સ્વધાવઃ । પીયતિ ત્વો અનુ ત્વો ગૃણાતિ વન્દારુસ્તે તનુવં-વઁન્દે અગ્ને ॥ સ બોધિ સૂરિર્મઘવા વસુદાવા વસુપતિઃ । યુયોદ્ધ્યસ્મ-દ્દ્વેષાગ્ંસિ ॥ 13 ॥
અન્નપતે-ઽન્નસ્ય નો દેહ્યનમીવસ્ય શુષ્મિણઃ । પ્ર પ્રદાતાર-ન્તારિષ ઊર્જ-ન્નો ધેહિ દ્વિપદે ચતુષ્પદે ॥ ઉદુ ત્વા વિશ્વે દેવા અગ્ને ભરન્તુ ચિત્તિભિઃ । સ નો ભવ શિવતમ-સ્સુપ્રતીકો વિભાવસુઃ ॥ પ્રેદગ્ને જ્યોતિષ્માન્. યાહિ શિવેભિરર્ચિભિસ્ત્વમ્ । બૃહદ્ભિ-ર્ભાનુભિ-ર્ભાસ-ન્મા હિગ્ંસી સ્તનુવા પ્રજાઃ ॥ સમિધા-ઽગ્નિ-ન્દુવસ્યત ઘૃતૈર્બોધયતાતિથિમ્ । આ- [આ, અસ્મિન્. હવ્યા જુહોતન ।] 10
-ઽસ્મિન્. હવ્યા જુહોતન ॥ પ્રપ્રાયમગ્નિર્ભરતસ્ય શૃણ્વે વિ ય-થ્સૂર્યો ન રોચતે બૃહદ્ભાઃ । અભિ યઃ પૂરુ-મ્પૃતનાસુ તસ્થૌ દીદાય દૈવ્યો અતિથિ-શ્શિવો નઃ ॥ આપો દેવીઃ પ્રતિ ગૃહ્ણીત ભસ્મૈત-થ્સ્યોને કૃણુદ્ધ્વગ્ં સુરભાવુ લોકે । તસ્મૈ નમન્તા-ઞ્જનય-સ્સુપત્નીર્માતેવ પુત્ર-મ્બિભૃતા સ્વેનમ્ ॥ અફ્સ્વગ્ને સધિષ્ટવ- [અફ્સ્વગ્ને સધિષ્ટવ, સૌષધીરનુ રુદ્ધ્યસે ।] 11
સૌષધીરનુ રુદ્ધ્યસે । ગર્ભે સઞ્જાયસે પુનઃ ॥ ગર્ભો અસ્યોષધીના-ઙ્ગર્ભો વનસ્પતીનામ્ । ગર્ભો વિશ્વસ્ય ભૂતસ્યાગ્ને ગર્ભો અપામસિ ॥ પ્રસદ્ય ભસ્મના યોનિમપશ્ચ પૃથિવીમગ્ને । સગ્ંસૃજ્ય માતૃભિસ્ત્વ-ઞ્જ્યોતિષ્મા-ન્પુનરા-ઽસદઃ ॥ પુનરાસદ્ય સદનમપશ્ચ પૃથિવીમગ્ને । શેષે માતુર્યથોપસ્થે ઽન્તરસ્યાગ્ં શિવતમઃ ॥ પુનરૂર્જા [ ] 12
-નિ વર્તસ્વ પુનરગ્ન ઇષા ઽઽયુષા । પુનર્નઃ પાહિ વિશ્વતઃ ॥ સહ રય્યા નિ વર્તસ્વાગ્ને પિન્વસ્વ ધારયા । વિશ્વફ્સ્નિયા વિશ્વતસ્પરિ ॥ પુનસ્ત્વા ઽઽદિત્યા રુદ્રા વસવ-સ્સમિન્ધતા-મ્પુનર્બ્રહ્માણો વસુનીથ યજ્ઞૈઃ । ઘૃતેન ત્વ-ન્તનુવો વર્ધયસ્વ સત્યા-સ્સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥ બોધા નો અસ્ય વચસો યવિષ્ઠ મગ્ંહિષ્ઠસ્ય પ્રભૃતસ્ય સ્વધાવઃ । પીયતિ ત્વો અનુ ત્વો ગૃણાતિ વન્દારુસ્તે તનુવં-વઁન્દે અગ્ને ॥ સ બોધિ સૂરિર્મઘવા વસુદાવા વસુપતિઃ । યુયોદ્ધ્યસ્મ-દ્દ્વેષાગ્ંસિ ॥ 13 ॥
(આ - તવો - ર્જા-ઽ - નુ - ષોડશ ચ) (અ. 3)
અપેત વીત વિ ચ સર્પતાતો યે-ઽત્ર સ્થ પુરાણા યે ચ નૂતનાઃ । અદાદિદં-યઁમો-ઽવસાન-મ્પૃથિવ્યા અક્રન્નિમ-મ્પિતરો લોકમસ્મૈ ॥ અગ્નેર્ભસ્માસ્યગ્નેઃ પુરીષમસિ સજ્ઞાન્નમસિ કામધરણ-મ્મયિ તે કામધરણ-મ્ભૂયાત્ ॥ સં-યાઁ વઃ પ્રિયાસ્તનુવ-સ્સ-મ્પ્રિયા હૃદયાનિ વઃ । આત્મા વો અસ્તુ [અસ્તુ, સમ્પ્રિય] 14
સમ્પ્રિય-સ્સમ્પ્રિયાસ્તનુવો મમ ॥ અયગ્ં સો અગ્નિર્યસ્મિન્-થ્સોમમિન્દ્રઃ સુત-ન્દધે જઠરે વાવશાનઃ । સહસ્રિયં-વાઁજમત્ય-ન્ન સપ્તિગ્ં સસવાન્-થ્સન્-થ્સ્તૂયસે જાતવેદઃ ॥ અગ્ને દિવો અર્ણમચ્છા જિગાસ્યચ્છા દેવાગ્ં ઊચિષે ધિષ્ણિયા યે । યાઃ પરસ્તા-દ્રોચને સૂર્યસ્ય યાશ્ચા વસ્તા-દુપતિષ્ઠન્ત આપઃ ॥ અગ્ને ય-ત્તે દિવિ વર્ચઃ પૃથિવ્યાં-યઁદોષધી- [પૃથિવ્યાં-યઁદોષધીષુ, અફ્સુ વા યજત્ર ।] 15
-ષ્વફ્સુ વા યજત્ર । યેનાન્તરિક્ષ-મુર્વાતતન્થ ત્વેષ-સ્સ ભાનુરર્ણવો નૃચક્ષાઃ ॥ પુરીષ્યાસો અગ્નયઃ પ્રાવણેભિઃ સજોષસઃ । જુષન્તાગ્ં હવ્યમાહુતમનમીવા ઇષો મહીઃ ॥ ઇડામગ્ને પુરુદગ્ં સગ્ં સનિ-ઙ્ગો-શ્શશ્વત્તમગ્ં હવમાનાય સાધ । સ્યાન્નઃ સૂનુસ્તનયો વિજાવા-ઽગ્ને સા તે સુમતિર્ભૂત્વસ્મે ॥ અય-ન્તે યોનિર્-ઋત્વિયો યતો જાતો અરોચથાઃ । ત-ઞ્જાન- [ત-ઞ્જાનન્ન્, અગ્ન આ રોહાથા નો] 16
-ન્નગ્ન આ રોહાથા નો વર્ધયા રયિમ્ ॥ ચિદસિ તયા દેવતયા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્ધ્રુવા સીદ પરિચિદસિ તયા દેવતયા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્ધ્રુવા સીદ લોક-મ્પૃણ છિદ્ર-મ્પૃણાથો સીદ શિવા ત્વમ્ । ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિરસ્મિન્. યોનાવસીષદન્ન્ ॥ તા અસ્ય સૂદદોહસ-સ્સોમગ્ગ્ શ્રીણન્તિ પૃશ્ઞયઃ । જન્મ-ન્દેવાનાં-વિઁશસ્ત્રિષ્વા રોચને દિવઃ ॥ 17 ॥
અપેત વીત વિ ચ સર્પતાતો યે-ઽત્ર સ્થ પુરાણા યે ચ નૂતનાઃ । અદાદિદં-યઁમો-ઽવસાન-મ્પૃથિવ્યા અક્રન્નિમ-મ્પિતરો લોકમસ્મૈ ॥ અગ્નેર્ભસ્માસ્યગ્નેઃ પુરીષમસિ સજ્ઞાન્નમસિ કામધરણ-મ્મયિ તે કામધરણ-મ્ભૂયાત્ ॥ સં-યાઁ વઃ પ્રિયાસ્તનુવ-સ્સ-મ્પ્રિયા હૃદયાનિ વઃ । આત્મા વો અસ્તુ [અસ્તુ, સમ્પ્રિય] 14
સમ્પ્રિય-સ્સમ્પ્રિયાસ્તનુવો મમ ॥ અયગ્ં સો અગ્નિર્યસ્મિન્-થ્સોમમિન્દ્રઃ સુત-ન્દધે જઠરે વાવશાનઃ । સહસ્રિયં-વાઁજમત્ય-ન્ન સપ્તિગ્ં સસવાન્-થ્સન્-થ્સ્તૂયસે જાતવેદઃ ॥ અગ્ને દિવો અર્ણમચ્છા જિગાસ્યચ્છા દેવાગ્ં ઊચિષે ધિષ્ણિયા યે । યાઃ પરસ્તા-દ્રોચને સૂર્યસ્ય યાશ્ચા વસ્તા-દુપતિષ્ઠન્ત આપઃ ॥ અગ્ને ય-ત્તે દિવિ વર્ચઃ પૃથિવ્યાં-યઁદોષધી- [પૃથિવ્યાં-યઁદોષધીષુ, અફ્સુ વા યજત્ર ।] 15
-ષ્વફ્સુ વા યજત્ર । યેનાન્તરિક્ષ-મુર્વાતતન્થ ત્વેષ-સ્સ ભાનુરર્ણવો નૃચક્ષાઃ ॥ પુરીષ્યાસો અગ્નયઃ પ્રાવણેભિઃ સજોષસઃ । જુષન્તાગ્ં હવ્યમાહુતમનમીવા ઇષો મહીઃ ॥ ઇડામગ્ને પુરુદગ્ં સગ્ં સનિ-ઙ્ગો-શ્શશ્વત્તમગ્ં હવમાનાય સાધ । સ્યાન્નઃ સૂનુસ્તનયો વિજાવા-ઽગ્ને સા તે સુમતિર્ભૂત્વસ્મે ॥ અય-ન્તે યોનિર્-ઋત્વિયો યતો જાતો અરોચથાઃ । ત-ઞ્જાન- [ત-ઞ્જાનન્ન્, અગ્ન આ રોહાથા નો] 16
-ન્નગ્ન આ રોહાથા નો વર્ધયા રયિમ્ ॥ ચિદસિ તયા દેવતયા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્ધ્રુવા સીદ પરિચિદસિ તયા દેવતયા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્ધ્રુવા સીદ લોક-મ્પૃણ છિદ્ર-મ્પૃણાથો સીદ શિવા ત્વમ્ । ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિરસ્મિન્. યોનાવસીષદન્ન્ ॥ તા અસ્ય સૂદદોહસ-સ્સોમગ્ગ્ શ્રીણન્તિ પૃશ્ઞયઃ । જન્મ-ન્દેવાનાં-વિઁશસ્ત્રિષ્વા રોચને દિવઃ ॥ 17 ॥
(અસ્ત્વો - ષધીષુ - જાન - ન્નષ્ટાચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 4)
સમિતગ્ં સઙ્કલ્પેથાગ્ં સમ્પ્રિયૌ રોચિષ્ણૂ સુમનસ્યમાનૌ । ઇષમૂર્જમભિ સંવઁસાનૌ સં-વાઁ-મ્મનાગ્ંસિ સં-વ્રઁતા સમુ ચિત્તાન્યા-ઽકરમ્ ॥ અગ્ને પુરીષ્યાધિપા ભવા ત્વ-ન્નઃ । ઇષમૂર્જં-યઁજમાનાય ધેહિ ॥ પુરીષ્યસ્ત્વમગ્ને રયિમા-ન્પુષ્ટિમાગ્ં અસિ । શિવાઃ કૃત્વા દિશ-સ્સર્વા-સ્સ્વાં-યોઁનિમિહા-ઽસદઃ ॥ ભવત-ન્ન-સ્સમનસૌ સમોકસા [સમોકસૌ, અરેપસૌ ।] 18
-વરેપસૌ । મા યજ્ઞગ્ં હિગ્ંસિષ્ટ-મ્મા યજ્ઞપતિ-ઞ્જાતવેદસૌ શિવૌ ભવતમદ્ય નઃ ॥ માતેવ પુત્ર-મ્પૃથિવી પુરીષ્યમગ્નિગ્ગ્ સ્વે યોનાવભારુખા । તાં-વિઁશ્વૈર્દેવૈર્-ઋતુભિઃ સંવિઁદાનઃ પ્રજાપતિર્વિશ્વકર્મા વિ મુઞ્ચતુ ॥ યદસ્ય પારે રજસ-શ્શુક્ર-ઞ્જ્યોતિરજાયત । ત-ન્નઃ પર્ષદતિ દ્વિષો-ઽગ્ને વૈશ્વાનર સ્વાહા ॥ નમ-સ્સુ તે નિર્-ઋતે વિશ્વરૂપે- [વિશ્વરૂપે, અયસ્મયં-વિઁ ચૃતા] 19
-ઽયસ્મયં-વિઁ ચૃતા બન્ધમેતમ્ । યમેન ત્વં-યઁમ્યા સં-વિઁદાનોત્તમ-ન્નાકમધિ રોહયેમમ્ ॥ યત્તે દેવી નિર્-ઋતિરાબબન્ધ દામ ગ્રીવાસ્વ વિચર્ત્યમ્ । ઇદ-ન્તે ત-દ્વિષ્યાં-યાઁયુષો ન મદ્ધ્યાદથા જીવઃ પિતુમદ્ધિ પ્રમુક્તઃ ॥ યસ્યાસ્તે અસ્યાઃ ક્રૂર આસઞ્જુહોમ્યેષા-મ્બન્ધાનામવસર્જનાય । ભૂમિરિતિ ત્વા જના વિદુર્નિર્-ઋતિ- [વિદુર્નિર્-ઋતિઃ, ઇતિ ત્વા ઽહ-મ્પરિ] 20
-રિતિ ત્વા ઽહ-મ્પરિ વેદ વિશ્વતઃ ॥ અસુન્વન્તમ યજમાનમિચ્છ સ્તેનસ્યેત્યાન્-તસ્કરસ્યાન્ વેષિ । અન્ય મસ્મ-દિચ્છ સા ત ઇત્યા નમો દેવિ નિર્-ઋતે તુભ્યમસ્તુ ॥ દેવીમહ-ન્નિર્-ઋતિં-વઁન્દમાનઃ પિતેવ પુત્ર-ન્દસયે વચોભિઃ । વિશ્વસ્ય યા જાયમાનસ્ય વેદ શિરઃ શિરઃ પ્રતિ સૂરી વિ ચષ્ટે ॥ નિવેશન-સ્સઙ્ગમનો વસૂનાં-વિઁશ્વા રૂપા-ઽભિ ચષ્ટે [રૂપા-ઽભિ ચષ્ટે, શચીભિઃ ।] 21
શચીભિઃ । દેવ ઇવ સવિતા સત્યધર્મેન્દ્રો ન તસ્થૌ સમરે પથીનામ્ ॥ સં-વઁરત્રા દધાતન નિરાહાવાન્ કૃણોતન । સિઞ્ચામહા અવટમુદ્રિણં-વઁયં-વિઁશ્વા-ઽહા-ઽદસ્તમક્ષિતમ્ ॥ નિષ્કૃતાહા-વમવટગ્ં સુવરત્રગ્ં સુષેચનમ્ । ઉદ્રિણગ્ં સિઞ્ચે અક્ષિતમ્ ॥ સીરા યુઞ્જન્તિ કવયો યુગા વિ તન્વતે પૃથક્ । ધીરા દેવેષુ સુમ્નયા ॥ યુનક્ત સીરા વિ યુગા તનોત કૃતે યોનૌ વપતેહ [ ] 22
બીજમ્ । ગિરા ચ શ્રુષ્ટિ-સ્સભરા અસન્નો નેદીય ઇ-થ્સૃણ્યા પક્વમા ઽયત્ ॥ લાઙ્ગલ-મ્પવીરવગ્ં સુશેવગ્ં સુમતિથ્સરુ । ઉદિ-ત્કૃષતિ ગામવિ-મ્પ્રફર્વ્ય-ઞ્ચ પીવરીમ્ । પ્રસ્થાવ-દ્રથવાહનમ્ ॥ શુન-ન્નઃ ફાલા વિ તુદન્તુ ભૂમિગ્ં શુન-ઙ્કીનાશા અભિ યન્તુ વાહાન્ । શુન-મ્પર્જન્યો મધુના પયોભિ-શ્શુનાસીરા શુનમસ્માસુ ધત્તમ્ ॥ કામ-ઙ્કામદુઘે ધુક્ષ્વ મિત્રાય વરુણાય ચ । ઇન્દ્રાયાગ્નયે પૂષ્ણ ઓષધીભ્યઃ પ્રજાભ્યઃ ॥ઘૃતેન સીતા મધુના સમક્તા વિશ્વૈર્દેવૈરનુમતા મરુદ્ભિઃ । ઊર્જસ્વતી પયસા પિન્વમાના-ઽસ્માન્-થ્સીતે પયસા-ઽભ્યા-વવૃથ્સ્વ ॥ 23 ॥
સમિતગ્ં સઙ્કલ્પેથાગ્ં સમ્પ્રિયૌ રોચિષ્ણૂ સુમનસ્યમાનૌ । ઇષમૂર્જમભિ સંવઁસાનૌ સં-વાઁ-મ્મનાગ્ંસિ સં-વ્રઁતા સમુ ચિત્તાન્યા-ઽકરમ્ ॥ અગ્ને પુરીષ્યાધિપા ભવા ત્વ-ન્નઃ । ઇષમૂર્જં-યઁજમાનાય ધેહિ ॥ પુરીષ્યસ્ત્વમગ્ને રયિમા-ન્પુષ્ટિમાગ્ં અસિ । શિવાઃ કૃત્વા દિશ-સ્સર્વા-સ્સ્વાં-યોઁનિમિહા-ઽસદઃ ॥ ભવત-ન્ન-સ્સમનસૌ સમોકસા [સમોકસૌ, અરેપસૌ ।] 18
-વરેપસૌ । મા યજ્ઞગ્ં હિગ્ંસિષ્ટ-મ્મા યજ્ઞપતિ-ઞ્જાતવેદસૌ શિવૌ ભવતમદ્ય નઃ ॥ માતેવ પુત્ર-મ્પૃથિવી પુરીષ્યમગ્નિગ્ગ્ સ્વે યોનાવભારુખા । તાં-વિઁશ્વૈર્દેવૈર્-ઋતુભિઃ સંવિઁદાનઃ પ્રજાપતિર્વિશ્વકર્મા વિ મુઞ્ચતુ ॥ યદસ્ય પારે રજસ-શ્શુક્ર-ઞ્જ્યોતિરજાયત । ત-ન્નઃ પર્ષદતિ દ્વિષો-ઽગ્ને વૈશ્વાનર સ્વાહા ॥ નમ-સ્સુ તે નિર્-ઋતે વિશ્વરૂપે- [વિશ્વરૂપે, અયસ્મયં-વિઁ ચૃતા] 19
-ઽયસ્મયં-વિઁ ચૃતા બન્ધમેતમ્ । યમેન ત્વં-યઁમ્યા સં-વિઁદાનોત્તમ-ન્નાકમધિ રોહયેમમ્ ॥ યત્તે દેવી નિર્-ઋતિરાબબન્ધ દામ ગ્રીવાસ્વ વિચર્ત્યમ્ । ઇદ-ન્તે ત-દ્વિષ્યાં-યાઁયુષો ન મદ્ધ્યાદથા જીવઃ પિતુમદ્ધિ પ્રમુક્તઃ ॥ યસ્યાસ્તે અસ્યાઃ ક્રૂર આસઞ્જુહોમ્યેષા-મ્બન્ધાનામવસર્જનાય । ભૂમિરિતિ ત્વા જના વિદુર્નિર્-ઋતિ- [વિદુર્નિર્-ઋતિઃ, ઇતિ ત્વા ઽહ-મ્પરિ] 20
-રિતિ ત્વા ઽહ-મ્પરિ વેદ વિશ્વતઃ ॥ અસુન્વન્તમ યજમાનમિચ્છ સ્તેનસ્યેત્યાન્-તસ્કરસ્યાન્ વેષિ । અન્ય મસ્મ-દિચ્છ સા ત ઇત્યા નમો દેવિ નિર્-ઋતે તુભ્યમસ્તુ ॥ દેવીમહ-ન્નિર્-ઋતિં-વઁન્દમાનઃ પિતેવ પુત્ર-ન્દસયે વચોભિઃ । વિશ્વસ્ય યા જાયમાનસ્ય વેદ શિરઃ શિરઃ પ્રતિ સૂરી વિ ચષ્ટે ॥ નિવેશન-સ્સઙ્ગમનો વસૂનાં-વિઁશ્વા રૂપા-ઽભિ ચષ્ટે [રૂપા-ઽભિ ચષ્ટે, શચીભિઃ ।] 21
શચીભિઃ । દેવ ઇવ સવિતા સત્યધર્મેન્દ્રો ન તસ્થૌ સમરે પથીનામ્ ॥ સં-વઁરત્રા દધાતન નિરાહાવાન્ કૃણોતન । સિઞ્ચામહા અવટમુદ્રિણં-વઁયં-વિઁશ્વા-ઽહા-ઽદસ્તમક્ષિતમ્ ॥ નિષ્કૃતાહા-વમવટગ્ં સુવરત્રગ્ં સુષેચનમ્ । ઉદ્રિણગ્ં સિઞ્ચે અક્ષિતમ્ ॥ સીરા યુઞ્જન્તિ કવયો યુગા વિ તન્વતે પૃથક્ । ધીરા દેવેષુ સુમ્નયા ॥ યુનક્ત સીરા વિ યુગા તનોત કૃતે યોનૌ વપતેહ [ ] 22
બીજમ્ । ગિરા ચ શ્રુષ્ટિ-સ્સભરા અસન્નો નેદીય ઇ-થ્સૃણ્યા પક્વમા ઽયત્ ॥ લાઙ્ગલ-મ્પવીરવગ્ં સુશેવગ્ં સુમતિથ્સરુ । ઉદિ-ત્કૃષતિ ગામવિ-મ્પ્રફર્વ્ય-ઞ્ચ પીવરીમ્ । પ્રસ્થાવ-દ્રથવાહનમ્ ॥ શુન-ન્નઃ ફાલા વિ તુદન્તુ ભૂમિગ્ં શુન-ઙ્કીનાશા અભિ યન્તુ વાહાન્ । શુન-મ્પર્જન્યો મધુના પયોભિ-શ્શુનાસીરા શુનમસ્માસુ ધત્તમ્ ॥ કામ-ઙ્કામદુઘે ધુક્ષ્વ મિત્રાય વરુણાય ચ । ઇન્દ્રાયાગ્નયે પૂષ્ણ ઓષધીભ્યઃ પ્રજાભ્યઃ ॥ઘૃતેન સીતા મધુના સમક્તા વિશ્વૈર્દેવૈરનુમતા મરુદ્ભિઃ । ઊર્જસ્વતી પયસા પિન્વમાના-ઽસ્માન્-થ્સીતે પયસા-ઽભ્યા-વવૃથ્સ્વ ॥ 23 ॥
(સમોકસૌ-વિશ્વરૂપે-વિદુર્નિર્-ઋતિ-રભિ ચષ્ટ-ઇહ-મિત્રાય-દ્વાવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 5)
યા જાતા ઓષધયો દેવેભ્યસ્ત્રિયુગ-મ્પુરા । મન્દામિ બભ્રૂણામહગ્ં શત-ન્ધામાનિ સપ્ત ચ ॥ શતં-વોઁ અબ-ન્ધામાનિ સહસ્રમુત વો રુહઃ । અથા શતક્રત્વો યૂયમિમ-મ્મે અગદ-ઙ્કૃત ॥ પુષ્પાવતીઃ પ્રસૂવતીઃ ફલિનીરફલા ઉત । અશ્વા ઇવ સજિત્વરી-ર્વીરુધઃ પારયિષ્ણવઃ ॥ ઓષધીરિતિ માતર-સ્તદ્વો દેવી-રુપ બ્રુવે । રપાગ્ંસિ વિઘ્નતીરિત રપ- [વિઘ્નતીરિત રપઃ, ચાતયમાનાઃ ।] 24
-શ્ચાતયમાનાઃ ॥ અશ્વત્થે વો નિષદન-મ્પર્ણે વો વસતિઃ કૃતા । ગોભાજ ઇ-ત્કિલાસથ ય-થ્સનવથ પૂરુષમ્ ॥ યદહં-વાઁજય-ન્નિમા ઓષધીર્હસ્ત આદધે । આત્મા યક્ષ્મસ્ય નશ્યતિ પુરા જીવગૃભો યથા ॥ યદોષધય-સ્સઙ્ગચ્છન્તે રાજાન-સ્સમિતા વિવ । વિપ્ર-સ્સ ઉચ્યતે ભિષગ્-રક્ષોહા ઽમીવ ચાતનઃ ॥ નિષ્કૃતિ-ર્નામવો માતા-ઽથા યૂયગ્ગ્સ્થ સઙ્કૃતીઃ । સરાઃ પતત્રિણી- [સરાઃ પતત્રિણીઃ, સ્થન યદા મયતિ] 25
-સ્થન યદા મયતિ નિષ્કૃત ॥ અન્યા વો અન્યામવ-ત્વન્યા-ઽન્યસ્યા ઉપાવત । તા-સ્સર્વા ઓષધય-સ્સંવિઁદાના ઇદ-મ્મે પ્રાવતા વચઃ ॥ ઉચ્છુષ્મા ઓષધીના-ઙ્ગાવો ગોષ્ઠા દિવેરતે । ધનગ્ં સનિષ્યન્તી નામાત્માન-ન્તવ પૂરુષ ॥ અતિ વિશ્વાઃ પરિષ્ઠાઃ સ્તેન ઇવ વ્રજમક્રમુઃ । ઓષધયઃ પ્રાચુચ્યવુ ર્ય-ત્કિ-ઞ્ચ તનુવાગ્ં રપઃ ॥ યા- [યાઃ, ત આતસ્થુ-રાત્માનં-યાઁ] 26
-સ્ત આતસ્થુ-રાત્માનં-યાઁ આવિવિશુઃ પરુઃ પરુઃ । તાસ્તે યક્ષ્મં-વિઁબાધન્તા મુગ્રો મદ્ધ્યમશીરિવ ॥ સાકં-યઁક્ષ્મ પ્ર પત શ્યેનેન કિકિદીવિના । સાકં-વાઁતસ્ય-ધ્રાજ્યા સાક-ન્નશ્ય નિહાકયા ॥ અશ્વાવતીગ્ં સોમવતી મૂર્જયન્તી મુદોજસમ્ । આ વિથ્સિ સર્વા ઓષધીરસ્મા અરિષ્ટતાતયે ॥ યાઃ ફલિનીર્યા અફલા અપુષ્પા યાશ્ચ પુષ્પિણીઃ । બૃહસ્પતિ પ્રસૂતા સ્તાનો મુઞ્ચન્ત્વગ્ં હસઃ ॥ યા [યાઃ, ઓષધય-સ્સોમરાજ્ઞીઃ] 27
ઓષધય-સ્સોમરાજ્ઞીઃ પ્રવિષ્ટાઃ પૃથિવીમનુ । તાસા-ન્ત્વમસ્યુત્તમા પ્રણો જીવાતવે-સુવ ॥ અવપતન્તીરવદ-ન્દિવ ઓષધયઃ પરિ । ય-ઞ્જીવ મશ્ઞવા મહૈ ન સ રિષ્યાતિ પૂરુષઃ ॥ યાશ્ચેદ મુપ-શૃણ્વન્તિ યાશ્ચ દૂર-મ્પરાગતાઃ । ઇહ સઙ્ગત્ય તા-સ્સર્વા અસ્મૈ સ-ન્દત્ત ભેષજમ્ ॥ મા વો રિષ-ત્ખનિતા યસ્મૈ ચાહ-ઙ્ખનામિ વઃ । દ્વિપ-ચ્ચતુષ્પ-દસ્માકગ્ં સર્વ-મસ્ત્વનાતુરમ્ ॥ ઓષધય-સ્સં-વઁદન્તે સોમેન સહ રાજ્ઞા । યસ્મૈ કરોતિ બ્રાહ્મણસ્તગ્ં રાજ-ન્પારયામસિ ॥ 28 ॥
યા જાતા ઓષધયો દેવેભ્યસ્ત્રિયુગ-મ્પુરા । મન્દામિ બભ્રૂણામહગ્ં શત-ન્ધામાનિ સપ્ત ચ ॥ શતં-વોઁ અબ-ન્ધામાનિ સહસ્રમુત વો રુહઃ । અથા શતક્રત્વો યૂયમિમ-મ્મે અગદ-ઙ્કૃત ॥ પુષ્પાવતીઃ પ્રસૂવતીઃ ફલિનીરફલા ઉત । અશ્વા ઇવ સજિત્વરી-ર્વીરુધઃ પારયિષ્ણવઃ ॥ ઓષધીરિતિ માતર-સ્તદ્વો દેવી-રુપ બ્રુવે । રપાગ્ંસિ વિઘ્નતીરિત રપ- [વિઘ્નતીરિત રપઃ, ચાતયમાનાઃ ।] 24
-શ્ચાતયમાનાઃ ॥ અશ્વત્થે વો નિષદન-મ્પર્ણે વો વસતિઃ કૃતા । ગોભાજ ઇ-ત્કિલાસથ ય-થ્સનવથ પૂરુષમ્ ॥ યદહં-વાઁજય-ન્નિમા ઓષધીર્હસ્ત આદધે । આત્મા યક્ષ્મસ્ય નશ્યતિ પુરા જીવગૃભો યથા ॥ યદોષધય-સ્સઙ્ગચ્છન્તે રાજાન-સ્સમિતા વિવ । વિપ્ર-સ્સ ઉચ્યતે ભિષગ્-રક્ષોહા ઽમીવ ચાતનઃ ॥ નિષ્કૃતિ-ર્નામવો માતા-ઽથા યૂયગ્ગ્સ્થ સઙ્કૃતીઃ । સરાઃ પતત્રિણી- [સરાઃ પતત્રિણીઃ, સ્થન યદા મયતિ] 25
-સ્થન યદા મયતિ નિષ્કૃત ॥ અન્યા વો અન્યામવ-ત્વન્યા-ઽન્યસ્યા ઉપાવત । તા-સ્સર્વા ઓષધય-સ્સંવિઁદાના ઇદ-મ્મે પ્રાવતા વચઃ ॥ ઉચ્છુષ્મા ઓષધીના-ઙ્ગાવો ગોષ્ઠા દિવેરતે । ધનગ્ં સનિષ્યન્તી નામાત્માન-ન્તવ પૂરુષ ॥ અતિ વિશ્વાઃ પરિષ્ઠાઃ સ્તેન ઇવ વ્રજમક્રમુઃ । ઓષધયઃ પ્રાચુચ્યવુ ર્ય-ત્કિ-ઞ્ચ તનુવાગ્ં રપઃ ॥ યા- [યાઃ, ત આતસ્થુ-રાત્માનં-યાઁ] 26
-સ્ત આતસ્થુ-રાત્માનં-યાઁ આવિવિશુઃ પરુઃ પરુઃ । તાસ્તે યક્ષ્મં-વિઁબાધન્તા મુગ્રો મદ્ધ્યમશીરિવ ॥ સાકં-યઁક્ષ્મ પ્ર પત શ્યેનેન કિકિદીવિના । સાકં-વાઁતસ્ય-ધ્રાજ્યા સાક-ન્નશ્ય નિહાકયા ॥ અશ્વાવતીગ્ં સોમવતી મૂર્જયન્તી મુદોજસમ્ । આ વિથ્સિ સર્વા ઓષધીરસ્મા અરિષ્ટતાતયે ॥ યાઃ ફલિનીર્યા અફલા અપુષ્પા યાશ્ચ પુષ્પિણીઃ । બૃહસ્પતિ પ્રસૂતા સ્તાનો મુઞ્ચન્ત્વગ્ં હસઃ ॥ યા [યાઃ, ઓષધય-સ્સોમરાજ્ઞીઃ] 27
ઓષધય-સ્સોમરાજ્ઞીઃ પ્રવિષ્ટાઃ પૃથિવીમનુ । તાસા-ન્ત્વમસ્યુત્તમા પ્રણો જીવાતવે-સુવ ॥ અવપતન્તીરવદ-ન્દિવ ઓષધયઃ પરિ । ય-ઞ્જીવ મશ્ઞવા મહૈ ન સ રિષ્યાતિ પૂરુષઃ ॥ યાશ્ચેદ મુપ-શૃણ્વન્તિ યાશ્ચ દૂર-મ્પરાગતાઃ । ઇહ સઙ્ગત્ય તા-સ્સર્વા અસ્મૈ સ-ન્દત્ત ભેષજમ્ ॥ મા વો રિષ-ત્ખનિતા યસ્મૈ ચાહ-ઙ્ખનામિ વઃ । દ્વિપ-ચ્ચતુષ્પ-દસ્માકગ્ં સર્વ-મસ્ત્વનાતુરમ્ ॥ ઓષધય-સ્સં-વઁદન્તે સોમેન સહ રાજ્ઞા । યસ્મૈ કરોતિ બ્રાહ્મણસ્તગ્ં રાજ-ન્પારયામસિ ॥ 28 ॥
(રપઃ - પતત્રિણી- ર્યા - અગ્ંહસો યાઃ - ખનામિ વો - ઽષ્ટાદશ ચ) (અ. 6)
મા નો હિગ્ંસીજ્જનિતા યઃ પૃથિવ્યા યો વા દિવગ્ં સત્યધર્મા જજાન । યશ્ચાપશ્ચન્દ્રા બૃહતીર્જજાન કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ અભ્યાવર્તસ્વ પૃથિવિ યજ્ઞેન પયસા સહ । વપા-ન્તે અગ્નિરિષિતો-ઽવ સર્પતુ ॥ અગ્ને ય-ત્તે શુક્રં-યઁચ્ચન્દ્રં-યઁ-ત્પૂતં-યઁ-દ્યજ્ઞિયમ્ । ત-દ્દેવેભ્યો ભરામસિ ॥ ઇષમૂર્જમહમિત આ [આ, દદ ઋતસ્ય ધામ્નો] 29
દદ ઋતસ્ય ધામ્નો અમૃતસ્ય યોનેઃ । આ નો ગોષુ વિશત્વૌષધીષુ જહામિ સેદિમનિરામમીવામ્ ॥ અગ્ને તવ શ્રવો વયો મહિ ભ્રાજન્ત્યર્ચયો વિભાવસો । બૃહ-દ્ભાનો શવસા વાજમુક્થ્ય-ન્દધાસિ દાશુષે કવે ॥ ઇરજ્યન્નગ્ને પ્રથયસ્વ જન્તુભિરસ્મે રાયો અમર્ત્ય । સ દર્શતસ્ય વપુષો વિ રાજસિ પૃણક્ષિ સાનસિગ્ં રયિમ્ ॥ ઊર્જો નપાજ્જાતવેદ-સ્સુશસ્તિભિ-ર્મન્દસ્વ [ ] 30
ધીતિભિર્હિતઃ । ત્વે ઇષ-સ્સ-ન્દધુ-ર્ભૂરિરેતસ-શ્ચિત્રો તયો વામજાતાઃ ॥ પાવકવર્ચા-શ્શુક્રવર્ચા અનૂનવર્ચા ઉદિયર્ષિ ભાનુના । પુત્રઃ પિતરા વિચરન્નુપાવસ્યુભે પૃણક્ષિ રોદસી ॥ ઋતાવાન-મ્મહિષં-વિઁશ્વચર્ષણિમગ્નિગ્ં સુમ્નાય દધિરે પુરો જનાઃ । શ્રુત્કર્ણગ્ં સપ્રથસ્તમ-ન્ત્વા ગિરા દૈવ્ય-મ્માનુષા યુગા ॥ નિષ્કર્તાર-મદ્ધ્વરસ્ય પ્રચેતસ-ઙ્ક્ષયન્તગ્ં રાધસે મહે । રાતિ-મ્ભૃગૂણામુશિજ-ઙ્કવિક્રતુ-મ્પૃણક્ષિ સાનસિગ્ં - [સાનસિમ્, રયિમ્ ।] 31
રયિમ્ ॥ ચિતઃ સ્થ પરિચિત ઊર્ધ્વચિતઃ શ્રયદ્ધ્વ-ન્તયા દેવતયા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્ધ્રુવા-સ્સીદત ॥ આ પ્યાયસ્વ સમેતુ તે વિશ્વતઃ સોમ વૃષ્ણિયમ્ । ભવા વાજસ્ય સઙ્ગથે ॥ સ-ન્તે પયાગ્ંસિ સમુ યન્તુ વાજા-સ્સં-વૃઁષ્ણિયા-ન્યભિમાતિષાહઃ । આપ્યાયમાનો અમૃતાય સોમ દિવિ શ્રવાગ્સ્યુત્તમાનિ ધિષ્વ ॥ 32 ॥
મા નો હિગ્ંસીજ્જનિતા યઃ પૃથિવ્યા યો વા દિવગ્ં સત્યધર્મા જજાન । યશ્ચાપશ્ચન્દ્રા બૃહતીર્જજાન કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ અભ્યાવર્તસ્વ પૃથિવિ યજ્ઞેન પયસા સહ । વપા-ન્તે અગ્નિરિષિતો-ઽવ સર્પતુ ॥ અગ્ને ય-ત્તે શુક્રં-યઁચ્ચન્દ્રં-યઁ-ત્પૂતં-યઁ-દ્યજ્ઞિયમ્ । ત-દ્દેવેભ્યો ભરામસિ ॥ ઇષમૂર્જમહમિત આ [આ, દદ ઋતસ્ય ધામ્નો] 29
દદ ઋતસ્ય ધામ્નો અમૃતસ્ય યોનેઃ । આ નો ગોષુ વિશત્વૌષધીષુ જહામિ સેદિમનિરામમીવામ્ ॥ અગ્ને તવ શ્રવો વયો મહિ ભ્રાજન્ત્યર્ચયો વિભાવસો । બૃહ-દ્ભાનો શવસા વાજમુક્થ્ય-ન્દધાસિ દાશુષે કવે ॥ ઇરજ્યન્નગ્ને પ્રથયસ્વ જન્તુભિરસ્મે રાયો અમર્ત્ય । સ દર્શતસ્ય વપુષો વિ રાજસિ પૃણક્ષિ સાનસિગ્ં રયિમ્ ॥ ઊર્જો નપાજ્જાતવેદ-સ્સુશસ્તિભિ-ર્મન્દસ્વ [ ] 30
ધીતિભિર્હિતઃ । ત્વે ઇષ-સ્સ-ન્દધુ-ર્ભૂરિરેતસ-શ્ચિત્રો તયો વામજાતાઃ ॥ પાવકવર્ચા-શ્શુક્રવર્ચા અનૂનવર્ચા ઉદિયર્ષિ ભાનુના । પુત્રઃ પિતરા વિચરન્નુપાવસ્યુભે પૃણક્ષિ રોદસી ॥ ઋતાવાન-મ્મહિષં-વિઁશ્વચર્ષણિમગ્નિગ્ં સુમ્નાય દધિરે પુરો જનાઃ । શ્રુત્કર્ણગ્ં સપ્રથસ્તમ-ન્ત્વા ગિરા દૈવ્ય-મ્માનુષા યુગા ॥ નિષ્કર્તાર-મદ્ધ્વરસ્ય પ્રચેતસ-ઙ્ક્ષયન્તગ્ં રાધસે મહે । રાતિ-મ્ભૃગૂણામુશિજ-ઙ્કવિક્રતુ-મ્પૃણક્ષિ સાનસિગ્ં - [સાનસિમ્, રયિમ્ ।] 31
રયિમ્ ॥ ચિતઃ સ્થ પરિચિત ઊર્ધ્વચિતઃ શ્રયદ્ધ્વ-ન્તયા દેવતયા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્ધ્રુવા-સ્સીદત ॥ આ પ્યાયસ્વ સમેતુ તે વિશ્વતઃ સોમ વૃષ્ણિયમ્ । ભવા વાજસ્ય સઙ્ગથે ॥ સ-ન્તે પયાગ્ંસિ સમુ યન્તુ વાજા-સ્સં-વૃઁષ્ણિયા-ન્યભિમાતિષાહઃ । આપ્યાયમાનો અમૃતાય સોમ દિવિ શ્રવાગ્સ્યુત્તમાનિ ધિષ્વ ॥ 32 ॥
(આ - મન્દસ્વ - સાનસિ - મેકાન્નચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 7)
અભ્યસ્થા-દ્વિશ્વાઃ પૃતના અરાતીસ્તદગ્નિરાહ તદુ સોમ આહ । બૃહસ્પતિઃ સવિતા તન્મ આહ પૂષા મા-ઽધા-થ્સુકૃતસ્ય લોકે ॥ યદક્રન્દઃ પ્રથમ-ઞ્જાયમાન ઉદ્યન્-થ્સમુદ્રાદુત વા પુરીષાત્ । શ્યેનસ્ય પક્ષા હરિણસ્ય બાહૂ ઉપસ્તુત-ઞ્જનિમ ત-ત્તે અર્વન્ન્ ॥ અપા-મ્પૃષ્ઠમસિ યોનિરગ્ને-સ્સમુદ્રમભિતઃ પિન્વમાનમ્ । વર્ધમાન-મ્મહ [વર્ધમાન-મ્મહઃ, આ ચ પુષ્કર-ન્દિવો] 33
આ ચ પુષ્કર-ન્દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથસ્વ ॥ બ્રહ્મ જજ્ઞાન-મ્પ્રથમ-મ્પુરસ્તાદ્વિ સીમત-સ્સુરુચો વેન આવઃ । સ બુદ્ધ્નિયા ઉપમા અસ્ય વિષ્ઠા-સ્સતશ્ચ યોનિમસતશ્ચ વિવઃ ॥ હિરણ્યગર્ભ-સ્સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્ । સ દાધાર પૃથિવી-ન્દ્યામુતેમા-ઙ્કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ દ્રફ્સશ્ચસ્કન્દ પૃથિવીમનુ- [પૃથિવીમનુ, દ્યામિમ-ઞ્ચ] 34
-દ્યામિમ-ઞ્ચ યોનિમનુ યશ્ચ પૂર્વઃ । તૃતીયં-યોઁનિમનુ સઞ્ચરન્ત-ન્દ્રફ્સ-ઞ્જુહોમ્યનુ સપ્ત હોત્રાઃ ॥ નમો અસ્તુ સર્પેભ્યો યે કે ચ પૃથિવીમનુ । યે અન્તરિક્ષે યે દિવિ તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥ યે-ઽદો રોચને દિવો યે વા સૂર્યસ્ય રશ્મિષુ । યેષામફ્સુ સદઃ કૃત-ન્તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥ યા ઇષવો યાતુ ધાનાનાં ઁયે વા વનસ્પતીગ્ંરનુ । યે વા-ઽવટેષુ શેરતે તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥ 35 ॥
અભ્યસ્થા-દ્વિશ્વાઃ પૃતના અરાતીસ્તદગ્નિરાહ તદુ સોમ આહ । બૃહસ્પતિઃ સવિતા તન્મ આહ પૂષા મા-ઽધા-થ્સુકૃતસ્ય લોકે ॥ યદક્રન્દઃ પ્રથમ-ઞ્જાયમાન ઉદ્યન્-થ્સમુદ્રાદુત વા પુરીષાત્ । શ્યેનસ્ય પક્ષા હરિણસ્ય બાહૂ ઉપસ્તુત-ઞ્જનિમ ત-ત્તે અર્વન્ન્ ॥ અપા-મ્પૃષ્ઠમસિ યોનિરગ્ને-સ્સમુદ્રમભિતઃ પિન્વમાનમ્ । વર્ધમાન-મ્મહ [વર્ધમાન-મ્મહઃ, આ ચ પુષ્કર-ન્દિવો] 33
આ ચ પુષ્કર-ન્દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથસ્વ ॥ બ્રહ્મ જજ્ઞાન-મ્પ્રથમ-મ્પુરસ્તાદ્વિ સીમત-સ્સુરુચો વેન આવઃ । સ બુદ્ધ્નિયા ઉપમા અસ્ય વિષ્ઠા-સ્સતશ્ચ યોનિમસતશ્ચ વિવઃ ॥ હિરણ્યગર્ભ-સ્સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્ । સ દાધાર પૃથિવી-ન્દ્યામુતેમા-ઙ્કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ દ્રફ્સશ્ચસ્કન્દ પૃથિવીમનુ- [પૃથિવીમનુ, દ્યામિમ-ઞ્ચ] 34
-દ્યામિમ-ઞ્ચ યોનિમનુ યશ્ચ પૂર્વઃ । તૃતીયં-યોઁનિમનુ સઞ્ચરન્ત-ન્દ્રફ્સ-ઞ્જુહોમ્યનુ સપ્ત હોત્રાઃ ॥ નમો અસ્તુ સર્પેભ્યો યે કે ચ પૃથિવીમનુ । યે અન્તરિક્ષે યે દિવિ તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥ યે-ઽદો રોચને દિવો યે વા સૂર્યસ્ય રશ્મિષુ । યેષામફ્સુ સદઃ કૃત-ન્તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥ યા ઇષવો યાતુ ધાનાનાં ઁયે વા વનસ્પતીગ્ંરનુ । યે વા-ઽવટેષુ શેરતે તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમઃ ॥ 35 ॥
(મહો - ઽનુ - યાતુધાનાના - મેકાદશ ચ) (અ. 8)
ધ્રુવા-ઽસિ ધરુણા-ઽસ્તૃતા વિશ્વકર્મણા સુકૃતા । મા ત્વા સમુદ્ર ઉદ્વધીન્મા સુપર્ણો વ્યથમાના પૃથિવી-ન્દૃગ્ંહ ॥ પ્રજાપતિસ્ત્વા સાદયતુ પૃથિવ્યાઃ પૃષ્ઠે વ્યચસ્વતી-મ્પ્રથસ્વતી-મ્પ્રથો-ઽસિ પૃથિવ્યસિ ભૂરસિ ભૂમિરસ્યદિતિરસિ વિશ્વધાયા વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ધર્ત્રી પૃથિવીં-યઁચ્છ પૃથિવી-ન્દૃગ્ંહ પૃથિવી-મ્મા હિગ્ંસીર્વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વ્યાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ [પ્રતિષ્ઠાયૈ, ચરિત્રાયા-] 36
ચરિત્રાયા-ઽગ્નિસ્ત્વા-ઽભિ પાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા છર્દિષા શન્તમેન તયા દેવતયા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્ધ્રુવા સીદ ॥ કાણ્ડા-ત્કાણ્ડા-ત્પ્રરોહન્તી પરુષઃપરુષઃ પરિ । એવા નો દૂર્વે પ્ર તનુ સહસ્રેણ શતેન ચ ॥ યા શતેન પ્રતનોષિ સહસ્રેણ વિરોહસિ । તસ્યાસ્તે દેવીષ્ટકે વિધેમ હવિષા વયમ્ ॥ અષાઢા-ઽસિ સહમાના સહસ્વારાતી-સ્સહસ્વારાતીયત-સ્સહસ્વ પૃતના-સ્સહસ્વ પૃતન્યતઃ । સહસ્રવીર્યા- [સહસ્રવીર્યા, અસિ સા મા જિન્વ ।] 37
-ઽસિ સા મા જિન્વ ॥ મધુ વાતા ઋતાયતે મધુ ક્ષરન્તિ સિન્ધવઃ । માદ્ધ્વીર્ન-સ્સન્ત્વોષધીઃ ॥ મધુ નક્તમુતોષસિ મધુમ-ત્પાર્થિવગ્ં રજઃ । મધુ દ્યૌરસ્તુ નઃ પિતા ॥ મધુમા-ન્નો વનસ્પતિ-ર્મધુમાગ્ં અસ્તુ સૂર્યઃ । માદ્ધ્વીર્ગાવો ભવન્તુ નઃ ॥ મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં-યઁજ્ઞ-મ્મિમિક્ષતામ્ । પિપૃતા-ન્નો ભરીમભિઃ ॥ ત-દ્વિષ્ણોઃ પરમ- [પરમમ્, પદગ્ં સદા પશ્યન્તિ] 38
-મ્પદગ્ં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ । દિવીવ ચક્ષુરાતતમ્ ॥ ધ્રુવા-ઽસિ પૃથિવિ સહસ્વ પૃતન્યતઃ । સ્યૂતા દેવેભિરમૃતેના ઽઽગાઃ ॥ યાસ્તે અગ્ને સૂર્યે રુચ ઉદ્યતો દિવમાતન્વન્તિ રશ્મિભિઃ । તાભિ-સ્સર્વાભી રુચે જનાય નસ્કૃધિ ॥ યા વો દેવા-સ્સૂર્યે રુચો ગોષ્વશ્વેષુ યા રુચઃ । ઇન્દ્રાગ્ની તાભિ-સ્સર્વાભી રુચ-ન્નો ધત્ત બૃહસ્પતે ॥ વિરા- [વિરાટ્, જ્યોતિરધારય-] 39
-ડ્જ્યોતિરધારય-થ્સમ્રા-ડ્જ્યોતિરધારય-થ્સ્વરા-ડ્જ્યોતિરધારયત્ ॥ અગ્ને યુક્ષ્વા હિ યે તવાશ્વાસો દેવ સાધવઃ । અરં-વઁહન્ત્યાશવઃ ॥ યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાગ્ં અશ્વાગ્ં અગ્ને રથીરિવ । નિ હોતા પૂર્વ્ય-સ્સદઃ ॥ દ્રફ્સશ્ચસ્કન્દ પૃથિવીમનુ દ્યામિમ-ઞ્ચ યોનિમનુ યશ્ચ પૂર્વઃ । તૃતીયં-યોઁનિમનુ સઞ્ચરન્ત-ન્દ્રફ્સ-ઞ્જુહોમ્યનુ સપ્ત [ ] 40
હોત્રાઃ ॥ અભૂદિદં-વિઁશ્વસ્ય ભુવનસ્ય વાજિનમગ્ને-ર્વૈશ્વાનરસ્ય ચ । અગ્નિર્જ્યોતિષા જ્યોતિષ્મા-ન્રુક્મો વર્ચસા વર્ચસ્વાન્ ॥ ઋચે ત્વા રુચે ત્વા સમિ-થ્સ્રવન્તિ સરિતો ન ધેનાઃ । અન્તર્હૃદા મનસા પૂયમાનાઃ ॥ ઘૃતસ્ય ધારા અભિ ચાકશીમિ । હિરણ્યયો વેતસો મદ્ધ્ય આસામ્ ॥ તસ્મિન્થ્સુપર્ણો મધુકૃ-ત્કુલાયી ભજન્નાસ્તે મધુ દેવતાભ્યઃ । તસ્યા સ તે હરય-સ્સપ્ત તીરે સ્વધા-ન્દુહાના અમૃતસ્ય ધારામ્ ॥ 41 ॥
ધ્રુવા-ઽસિ ધરુણા-ઽસ્તૃતા વિશ્વકર્મણા સુકૃતા । મા ત્વા સમુદ્ર ઉદ્વધીન્મા સુપર્ણો વ્યથમાના પૃથિવી-ન્દૃગ્ંહ ॥ પ્રજાપતિસ્ત્વા સાદયતુ પૃથિવ્યાઃ પૃષ્ઠે વ્યચસ્વતી-મ્પ્રથસ્વતી-મ્પ્રથો-ઽસિ પૃથિવ્યસિ ભૂરસિ ભૂમિરસ્યદિતિરસિ વિશ્વધાયા વિશ્વસ્ય ભુવનસ્ય ધર્ત્રી પૃથિવીં-યઁચ્છ પૃથિવી-ન્દૃગ્ંહ પૃથિવી-મ્મા હિગ્ંસીર્વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વ્યાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ [પ્રતિષ્ઠાયૈ, ચરિત્રાયા-] 36
ચરિત્રાયા-ઽગ્નિસ્ત્વા-ઽભિ પાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા છર્દિષા શન્તમેન તયા દેવતયા-ઽઙ્ગિરસ્વ-દ્ધ્રુવા સીદ ॥ કાણ્ડા-ત્કાણ્ડા-ત્પ્રરોહન્તી પરુષઃપરુષઃ પરિ । એવા નો દૂર્વે પ્ર તનુ સહસ્રેણ શતેન ચ ॥ યા શતેન પ્રતનોષિ સહસ્રેણ વિરોહસિ । તસ્યાસ્તે દેવીષ્ટકે વિધેમ હવિષા વયમ્ ॥ અષાઢા-ઽસિ સહમાના સહસ્વારાતી-સ્સહસ્વારાતીયત-સ્સહસ્વ પૃતના-સ્સહસ્વ પૃતન્યતઃ । સહસ્રવીર્યા- [સહસ્રવીર્યા, અસિ સા મા જિન્વ ।] 37
-ઽસિ સા મા જિન્વ ॥ મધુ વાતા ઋતાયતે મધુ ક્ષરન્તિ સિન્ધવઃ । માદ્ધ્વીર્ન-સ્સન્ત્વોષધીઃ ॥ મધુ નક્તમુતોષસિ મધુમ-ત્પાર્થિવગ્ં રજઃ । મધુ દ્યૌરસ્તુ નઃ પિતા ॥ મધુમા-ન્નો વનસ્પતિ-ર્મધુમાગ્ં અસ્તુ સૂર્યઃ । માદ્ધ્વીર્ગાવો ભવન્તુ નઃ ॥ મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં-યઁજ્ઞ-મ્મિમિક્ષતામ્ । પિપૃતા-ન્નો ભરીમભિઃ ॥ ત-દ્વિષ્ણોઃ પરમ- [પરમમ્, પદગ્ં સદા પશ્યન્તિ] 38
-મ્પદગ્ં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ । દિવીવ ચક્ષુરાતતમ્ ॥ ધ્રુવા-ઽસિ પૃથિવિ સહસ્વ પૃતન્યતઃ । સ્યૂતા દેવેભિરમૃતેના ઽઽગાઃ ॥ યાસ્તે અગ્ને સૂર્યે રુચ ઉદ્યતો દિવમાતન્વન્તિ રશ્મિભિઃ । તાભિ-સ્સર્વાભી રુચે જનાય નસ્કૃધિ ॥ યા વો દેવા-સ્સૂર્યે રુચો ગોષ્વશ્વેષુ યા રુચઃ । ઇન્દ્રાગ્ની તાભિ-સ્સર્વાભી રુચ-ન્નો ધત્ત બૃહસ્પતે ॥ વિરા- [વિરાટ્, જ્યોતિરધારય-] 39
-ડ્જ્યોતિરધારય-થ્સમ્રા-ડ્જ્યોતિરધારય-થ્સ્વરા-ડ્જ્યોતિરધારયત્ ॥ અગ્ને યુક્ષ્વા હિ યે તવાશ્વાસો દેવ સાધવઃ । અરં-વઁહન્ત્યાશવઃ ॥ યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાગ્ં અશ્વાગ્ં અગ્ને રથીરિવ । નિ હોતા પૂર્વ્ય-સ્સદઃ ॥ દ્રફ્સશ્ચસ્કન્દ પૃથિવીમનુ દ્યામિમ-ઞ્ચ યોનિમનુ યશ્ચ પૂર્વઃ । તૃતીયં-યોઁનિમનુ સઞ્ચરન્ત-ન્દ્રફ્સ-ઞ્જુહોમ્યનુ સપ્ત [ ] 40
હોત્રાઃ ॥ અભૂદિદં-વિઁશ્વસ્ય ભુવનસ્ય વાજિનમગ્ને-ર્વૈશ્વાનરસ્ય ચ । અગ્નિર્જ્યોતિષા જ્યોતિષ્મા-ન્રુક્મો વર્ચસા વર્ચસ્વાન્ ॥ ઋચે ત્વા રુચે ત્વા સમિ-થ્સ્રવન્તિ સરિતો ન ધેનાઃ । અન્તર્હૃદા મનસા પૂયમાનાઃ ॥ ઘૃતસ્ય ધારા અભિ ચાકશીમિ । હિરણ્યયો વેતસો મદ્ધ્ય આસામ્ ॥ તસ્મિન્થ્સુપર્ણો મધુકૃ-ત્કુલાયી ભજન્નાસ્તે મધુ દેવતાભ્યઃ । તસ્યા સ તે હરય-સ્સપ્ત તીરે સ્વધા-ન્દુહાના અમૃતસ્ય ધારામ્ ॥ 41 ॥
(પ્રતિષ્ઠાયૈ - સહસ્રવીર્યા - પરમં - ઁવિરાટ્થ્ - સપ્ત - તીરે - ચત્વારિ ચ) (અ. 9)
આદિત્ય-ઙ્ગર્ભ-મ્પયસા સમઞ્જન્-થ્સહસ્રસ્ય પ્રતિમાં-વિઁશ્વરૂપમ્ । પરિ વૃઙ્ગ્ધિ હરસા મા-ઽભિ મૃક્ષ-શ્શતાયુષ-ઙ્કૃણુહિ ચીયમાનઃ ॥ ઇમ-મ્મા હિગ્ંસીર્દ્વિપાદ-મ્પશૂનાગ્ં સહસ્રાક્ષ મેધ આ ચીયમાનઃ । મયુમારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તનુવો નિ ષીદ ॥ વાતસ્ય ધ્રાજિં-વઁરુણસ્ય નાભિમશ્વ-ઞ્જજ્ઞાનગ્ં સરિરસ્ય મદ્ધ્યે । શિશુ-ન્નદીનાગ્ં હરિમદ્રિબુદ્ધમગ્ને મા હિગ્ંસીઃ [મા હિગ્ંસીઃ, પરમે વ્યોમન્ન્ ।] 42
પરમે વ્યોમન્ન્ ॥ ઇમ-મ્મા હિગ્ંસીરેકશફ-મ્પશૂના-ઙ્કનિક્રદં-વાઁજિનં-વાઁજિનેષુ । ગૌરમારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તનુવો નિ ષીદ ॥ અજસ્રમિન્દુમરુષ-મ્ભુરણ્યુમગ્નિમીડે પૂર્વચિત્તૌ નમોભિઃ । સ પર્વભિર્-ઋતુશઃ કલ્પમાનો ગા-મ્મા હિગ્ંસીરદિતિં-વિઁરાજમ્ ॥ ઇમગ્ં સમુદ્રગ્ં શતધારમુ-થ્સં-વ્યઁચ્યમાન-મ્ભુવનસ્ય મદ્ધ્યે । ઘૃત-ન્દુહાના-મદિતિ-ઞ્જનાયાગ્ને મા [-મદિતિ-ઞ્જનાયાગ્ને મા, હિગ્ંસીઃ પરમે વ્યોમન્ન્ ।] 43
હિગ્ંસીઃ પરમે વ્યોમન્ન્ । ગવયમારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તનુવો નિ ષીદ ॥ વરૂત્રિ-ન્ત્વષ્ટુર્વરુણસ્ય નાભિમવિ-ઞ્જજ્ઞાનાગ્ં રજસઃ પરસ્માત્ । મહીગ્ં સાહસ્રીમસુરસ્ય માયામગ્ને મા હિગ્ંસીઃ પરમે વ્યોમન્ન્ ॥ ઇમામૂર્ણાયું-વઁરુણસ્ય માયા-ન્ત્વચ-મ્પશૂના-ન્દ્વિપદા-ઞ્ચતુષ્પદામ્ । ત્વષ્ટુઃ પ્રજાના-મ્પ્રથમ-ઞ્જનિત્રમગ્ને મા હિગ્ંસીઃ પરમે વ્યોમન્ન્ । ઉષ્ટ્રમારણ્યમનુ [ઉષ્ટ્રમારણ્યમનુ, તે દિશામિ તેન] 44
તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તનુવો નિ ષીદ ॥ યો અગ્નિરગ્નેસ્ત-પસો-ઽધિ જાત-શ્શોચા-ત્પૃથિવ્યા ઉત વા દિવસ્પરિ । યેન પ્રજા વિશ્વકર્મા વ્યાન-ટ્તમગ્ને હેડઃ પરિ તે વૃણક્તુ ॥ અજા હ્યગ્નેરજનિષ્ટ ગર્ભા-થ્સા વા અપશ્યજ્જનિતારમગ્રે । તયા રોહમાયન્નુપ મેદ્ધ્યાસસ્તયા દેવા દેવતામગ્ર આયન્ન્ । શરભ-( )-મારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તનુવો નિષીદ ॥ 45 ॥
આદિત્ય-ઙ્ગર્ભ-મ્પયસા સમઞ્જન્-થ્સહસ્રસ્ય પ્રતિમાં-વિઁશ્વરૂપમ્ । પરિ વૃઙ્ગ્ધિ હરસા મા-ઽભિ મૃક્ષ-શ્શતાયુષ-ઙ્કૃણુહિ ચીયમાનઃ ॥ ઇમ-મ્મા હિગ્ંસીર્દ્વિપાદ-મ્પશૂનાગ્ં સહસ્રાક્ષ મેધ આ ચીયમાનઃ । મયુમારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તનુવો નિ ષીદ ॥ વાતસ્ય ધ્રાજિં-વઁરુણસ્ય નાભિમશ્વ-ઞ્જજ્ઞાનગ્ં સરિરસ્ય મદ્ધ્યે । શિશુ-ન્નદીનાગ્ં હરિમદ્રિબુદ્ધમગ્ને મા હિગ્ંસીઃ [મા હિગ્ંસીઃ, પરમે વ્યોમન્ન્ ।] 42
પરમે વ્યોમન્ન્ ॥ ઇમ-મ્મા હિગ્ંસીરેકશફ-મ્પશૂના-ઙ્કનિક્રદં-વાઁજિનં-વાઁજિનેષુ । ગૌરમારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તનુવો નિ ષીદ ॥ અજસ્રમિન્દુમરુષ-મ્ભુરણ્યુમગ્નિમીડે પૂર્વચિત્તૌ નમોભિઃ । સ પર્વભિર્-ઋતુશઃ કલ્પમાનો ગા-મ્મા હિગ્ંસીરદિતિં-વિઁરાજમ્ ॥ ઇમગ્ં સમુદ્રગ્ં શતધારમુ-થ્સં-વ્યઁચ્યમાન-મ્ભુવનસ્ય મદ્ધ્યે । ઘૃત-ન્દુહાના-મદિતિ-ઞ્જનાયાગ્ને મા [-મદિતિ-ઞ્જનાયાગ્ને મા, હિગ્ંસીઃ પરમે વ્યોમન્ન્ ।] 43
હિગ્ંસીઃ પરમે વ્યોમન્ન્ । ગવયમારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તનુવો નિ ષીદ ॥ વરૂત્રિ-ન્ત્વષ્ટુર્વરુણસ્ય નાભિમવિ-ઞ્જજ્ઞાનાગ્ં રજસઃ પરસ્માત્ । મહીગ્ં સાહસ્રીમસુરસ્ય માયામગ્ને મા હિગ્ંસીઃ પરમે વ્યોમન્ન્ ॥ ઇમામૂર્ણાયું-વઁરુણસ્ય માયા-ન્ત્વચ-મ્પશૂના-ન્દ્વિપદા-ઞ્ચતુષ્પદામ્ । ત્વષ્ટુઃ પ્રજાના-મ્પ્રથમ-ઞ્જનિત્રમગ્ને મા હિગ્ંસીઃ પરમે વ્યોમન્ન્ । ઉષ્ટ્રમારણ્યમનુ [ઉષ્ટ્રમારણ્યમનુ, તે દિશામિ તેન] 44
તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તનુવો નિ ષીદ ॥ યો અગ્નિરગ્નેસ્ત-પસો-ઽધિ જાત-શ્શોચા-ત્પૃથિવ્યા ઉત વા દિવસ્પરિ । યેન પ્રજા વિશ્વકર્મા વ્યાન-ટ્તમગ્ને હેડઃ પરિ તે વૃણક્તુ ॥ અજા હ્યગ્નેરજનિષ્ટ ગર્ભા-થ્સા વા અપશ્યજ્જનિતારમગ્રે । તયા રોહમાયન્નુપ મેદ્ધ્યાસસ્તયા દેવા દેવતામગ્ર આયન્ન્ । શરભ-( )-મારણ્યમનુ તે દિશામિ તેન ચિન્વાનસ્તનુવો નિષીદ ॥ 45 ॥
(અગ્ને મા હિગ્ંસી - રગ્ને મોષ્ટ્રમા - રણ્યમનુ - શરભન્ - નવ ચ) (અ. 10)
(આદિત્ય મિમન્દ્વિપાદે મયું-વાઁતસ્યા ઽશ્વ મિમ મેકશફ ઙ્ગૌરમ જસ્રઙ્ગવયં-વઁરૂત્રિ મવિ મિમામૂર્ણાર્યુ મુષ્ટ્રં-યોઁ અગ્નિ-શ્શરભં )
ઇન્દ્રાગ્ની રોચના દિવઃ પરિ વાજેષુ ભૂષથઃ । તદ્વા-ઞ્ચેતિ પ્રવીર્યમ્ ॥ શ્ઞથ-દ્વૃત્રમુત સનોતિ વાજમિન્દ્રા યો અગ્ની સહુરી સપર્યાત્ । ઇરજ્યન્તા વસવ્યસ્ય ભૂરે-સ્સહસ્તમા સહસા વાજયન્તા ॥ પ્ર ચર્ષણિભ્યઃ પૃતના હવેષુ પ્ર પૃથિવ્યા રિરિચાથે દિવશ્ચ । પ્ર સિન્ધુભ્યઃ પ્રગિરિભ્યો મહિત્વા પ્રેન્દ્રાગ્ની વિશ્વા ભુવના-ઽત્યન્યા ॥ મરુતો યસ્ય હિ [ ] 46
ક્ષયે પાથા દિવો વિમહસઃ । સ સુગોપાતમો જનઃ ॥ યજ્ઞૈર્વા યજ્ઞવાહસો વિપ્રસ્ય વા મતીનામ્ । મરુત-શ્શૃણુતા હવમ્ ॥ શ્રિયસે ક-મ્ભાનુભિ-સ્સ-મ્મિમિક્ષિરે તે રશ્મિભિસ્ત ઋક્વભિ-સ્સુખાદયઃ । તે વાશીમન્ત ઇષ્મિણો અભીરવો વિદ્રે પ્રિયસ્ય મારુતસ્ય ધામ્નઃ ॥ અવ તે હેડ, ઉદુત્તમમ્ ॥ કયા નશ્ચિત્ર આ ભુવદૂતી સદા વૃધ-સ્સખા । કયા શચિષ્ઠયા વૃતા ॥ 47 ॥
કો અદ્ય યુઙ્ક્તે ધુરિ ગા ઋતસ્ય શિમીવતો ભામિનો દુર્હૃણાયૂન્ । આસન્નિષૂન્. હૃથ્સ્વસો મયોભૂન્. ય એષા-મ્ભૃત્યામૃણધ-થ્સ જીવાત્ ॥ અગ્ને નયા, ઽઽદેવાનાગ્ં શન્નો ભવન્તુ, વાજેવાજે। અફ્સ્વગ્ને સધિષ્ટવ સૌષધીરનુ રુદ્ધ્યસે । ગર્ભે સઞ્જાયસે પુનઃ ॥ વૃષા સોમ દ્યુમાગ્ં અસિ વૃષા દેવ વૃષવ્રતઃ । વૃષા ધર્માણિ દધિષે ॥ ઇમ-મ્મે વરુણ , તત્ત્વા યામિત્વ-ન્નો અગ્નેસ ત્વ-ન્નો અગ્ને ॥ 48 ॥
(આદિત્ય મિમન્દ્વિપાદે મયું-વાઁતસ્યા ઽશ્વ મિમ મેકશફ ઙ્ગૌરમ જસ્રઙ્ગવયં-વઁરૂત્રિ મવિ મિમામૂર્ણાર્યુ મુષ્ટ્રં-યોઁ અગ્નિ-શ્શરભં )
ઇન્દ્રાગ્ની રોચના દિવઃ પરિ વાજેષુ ભૂષથઃ । તદ્વા-ઞ્ચેતિ પ્રવીર્યમ્ ॥ શ્ઞથ-દ્વૃત્રમુત સનોતિ વાજમિન્દ્રા યો અગ્ની સહુરી સપર્યાત્ । ઇરજ્યન્તા વસવ્યસ્ય ભૂરે-સ્સહસ્તમા સહસા વાજયન્તા ॥ પ્ર ચર્ષણિભ્યઃ પૃતના હવેષુ પ્ર પૃથિવ્યા રિરિચાથે દિવશ્ચ । પ્ર સિન્ધુભ્યઃ પ્રગિરિભ્યો મહિત્વા પ્રેન્દ્રાગ્ની વિશ્વા ભુવના-ઽત્યન્યા ॥ મરુતો યસ્ય હિ [ ] 46
ક્ષયે પાથા દિવો વિમહસઃ । સ સુગોપાતમો જનઃ ॥ યજ્ઞૈર્વા યજ્ઞવાહસો વિપ્રસ્ય વા મતીનામ્ । મરુત-શ્શૃણુતા હવમ્ ॥ શ્રિયસે ક-મ્ભાનુભિ-સ્સ-મ્મિમિક્ષિરે તે રશ્મિભિસ્ત ઋક્વભિ-સ્સુખાદયઃ । તે વાશીમન્ત ઇષ્મિણો અભીરવો વિદ્રે પ્રિયસ્ય મારુતસ્ય ધામ્નઃ ॥ અવ તે હેડ, ઉદુત્તમમ્ ॥ કયા નશ્ચિત્ર આ ભુવદૂતી સદા વૃધ-સ્સખા । કયા શચિષ્ઠયા વૃતા ॥ 47 ॥
કો અદ્ય યુઙ્ક્તે ધુરિ ગા ઋતસ્ય શિમીવતો ભામિનો દુર્હૃણાયૂન્ । આસન્નિષૂન્. હૃથ્સ્વસો મયોભૂન્. ય એષા-મ્ભૃત્યામૃણધ-થ્સ જીવાત્ ॥ અગ્ને નયા, ઽઽદેવાનાગ્ં શન્નો ભવન્તુ, વાજેવાજે। અફ્સ્વગ્ને સધિષ્ટવ સૌષધીરનુ રુદ્ધ્યસે । ગર્ભે સઞ્જાયસે પુનઃ ॥ વૃષા સોમ દ્યુમાગ્ં અસિ વૃષા દેવ વૃષવ્રતઃ । વૃષા ધર્માણિ દધિષે ॥ ઇમ-મ્મે વરુણ , તત્ત્વા યામિત્વ-ન્નો અગ્નેસ ત્વ-ન્નો અગ્ને ॥ 48 ॥
(હિ - વૃતા - મ - એકાદશ ચ ) (અ. 11)
(વિષ્ણોઃ ક્રમો-ઽસિ - દિવસ્પ - ર્યન્નપતે - ઽપેત - સમિતં - ઁયા જાતા - મા નો હિગ્ંસી - દભ્યસ્થા-દ્- ધ્રુવા - ઽસ્યાદિત્યઙ્ગર્ભ - મિન્દ્રાગ્ની રોચ - નૈકાદશ )
(વિષ્ણો - રસ્મિન્. હવ્યે - તિ ત્વા-ઽહં - ધીતિભિ - ર્હોત્રા - અષ્ટાચત્વારિગ્ંશત્)
(વિષ્ણોઃ ક્રમો-ઽસિ, ત્વન્નો અગ્ને સ ત્વન્નો અગ્ને)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયા-ઞ્ચતુર્થ કાણ્ડે દ્વિતીયઃ પ્રશ્ન-સ્સમાપ્તઃ ॥