4.2 - విష్ణోః క్రమోస్యభిమాతిహా - కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ సంహితా పాఠః

కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ సంహితాయా-ఞ్చతుర్థకాణ్డే ద్వీతీయః ప్రశ్నః - దేవయజనగ్రహాభిధానం
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,

శ్రీ గురుభ్యో నమః । హరిః ఓమ్ ॥
విష్ణోః క్రమో-ఽస్యభిమాతిహా గాయత్ర-ఞ్ఛన్ద ఆ రోహ పృథివీమను విక్రమస్వ నిర్భక్త-స్స య-న్ద్విష్మో విష్ణోః క్రమో-ఽస్యభిశస్తిహా త్రైష్టుభ-ఞ్ఛన్ద ఆ రోహాన్తరిక్షమను విక్రమస్వ నిర్భక్త-స్స య-న్ద్విష్మో విష్ణోః క్రమో-ఽస్యరాతీయతో హన్తా జాగత-ఞ్ఛన్ద ఆ రోహ దివమను విక్రమస్వ నిర్భక్త-స్స య-న్ద్విష్మో విష్ణోః [విష్ణోః, క్రమో-ఽసి శత్రూయతో] 1
క్రమో-ఽసి శత్రూయతో హన్తా-ఽనుష్టుభ-ఞ్ఛన్ద ఆ రోహ దిశో-ఽను విక్రమస్వ నిర్భక్త-స్స య-న్ద్విష్మః ॥ అక్రన్దదగ్ని-స్స్తనయన్నివ ద్యౌః, క్షామా రేరిహ-ద్వీరుధః సమఞ్జన్న్ । సద్యో జజ్ఞానో వి హీమిద్ధో అఖ్యదా రోదసీ భానునా భాత్యన్తః ॥ అగ్నే-ఽభ్యావర్తిన్నభి న ఆ వర్తస్వా-ఽఽయుషా వర్చసా సన్యా మేధయా ప్రజయా ధనేన ॥ అగ్నే [అగ్నే, అఙ్గిర-శ్శత-న్తే] 2
అఙ్గిర-శ్శత-న్తే సన్త్వావృతః సహస్ర-న్త ఉపావృతః । తాసా-మ్పోషస్య పోషేణ పునర్నో నష్టమా కృధి పునర్నో రయిమా కృధి ॥ పునరూర్జా నివర్తస్వ పునరగ్న ఇషా-ఽఽయుషా । పునర్నః పాహి విశ్వతః ॥ సహ రయ్యా ని వర్తస్వాగ్నే పిన్వస్వ ధారయా । విశ్వఫ్స్నియా విశ్వ తస్పరి ॥ ఉదుత్తమం-వఁరుణ పాశ మస్మదవా-ఽధమం- [-ఽధమమ్, వి మద్ధ్యమగ్గ్ శ్రథాయ ।] 3
-ఁవి మద్ధ్యమగ్గ్ శ్రథాయ । అథా వయమాదిత్య వ్రతే తవానాగసో అదితయే స్యామ ॥ ఆ త్వా-ఽహార్ష-మన్తరభూర్ధ్రువస్తిష్ఠా ఽవిచాచలిః । విశస్త్వా సర్వా వాఞ్ఛన్త్వస్మి-న్రాష్ట్రమధి శ్రయ ॥అగ్రే బృహన్నుషసామూర్ధ్వో అస్థాన్నిర్జగ్మివాన్-తమసో జ్యోతిషా-ఽఽగాత్ । అగ్నిర్భానునా రుశతా స్వఙ్గ ఆ జాతో విశ్వా సద్మాన్యప్రాః ॥ సీద త్వ-మ్మాతురస్యా [సీద త్వ-మ్మాతురస్యాః, ఉపస్థే విశ్వాన్యగ్నే] 4
ఉపస్థే విశ్వాన్యగ్నే వయునాని విద్వాన్ । మైనామర్చిషా మా తపసా-ఽభి శూశుచో-ఽన్తరస్యాగ్ం శుక్రజ్యోతిర్వి భాహి ॥ అన్తరగ్నే రుచా త్వముఖాయై సదనే స్వే । తస్యాస్త్వగ్ం హరసా తపఞ్జాతవేద-శ్శివో భవ ॥ శివో భూత్వా మహ్యమగ్నే-ఽథో సీద శివస్త్వమ్ । శివాః కృత్వా దిశ-స్సర్వా-స్స్వాం-యోఁనిమిహా-ఽఽ సదః ॥ హగ్ంస-శ్శుచిష ద్వసురన్తరిక్ష-సద్ధోతా వేదిషదతిథి ర్దురోణసత్ । నృషద్వరస-దృతస-ద్వ్యోమస-దబ్జా గోజా ఋతజా అద్రిజా ఋత-మ్బృహత్ ॥ 5 ॥

(దివమను వి క్రమస్వ నిర్భక్త-స్స య-న్ద్విష్మో విష్ణో - ర్ధనేనాగ్నే - ఽధమ - మస్యాః - శుచిషథ్ - షోడశ చ) (అ. 1)
దివస్పరి ప్రథమ-ఞ్జజ్ఞే అగ్నిరస్మ-ద్ద్వితీయ-మ్పరి జాతవేదాః । తృతీయమఫ్సు నృమణా అజస్రమిన్ధాన ఏన-ఞ్జరతే స్వాధీః ॥ విద్మా తే అగ్నే త్రేధా త్రయాణి విద్మా తే సద్మ విభృత-మ్పురుత్రా । విద్మా తే నామ పరమ-ఙ్గుహా యద్విద్మా తముథ్సం-యఁత ఆజగన్థ ॥ సముద్రే త్వా నృమణా అఫ్స్వన్తర్నృచక్షా ఈధే దివో అగ్న ఊధన్న్ । తృతీయే త్వా [తృతీయే త్వా, రజసి తస్థివాగ్ం సమృతస్య] 6
రజసి తస్థివాగ్ం సమృతస్య యోనౌ మహిషా అహిన్వన్న్ ॥ అక్రన్దదగ్ని-స్స్తనయన్నివ ద్యౌః, క్షామా రేరిహ-ద్వీరుధః సమఞ్జన్న్ । సద్యో జజ్ఞానో వి హీమిద్ధో అఖ్యదా రోదసీ భానునా భాత్యన్తః ॥ ఉశి-క్పావకో అరతి-స్సుమేధా మర్తేష్వగ్నిరమృతో నిధాయి । ఇయర్తి ధూమమరుష-మ్భరిభ్రదుచ్ఛుక్రేణ శోచిషా ద్యామినక్షత్ ॥ విశ్వస్య కేతుర్భువనస్య గర్భ ఆ [ ] 7
రోదసీ అపృణాజ్జాయమానః । వీడు-ఞ్చిదద్రిమభిన-త్పరాయన్ జనా యదగ్నిమయజన్త పఞ్చ ॥ శ్రీణాముదారో ధరుణో రయీణా-మ్మనీషాణా-మ్ప్రార్పణ-స్సోమగోపాః । వసో-స్సూను-స్సహసో అఫ్సు రాజా వి భాత్యగ్ర ఉషసామిధానః ॥ యస్తే అద్య కృణవ-ద్భద్రశోచే-ఽపూప-న్దేవ ఘృతవన్తమగ్నే । ప్రత-న్నయ ప్రతరాం-వఁస్యో అచ్ఛాభి ద్యుమ్న-న్దేవభక్తం-యఁవిష్ఠ ॥ ఆ [ ] 8
త-మ్భజ సౌశ్రవసేష్వగ్న ఉక్థ-ఉక్థ ఆ భజ శస్యమానే । ప్రియ-స్సూర్యే ప్రియో అగ్నా భవాత్యుజ్జాతేన భినదదుజ్జనిత్వైః ॥ త్వామగ్నే యజమానా అను ద్యూన్. విశ్వా వసూని దధిరే వార్యాణి । త్వయా సహ ద్రవిణమిచ్ఛమానా వ్రజ-ఙ్గోమన్తముశిజో వి వవ్రుః ॥ దృశానో రుక్మ ఉర్వ్యా వ్యద్యౌ-ద్దుర్మర్షమాయుః శ్రియే రుచానః । అగ్నిరమృతో అభవ-ద్వయోభిర్యదే- -న-న్ద్యౌరజనయ-థ్సురేతాః ॥ 9 ॥

(తృతియే త్వా - గర్భ ఆ - యవిష్ఠా-ఽఽ - య - చ్చత్వారి చ) (అ. 2)
అన్నపతే-ఽన్నస్య నో దేహ్యనమీవస్య శుష్మిణః । ప్ర ప్రదాతార-న్తారిష ఊర్జ-న్నో ధేహి ద్విపదే చతుష్పదే ॥ ఉదు త్వా విశ్వే దేవా అగ్నే భరన్తు చిత్తిభిః । స నో భవ శివతమ-స్సుప్రతీకో విభావసుః ॥ ప్రేదగ్నే జ్యోతిష్మాన్. యాహి శివేభిరర్చిభిస్త్వమ్ । బృహద్భి-ర్భానుభి-ర్భాస-న్మా హిగ్ంసీ స్తనువా ప్రజాః ॥ సమిధా-ఽగ్ని-న్దువస్యత ఘృతైర్బోధయతాతిథిమ్ । ఆ- [ఆ, అస్మిన్. హవ్యా జుహోతన ।] 10
-ఽస్మిన్. హవ్యా జుహోతన ॥ ప్రప్రాయమగ్నిర్భరతస్య శృణ్వే వి య-థ్సూర్యో న రోచతే బృహద్భాః । అభి యః పూరు-మ్పృతనాసు తస్థౌ దీదాయ దైవ్యో అతిథి-శ్శివో నః ॥ ఆపో దేవీః ప్రతి గృహ్ణీత భస్మైత-థ్స్యోనే కృణుద్ధ్వగ్ం సురభావు లోకే । తస్మై నమన్తా-ఞ్జనయ-స్సుపత్నీర్మాతేవ పుత్ర-మ్బిభృతా స్వేనమ్ ॥ అఫ్స్వగ్నే సధిష్టవ- [అఫ్స్వగ్నే సధిష్టవ, సౌషధీరను రుద్ధ్యసే ।] 11
సౌషధీరను రుద్ధ్యసే । గర్భే సఞ్జాయసే పునః ॥ గర్భో అస్యోషధీనా-ఙ్గర్భో వనస్పతీనామ్ । గర్భో విశ్వస్య భూతస్యాగ్నే గర్భో అపామసి ॥ ప్రసద్య భస్మనా యోనిమపశ్చ పృథివీమగ్నే । సగ్ంసృజ్య మాతృభిస్త్వ-ఞ్జ్యోతిష్మా-న్పునరా-ఽసదః ॥ పునరాసద్య సదనమపశ్చ పృథివీమగ్నే । శేషే మాతుర్యథోపస్థే ఽన్తరస్యాగ్ం శివతమః ॥ పునరూర్జా [ ] 12
-ని వర్తస్వ పునరగ్న ఇషా ఽఽయుషా । పునర్నః పాహి విశ్వతః ॥ సహ రయ్యా ని వర్తస్వాగ్నే పిన్వస్వ ధారయా । విశ్వఫ్స్నియా విశ్వతస్పరి ॥ పునస్త్వా ఽఽదిత్యా రుద్రా వసవ-స్సమిన్ధతా-మ్పునర్బ్రహ్మాణో వసునీథ యజ్ఞైః । ఘృతేన త్వ-న్తనువో వర్ధయస్వ సత్యా-స్సన్తు యజమానస్య కామాః ॥ బోధా నో అస్య వచసో యవిష్ఠ మగ్ంహిష్ఠస్య ప్రభృతస్య స్వధావః । పీయతి త్వో అను త్వో గృణాతి వన్దారుస్తే తనువం-వఁన్దే అగ్నే ॥ స బోధి సూరిర్మఘవా వసుదావా వసుపతిః । యుయోద్ధ్యస్మ-ద్ద్వేషాగ్ంసి ॥ 13 ॥

(ఆ - తవో - ర్జా-ఽ - ను - షోడశ చ) (అ. 3)
అపేత వీత వి చ సర్పతాతో యే-ఽత్ర స్థ పురాణా యే చ నూతనాః । అదాదిదం-యఁమో-ఽవసాన-మ్పృథివ్యా అక్రన్నిమ-మ్పితరో లోకమస్మై ॥ అగ్నేర్భస్మాస్యగ్నేః పురీషమసి సజ్ఞాన్నమసి కామధరణ-మ్మయి తే కామధరణ-మ్భూయాత్ ॥ సం-యాఁ వః ప్రియాస్తనువ-స్స-మ్ప్రియా హృదయాని వః । ఆత్మా వో అస్తు [అస్తు, సమ్ప్రియ] 14
సమ్ప్రియ-స్సమ్ప్రియాస్తనువో మమ ॥ అయగ్ం సో అగ్నిర్యస్మిన్-థ్సోమమిన్ద్రః సుత-న్దధే జఠరే వావశానః । సహస్రియం-వాఁజమత్య-న్న సప్తిగ్ం ససవాన్-థ్సన్-థ్స్తూయసే జాతవేదః ॥ అగ్నే దివో అర్ణమచ్ఛా జిగాస్యచ్ఛా దేవాగ్ం ఊచిషే ధిష్ణియా యే । యాః పరస్తా-ద్రోచనే సూర్యస్య యాశ్చా వస్తా-దుపతిష్ఠన్త ఆపః ॥ అగ్నే య-త్తే దివి వర్చః పృథివ్యాం-యఁదోషధీ- [పృథివ్యాం-యఁదోషధీషు, అఫ్సు వా యజత్ర ।] 15
-ష్వఫ్సు వా యజత్ర । యేనాన్తరిక్ష-ముర్వాతతన్థ త్వేష-స్స భానురర్ణవో నృచక్షాః ॥ పురీష్యాసో అగ్నయః ప్రావణేభిః సజోషసః । జుషన్తాగ్ం హవ్యమాహుతమనమీవా ఇషో మహీః ॥ ఇడామగ్నే పురుదగ్ం సగ్ం సని-ఙ్గో-శ్శశ్వత్తమగ్ం హవమానాయ సాధ । స్యాన్నః సూనుస్తనయో విజావా-ఽగ్నే సా తే సుమతిర్భూత్వస్మే ॥ అయ-న్తే యోనిర్-ఋత్వియో యతో జాతో అరోచథాః । త-ఞ్జాన- [త-ఞ్జానన్న్, అగ్న ఆ రోహాథా నో] 16
-న్నగ్న ఆ రోహాథా నో వర్ధయా రయిమ్ ॥ చిదసి తయా దేవతయా-ఽఙ్గిరస్వ-ద్ధ్రువా సీద పరిచిదసి తయా దేవతయా-ఽఙ్గిరస్వ-ద్ధ్రువా సీద లోక-మ్పృణ ఛిద్ర-మ్పృణాథో సీద శివా త్వమ్ । ఇన్ద్రాగ్నీ త్వా బృహస్పతిరస్మిన్. యోనావసీషదన్న్ ॥ తా అస్య సూదదోహస-స్సోమగ్గ్ శ్రీణన్తి పృశ్ఞయః । జన్మ-న్దేవానాం-విఁశస్త్రిష్వా రోచనే దివః ॥ 17 ॥

(అస్త్వో - షధీషు - జాన - న్నష్టాచత్వారిగ్ంశచ్చ) (అ. 4)
సమితగ్ం సఙ్కల్పేథాగ్ం సమ్ప్రియౌ రోచిష్ణూ సుమనస్యమానౌ । ఇషమూర్జమభి సంవఁసానౌ సం-వాఁ-మ్మనాగ్ంసి సం-వ్రఁతా సము చిత్తాన్యా-ఽకరమ్ ॥ అగ్నే పురీష్యాధిపా భవా త్వ-న్నః । ఇషమూర్జం-యఁజమానాయ ధేహి ॥ పురీష్యస్త్వమగ్నే రయిమా-న్పుష్టిమాగ్ం అసి । శివాః కృత్వా దిశ-స్సర్వా-స్స్వాం-యోఁనిమిహా-ఽసదః ॥ భవత-న్న-స్సమనసౌ సమోకసా [సమోకసౌ, అరేపసౌ ।] 18
-వరేపసౌ । మా యజ్ఞగ్ం హిగ్ంసిష్ట-మ్మా యజ్ఞపతి-ఞ్జాతవేదసౌ శివౌ భవతమద్య నః ॥ మాతేవ పుత్ర-మ్పృథివీ పురీష్యమగ్నిగ్గ్ స్వే యోనావభారుఖా । తాం-విఁశ్వైర్దేవైర్-ఋతుభిః సంవిఁదానః ప్రజాపతిర్విశ్వకర్మా వి ముఞ్చతు ॥ యదస్య పారే రజస-శ్శుక్ర-ఞ్జ్యోతిరజాయత । త-న్నః పర్షదతి ద్విషో-ఽగ్నే వైశ్వానర స్వాహా ॥ నమ-స్సు తే నిర్-ఋతే విశ్వరూపే- [విశ్వరూపే, అయస్మయం-విఁ చృతా] 19
-ఽయస్మయం-విఁ చృతా బన్ధమేతమ్ । యమేన త్వం-యఁమ్యా సం-విఁదానోత్తమ-న్నాకమధి రోహయేమమ్ ॥ యత్తే దేవీ నిర్-ఋతిరాబబన్ధ దామ గ్రీవాస్వ విచర్త్యమ్ । ఇద-న్తే త-ద్విష్యాం-యాఁయుషో న మద్ధ్యాదథా జీవః పితుమద్ధి ప్రముక్తః ॥ యస్యాస్తే అస్యాః క్రూర ఆసఞ్జుహోమ్యేషా-మ్బన్ధానామవసర్జనాయ । భూమిరితి త్వా జనా విదుర్నిర్-ఋతి- [విదుర్నిర్-ఋతిః, ఇతి త్వా ఽహ-మ్పరి] 20
-రితి త్వా ఽహ-మ్పరి వేద విశ్వతః ॥ అసున్వన్తమ యజమానమిచ్ఛ స్తేనస్యేత్యాన్-తస్కరస్యాన్ వేషి । అన్య మస్మ-దిచ్ఛ సా త ఇత్యా నమో దేవి నిర్-ఋతే తుభ్యమస్తు ॥ దేవీమహ-న్నిర్-ఋతిం-వఁన్దమానః పితేవ పుత్ర-న్దసయే వచోభిః । విశ్వస్య యా జాయమానస్య వేద శిరః శిరః ప్రతి సూరీ వి చష్టే ॥ నివేశన-స్సఙ్గమనో వసూనాం-విఁశ్వా రూపా-ఽభి చష్టే [రూపా-ఽభి చష్టే, శచీభిః ।] 21
శచీభిః । దేవ ఇవ సవితా సత్యధర్మేన్ద్రో న తస్థౌ సమరే పథీనామ్ ॥ సం-వఁరత్రా దధాతన నిరాహావాన్ కృణోతన । సిఞ్చామహా అవటముద్రిణం-వఁయం-విఁశ్వా-ఽహా-ఽదస్తమక్షితమ్ ॥ నిష్కృతాహా-వమవటగ్ం సువరత్రగ్ం సుషేచనమ్ । ఉద్రిణగ్ం సిఞ్చే అక్షితమ్ ॥ సీరా యుఞ్జన్తి కవయో యుగా వి తన్వతే పృథక్ । ధీరా దేవేషు సుమ్నయా ॥ యునక్త సీరా వి యుగా తనోత కృతే యోనౌ వపతేహ [ ] 22
బీజమ్ । గిరా చ శ్రుష్టి-స్సభరా అసన్నో నేదీయ ఇ-థ్సృణ్యా పక్వమా ఽయత్ ॥ లాఙ్గల-మ్పవీరవగ్ం సుశేవగ్ం సుమతిథ్సరు । ఉది-త్కృషతి గామవి-మ్ప్రఫర్వ్య-ఞ్చ పీవరీమ్ । ప్రస్థావ-ద్రథవాహనమ్ ॥ శున-న్నః ఫాలా వి తుదన్తు భూమిగ్ం శున-ఙ్కీనాశా అభి యన్తు వాహాన్ । శున-మ్పర్జన్యో మధునా పయోభి-శ్శునాసీరా శునమస్మాసు ధత్తమ్ ॥ కామ-ఙ్కామదుఘే ధుక్ష్వ మిత్రాయ వరుణాయ చ । ఇన్ద్రాయాగ్నయే పూష్ణ ఓషధీభ్యః ప్రజాభ్యః ॥ఘృతేన సీతా మధునా సమక్తా విశ్వైర్దేవైరనుమతా మరుద్భిః । ఊర్జస్వతీ పయసా పిన్వమానా-ఽస్మాన్-థ్సీతే పయసా-ఽభ్యా-వవృథ్స్వ ॥ 23 ॥

(సమోకసౌ-విశ్వరూపే-విదుర్నిర్-ఋతి-రభి చష్ట-ఇహ-మిత్రాయ-ద్వావిగ్ంశతిశ్చ) (అ. 5)
యా జాతా ఓషధయో దేవేభ్యస్త్రియుగ-మ్పురా । మన్దామి బభ్రూణామహగ్ం శత-న్ధామాని సప్త చ ॥ శతం-వోఁ అబ-న్ధామాని సహస్రముత వో రుహః । అథా శతక్రత్వో యూయమిమ-మ్మే అగద-ఙ్కృత ॥ పుష్పావతీః ప్రసూవతీః ఫలినీరఫలా ఉత । అశ్వా ఇవ సజిత్వరీ-ర్వీరుధః పారయిష్ణవః ॥ ఓషధీరితి మాతర-స్తద్వో దేవీ-రుప బ్రువే । రపాగ్ంసి విఘ్నతీరిత రప- [విఘ్నతీరిత రపః, చాతయమానాః ।] 24
-శ్చాతయమానాః ॥ అశ్వత్థే వో నిషదన-మ్పర్ణే వో వసతిః కృతా । గోభాజ ఇ-త్కిలాసథ య-థ్సనవథ పూరుషమ్ ॥ యదహం-వాఁజయ-న్నిమా ఓషధీర్హస్త ఆదధే । ఆత్మా యక్ష్మస్య నశ్యతి పురా జీవగృభో యథా ॥ యదోషధయ-స్సఙ్గచ్ఛన్తే రాజాన-స్సమితా వివ । విప్ర-స్స ఉచ్యతే భిషగ్-రక్షోహా ఽమీవ చాతనః ॥ నిష్కృతి-ర్నామవో మాతా-ఽథా యూయగ్గ్స్థ సఙ్కృతీః । సరాః పతత్రిణీ- [సరాః పతత్రిణీః, స్థన యదా మయతి] 25
-స్థన యదా మయతి నిష్కృత ॥ అన్యా వో అన్యామవ-త్వన్యా-ఽన్యస్యా ఉపావత । తా-స్సర్వా ఓషధయ-స్సంవిఁదానా ఇద-మ్మే ప్రావతా వచః ॥ ఉచ్ఛుష్మా ఓషధీనా-ఙ్గావో గోష్ఠా దివేరతే । ధనగ్ం సనిష్యన్తీ నామాత్మాన-న్తవ పూరుష ॥ అతి విశ్వాః పరిష్ఠాః స్తేన ఇవ వ్రజమక్రముః । ఓషధయః ప్రాచుచ్యవు ర్య-త్కి-ఞ్చ తనువాగ్ం రపః ॥ యా- [యాః, త ఆతస్థు-రాత్మానం-యాఁ] 26
-స్త ఆతస్థు-రాత్మానం-యాఁ ఆవివిశుః పరుః పరుః । తాస్తే యక్ష్మం-విఁబాధన్తా ముగ్రో మద్ధ్యమశీరివ ॥ సాకం-యఁక్ష్మ ప్ర పత శ్యేనేన కికిదీవినా । సాకం-వాఁతస్య-ధ్రాజ్యా సాక-న్నశ్య నిహాకయా ॥ అశ్వావతీగ్ం సోమవతీ మూర్జయన్తీ ముదోజసమ్ । ఆ విథ్సి సర్వా ఓషధీరస్మా అరిష్టతాతయే ॥ యాః ఫలినీర్యా అఫలా అపుష్పా యాశ్చ పుష్పిణీః । బృహస్పతి ప్రసూతా స్తానో ముఞ్చన్త్వగ్ం హసః ॥ యా [యాః, ఓషధయ-స్సోమరాజ్ఞీః] 27
ఓషధయ-స్సోమరాజ్ఞీః ప్రవిష్టాః పృథివీమను । తాసా-న్త్వమస్యుత్తమా ప్రణో జీవాతవే-సువ ॥ అవపతన్తీరవద-న్దివ ఓషధయః పరి । య-ఞ్జీవ మశ్ఞవా మహై న స రిష్యాతి పూరుషః ॥ యాశ్చేద ముప-శృణ్వన్తి యాశ్చ దూర-మ్పరాగతాః । ఇహ సఙ్గత్య తా-స్సర్వా అస్మై స-న్దత్త భేషజమ్ ॥ మా వో రిష-త్ఖనితా యస్మై చాహ-ఙ్ఖనామి వః । ద్విప-చ్చతుష్ప-దస్మాకగ్ం సర్వ-మస్త్వనాతురమ్ ॥ ఓషధయ-స్సం-వఁదన్తే సోమేన సహ రాజ్ఞా । యస్మై కరోతి బ్రాహ్మణస్తగ్ం రాజ-న్పారయామసి ॥ 28 ॥

(రపః - పతత్రిణీ- ర్యా - అగ్ంహసో యాః - ఖనామి వో - ఽష్టాదశ చ) (అ. 6)
మా నో హిగ్ంసీజ్జనితా యః పృథివ్యా యో వా దివగ్ం సత్యధర్మా జజాన । యశ్చాపశ్చన్ద్రా బృహతీర్జజాన కస్మై దేవాయ హవిషా విధేమ ॥ అభ్యావర్తస్వ పృథివి యజ్ఞేన పయసా సహ । వపా-న్తే అగ్నిరిషితో-ఽవ సర్పతు ॥ అగ్నే య-త్తే శుక్రం-యఁచ్చన్ద్రం-యఁ-త్పూతం-యఁ-ద్యజ్ఞియమ్ । త-ద్దేవేభ్యో భరామసి ॥ ఇషమూర్జమహమిత ఆ [ఆ, దద ఋతస్య ధామ్నో] 29
దద ఋతస్య ధామ్నో అమృతస్య యోనేః । ఆ నో గోషు విశత్వౌషధీషు జహామి సేదిమనిరామమీవామ్ ॥ అగ్నే తవ శ్రవో వయో మహి భ్రాజన్త్యర్చయో విభావసో । బృహ-ద్భానో శవసా వాజముక్థ్య-న్దధాసి దాశుషే కవే ॥ ఇరజ్యన్నగ్నే ప్రథయస్వ జన్తుభిరస్మే రాయో అమర్త్య । స దర్శతస్య వపుషో వి రాజసి పృణక్షి సానసిగ్ం రయిమ్ ॥ ఊర్జో నపాజ్జాతవేద-స్సుశస్తిభి-ర్మన్దస్వ [ ] 30
ధీతిభిర్హితః । త్వే ఇష-స్స-న్దధు-ర్భూరిరేతస-శ్చిత్రో తయో వామజాతాః ॥ పావకవర్చా-శ్శుక్రవర్చా అనూనవర్చా ఉదియర్షి భానునా । పుత్రః పితరా విచరన్నుపావస్యుభే పృణక్షి రోదసీ ॥ ఋతావాన-మ్మహిషం-విఁశ్వచర్షణిమగ్నిగ్ం సుమ్నాయ దధిరే పురో జనాః । శ్రుత్కర్ణగ్ం సప్రథస్తమ-న్త్వా గిరా దైవ్య-మ్మానుషా యుగా ॥ నిష్కర్తార-మద్ధ్వరస్య ప్రచేతస-ఙ్క్షయన్తగ్ం రాధసే మహే । రాతి-మ్భృగూణాముశిజ-ఙ్కవిక్రతు-మ్పృణక్షి సానసిగ్ం - [సానసిమ్, రయిమ్ ।] 31
రయిమ్ ॥ చితః స్థ పరిచిత ఊర్ధ్వచితః శ్రయద్ధ్వ-న్తయా దేవతయా-ఽఙ్గిరస్వ-ద్ధ్రువా-స్సీదత ॥ ఆ ప్యాయస్వ సమేతు తే విశ్వతః సోమ వృష్ణియమ్ । భవా వాజస్య సఙ్గథే ॥ స-న్తే పయాగ్ంసి సము యన్తు వాజా-స్సం-వృఁష్ణియా-న్యభిమాతిషాహః । ఆప్యాయమానో అమృతాయ సోమ దివి శ్రవాగ్స్యుత్తమాని ధిష్వ ॥ 32 ॥

(ఆ - మన్దస్వ - సానసి - మేకాన్నచత్వారిగ్ంశచ్చ) (అ. 7)
అభ్యస్థా-ద్విశ్వాః పృతనా అరాతీస్తదగ్నిరాహ తదు సోమ ఆహ । బృహస్పతిః సవితా తన్మ ఆహ పూషా మా-ఽధా-థ్సుకృతస్య లోకే ॥ యదక్రన్దః ప్రథమ-ఞ్జాయమాన ఉద్యన్-థ్సముద్రాదుత వా పురీషాత్ । శ్యేనస్య పక్షా హరిణస్య బాహూ ఉపస్తుత-ఞ్జనిమ త-త్తే అర్వన్న్ ॥ అపా-మ్పృష్ఠమసి యోనిరగ్నే-స్సముద్రమభితః పిన్వమానమ్ । వర్ధమాన-మ్మహ [వర్ధమాన-మ్మహః, ఆ చ పుష్కర-న్దివో] 33
ఆ చ పుష్కర-న్దివో మాత్రయా వరిణా ప్రథస్వ ॥ బ్రహ్మ జజ్ఞాన-మ్ప్రథమ-మ్పురస్తాద్వి సీమత-స్సురుచో వేన ఆవః । స బుద్ధ్నియా ఉపమా అస్య విష్ఠా-స్సతశ్చ యోనిమసతశ్చ వివః ॥ హిరణ్యగర్భ-స్సమవర్తతాగ్రే భూతస్య జాతః పతిరేక ఆసీత్ । స దాధార పృథివీ-న్ద్యాముతేమా-ఙ్కస్మై దేవాయ హవిషా విధేమ ॥ ద్రఫ్సశ్చస్కన్ద పృథివీమను- [పృథివీమను, ద్యామిమ-ఞ్చ] 34
-ద్యామిమ-ఞ్చ యోనిమను యశ్చ పూర్వః । తృతీయం-యోఁనిమను సఞ్చరన్త-న్ద్రఫ్స-ఞ్జుహోమ్యను సప్త హోత్రాః ॥ నమో అస్తు సర్పేభ్యో యే కే చ పృథివీమను । యే అన్తరిక్షే యే దివి తేభ్యః సర్పేభ్యో నమః ॥ యే-ఽదో రోచనే దివో యే వా సూర్యస్య రశ్మిషు । యేషామఫ్సు సదః కృత-న్తేభ్యః సర్పేభ్యో నమః ॥ యా ఇషవో యాతు ధానానాం ఁయే వా వనస్పతీగ్ంరను । యే వా-ఽవటేషు శేరతే తేభ్యః సర్పేభ్యో నమః ॥ 35 ॥

(మహో - ఽను - యాతుధానానా - మేకాదశ చ) (అ. 8)
ధ్రువా-ఽసి ధరుణా-ఽస్తృతా విశ్వకర్మణా సుకృతా । మా త్వా సముద్ర ఉద్వధీన్మా సుపర్ణో వ్యథమానా పృథివీ-న్దృగ్ంహ ॥ ప్రజాపతిస్త్వా సాదయతు పృథివ్యాః పృష్ఠే వ్యచస్వతీ-మ్ప్రథస్వతీ-మ్ప్రథో-ఽసి పృథివ్యసి భూరసి భూమిరస్యదితిరసి విశ్వధాయా విశ్వస్య భువనస్య ధర్త్రీ పృథివీం-యఁచ్ఛ పృథివీ-న్దృగ్ంహ పృథివీ-మ్మా హిగ్ంసీర్విశ్వస్మై ప్రాణాయాపానాయ వ్యానాయోదానాయ ప్రతిష్ఠాయై [ప్రతిష్ఠాయై, చరిత్రాయా-] 36
చరిత్రాయా-ఽగ్నిస్త్వా-ఽభి పాతు మహ్యా స్వస్త్యా ఛర్దిషా శన్తమేన తయా దేవతయా-ఽఙ్గిరస్వ-ద్ధ్రువా సీద ॥ కాణ్డా-త్కాణ్డా-త్ప్రరోహన్తీ పరుషఃపరుషః పరి । ఏవా నో దూర్వే ప్ర తను సహస్రేణ శతేన చ ॥ యా శతేన ప్రతనోషి సహస్రేణ విరోహసి । తస్యాస్తే దేవీష్టకే విధేమ హవిషా వయమ్ ॥ అషాఢా-ఽసి సహమానా సహస్వారాతీ-స్సహస్వారాతీయత-స్సహస్వ పృతనా-స్సహస్వ పృతన్యతః । సహస్రవీర్యా- [సహస్రవీర్యా, అసి సా మా జిన్వ ।] 37
-ఽసి సా మా జిన్వ ॥ మధు వాతా ఋతాయతే మధు క్షరన్తి సిన్ధవః । మాద్ధ్వీర్న-స్సన్త్వోషధీః ॥ మధు నక్తముతోషసి మధుమ-త్పార్థివగ్ం రజః । మధు ద్యౌరస్తు నః పితా ॥ మధుమా-న్నో వనస్పతి-ర్మధుమాగ్ం అస్తు సూర్యః । మాద్ధ్వీర్గావో భవన్తు నః ॥ మహీ ద్యౌః పృథివీ చ న ఇమం-యఁజ్ఞ-మ్మిమిక్షతామ్ । పిపృతా-న్నో భరీమభిః ॥ త-ద్విష్ణోః పరమ- [పరమమ్, పదగ్ం సదా పశ్యన్తి] 38
-మ్పదగ్ం సదా పశ్యన్తి సూరయః । దివీవ చక్షురాతతమ్ ॥ ధ్రువా-ఽసి పృథివి సహస్వ పృతన్యతః । స్యూతా దేవేభిరమృతేనా ఽఽగాః ॥ యాస్తే అగ్నే సూర్యే రుచ ఉద్యతో దివమాతన్వన్తి రశ్మిభిః । తాభి-స్సర్వాభీ రుచే జనాయ నస్కృధి ॥ యా వో దేవా-స్సూర్యే రుచో గోష్వశ్వేషు యా రుచః । ఇన్ద్రాగ్నీ తాభి-స్సర్వాభీ రుచ-న్నో ధత్త బృహస్పతే ॥ విరా- [విరాట్, జ్యోతిరధారయ-] 39
-డ్జ్యోతిరధారయ-థ్సమ్రా-డ్జ్యోతిరధారయ-థ్స్వరా-డ్జ్యోతిరధారయత్ ॥ అగ్నే యుక్ష్వా హి యే తవాశ్వాసో దేవ సాధవః । అరం-వఁహన్త్యాశవః ॥ యుక్ష్వా హి దేవహూతమాగ్ం అశ్వాగ్ం అగ్నే రథీరివ । ని హోతా పూర్వ్య-స్సదః ॥ ద్రఫ్సశ్చస్కన్ద పృథివీమను ద్యామిమ-ఞ్చ యోనిమను యశ్చ పూర్వః । తృతీయం-యోఁనిమను సఞ్చరన్త-న్ద్రఫ్స-ఞ్జుహోమ్యను సప్త [ ] 40
హోత్రాః ॥ అభూదిదం-విఁశ్వస్య భువనస్య వాజినమగ్నే-ర్వైశ్వానరస్య చ । అగ్నిర్జ్యోతిషా జ్యోతిష్మా-న్రుక్మో వర్చసా వర్చస్వాన్ ॥ ఋచే త్వా రుచే త్వా సమి-థ్స్రవన్తి సరితో న ధేనాః । అన్తర్హృదా మనసా పూయమానాః ॥ ఘృతస్య ధారా అభి చాకశీమి । హిరణ్యయో వేతసో మద్ధ్య ఆసామ్ ॥ తస్మిన్థ్సుపర్ణో మధుకృ-త్కులాయీ భజన్నాస్తే మధు దేవతాభ్యః । తస్యా స తే హరయ-స్సప్త తీరే స్వధా-న్దుహానా అమృతస్య ధారామ్ ॥ 41 ॥

(ప్రతిష్ఠాయై - సహస్రవీర్యా - పరమం - ఁవిరాట్థ్ - సప్త - తీరే - చత్వారి చ) (అ. 9)
ఆదిత్య-ఙ్గర్భ-మ్పయసా సమఞ్జన్-థ్సహస్రస్య ప్రతిమాం-విఁశ్వరూపమ్ । పరి వృఙ్గ్ధి హరసా మా-ఽభి మృక్ష-శ్శతాయుష-ఙ్కృణుహి చీయమానః ॥ ఇమ-మ్మా హిగ్ంసీర్ద్విపాద-మ్పశూనాగ్ం సహస్రాక్ష మేధ ఆ చీయమానః । మయుమారణ్యమను తే దిశామి తేన చిన్వానస్తనువో ని షీద ॥ వాతస్య ధ్రాజిం-వఁరుణస్య నాభిమశ్వ-ఞ్జజ్ఞానగ్ం సరిరస్య మద్ధ్యే । శిశు-న్నదీనాగ్ం హరిమద్రిబుద్ధమగ్నే మా హిగ్ంసీః [మా హిగ్ంసీః, పరమే వ్యోమన్న్ ।] 42
పరమే వ్యోమన్న్ ॥ ఇమ-మ్మా హిగ్ంసీరేకశఫ-మ్పశూనా-ఙ్కనిక్రదం-వాఁజినం-వాఁజినేషు । గౌరమారణ్యమను తే దిశామి తేన చిన్వానస్తనువో ని షీద ॥ అజస్రమిన్దుమరుష-మ్భురణ్యుమగ్నిమీడే పూర్వచిత్తౌ నమోభిః । స పర్వభిర్-ఋతుశః కల్పమానో గా-మ్మా హిగ్ంసీరదితిం-విఁరాజమ్ ॥ ఇమగ్ం సముద్రగ్ం శతధారము-థ్సం-వ్యఁచ్యమాన-మ్భువనస్య మద్ధ్యే । ఘృత-న్దుహానా-మదితి-ఞ్జనాయాగ్నే మా [-మదితి-ఞ్జనాయాగ్నే మా, హిగ్ంసీః పరమే వ్యోమన్న్ ।] 43
హిగ్ంసీః పరమే వ్యోమన్న్ । గవయమారణ్యమను తే దిశామి తేన చిన్వానస్తనువో ని షీద ॥ వరూత్రి-న్త్వష్టుర్వరుణస్య నాభిమవి-ఞ్జజ్ఞానాగ్ం రజసః పరస్మాత్ । మహీగ్ం సాహస్రీమసురస్య మాయామగ్నే మా హిగ్ంసీః పరమే వ్యోమన్న్ ॥ ఇమామూర్ణాయుం-వఁరుణస్య మాయా-న్త్వచ-మ్పశూనా-న్ద్విపదా-ఞ్చతుష్పదామ్ । త్వష్టుః ప్రజానా-మ్ప్రథమ-ఞ్జనిత్రమగ్నే మా హిగ్ంసీః పరమే వ్యోమన్న్ । ఉష్ట్రమారణ్యమను [ఉష్ట్రమారణ్యమను, తే దిశామి తేన] 44
తే దిశామి తేన చిన్వానస్తనువో ని షీద ॥ యో అగ్నిరగ్నేస్త-పసో-ఽధి జాత-శ్శోచా-త్పృథివ్యా ఉత వా దివస్పరి । యేన ప్రజా విశ్వకర్మా వ్యాన-ట్తమగ్నే హేడః పరి తే వృణక్తు ॥ అజా హ్యగ్నేరజనిష్ట గర్భా-థ్సా వా అపశ్యజ్జనితారమగ్రే । తయా రోహమాయన్నుప మేద్ధ్యాసస్తయా దేవా దేవతామగ్ర ఆయన్న్ । శరభ-( )-మారణ్యమను తే దిశామి తేన చిన్వానస్తనువో నిషీద ॥ 45 ॥

(అగ్నే మా హిగ్ంసీ - రగ్నే మోష్ట్రమా - రణ్యమను - శరభన్ - నవ చ) (అ. 10)
(ఆదిత్య మిమన్ద్విపాదే మయుం-వాఁతస్యా ఽశ్వ మిమ మేకశఫ ఙ్గౌరమ జస్రఙ్గవయం-వఁరూత్రి మవి మిమామూర్ణార్యు ముష్ట్రం-యోఁ అగ్ని-శ్శరభం )
ఇన్ద్రాగ్నీ రోచనా దివః పరి వాజేషు భూషథః । తద్వా-ఞ్చేతి ప్రవీర్యమ్ ॥ శ్ఞథ-ద్వృత్రముత సనోతి వాజమిన్ద్రా యో అగ్నీ సహురీ సపర్యాత్ । ఇరజ్యన్తా వసవ్యస్య భూరే-స్సహస్తమా సహసా వాజయన్తా ॥ ప్ర చర్షణిభ్యః పృతనా హవేషు ప్ర పృథివ్యా రిరిచాథే దివశ్చ । ప్ర సిన్ధుభ్యః ప్రగిరిభ్యో మహిత్వా ప్రేన్ద్రాగ్నీ విశ్వా భువనా-ఽత్యన్యా ॥ మరుతో యస్య హి [ ] 46
క్షయే పాథా దివో విమహసః । స సుగోపాతమో జనః ॥ యజ్ఞైర్వా యజ్ఞవాహసో విప్రస్య వా మతీనామ్ । మరుత-శ్శృణుతా హవమ్ ॥ శ్రియసే క-మ్భానుభి-స్స-మ్మిమిక్షిరే తే రశ్మిభిస్త ఋక్వభి-స్సుఖాదయః । తే వాశీమన్త ఇష్మిణో అభీరవో విద్రే ప్రియస్య మారుతస్య ధామ్నః ॥ అవ తే హేడ, ఉదుత్తమమ్ ॥ కయా నశ్చిత్ర ఆ భువదూతీ సదా వృధ-స్సఖా । కయా శచిష్ఠయా వృతా ॥ 47 ॥
కో అద్య యుఙ్క్తే ధురి గా ఋతస్య శిమీవతో భామినో దుర్హృణాయూన్ । ఆసన్నిషూన్. హృథ్స్వసో మయోభూన్. య ఏషా-మ్భృత్యామృణధ-థ్స జీవాత్ ॥ అగ్నే నయా, ఽఽదేవానాగ్ం శన్నో భవన్తు, వాజేవాజే। అఫ్స్వగ్నే సధిష్టవ సౌషధీరను రుద్ధ్యసే । గర్భే సఞ్జాయసే పునః ॥ వృషా సోమ ద్యుమాగ్ం అసి వృషా దేవ వృషవ్రతః । వృషా ధర్మాణి దధిషే ॥ ఇమ-మ్మే వరుణ , తత్త్వా యామిత్వ-న్నో అగ్నేస త్వ-న్నో అగ్నే ॥ 48 ॥