Yajna (The Personification of Vedic Sacrifice)

6.3 - cātvālā ddhiṣṇiyā nupavapati - kṛṣṇa yajurveda taittirīya saṃhitā pāṭhaḥ

(Chatvala Ddhishniyanupavapati in English (IAST))

From Krishna Yajurveda Taittiriya Samhita

This text is an excerpt from the sixth Kanda of the Taittiriya Samhita, a foundational scripture of the Krishna Yajurveda. It details the intricate ritual procedures regarding the construction and preparation of the sacrificial altars, specifically the Chatvala and the Dhishniya altars. These instructions are considered sacred Vedic prescriptions for conducting rituals with precision. Chanting or studying these mantras is believed to align the practitioner with cosmic order, purify the mind, and ensure the successful attainment of ritualistic goals, fostering a profound connection to the Vedic tradition and the divine energy inherent in sacrificial fires.

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhakāṇḍe tṛtīyaḥ praśnaḥ - somamantrabrāhmaṇanirūpaṇaṃ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | hariḥ om ||
cātvā̭lā-ddhiṣṇi̭yānupa̭ vapati yonirvai yajñasya cātvā̭laṃ-ya~jñasya̭ sayonitvāya̭ devā vai yajña-mparā̭-'jayanta tamāgnīddhrā-tpunarapā̭jayannetadvai yajñasyā-pa̭rājitaṃ-ya~dāgnīddhraṃ-ya~dāgnīddhrāddhiṣṇi̭yān. vihara̭ti yadeva yajñasyā-pa̭rājita-ntata̭ evaina-mpuna̭stanute parājityḙva khalu vā ete ya̭nti ye ba̭hiṣpavamānagṃ sarpa̭nti bahiṣpavamāne stuta [stute, āhāgnī̭dagnīn. vi] 1
āhāgnī̭dagnīn. vi ha̭ra barhi-sstṛ̭ṇāhi puroḍāśāgṃ ala̭-ṅkurviti̭ yajñamevāpajitya puna̭stanvānā yantyaṅgā̭rairdve sava̭ne vi ha̭rati śalākā̭bhi-stṛtīyagṃ̭ saśukratvāyātho sa-mbha̭ratyevainaddhiṣṇi̭yā vā amuṣmi̭n ~loke soma̭marakṣa-ntebhyo-'dhi somamā-'ha̭ra-nta ma̭nvavāyanta-mparya̭viśan. ya evaṃ-ve~da̭ vindatḙ [ya evaṃ-ve~da̭ vindate, pariveṣṭāra-nte] 2
pariveṣṭāra-nte so̭mapīthena vyārdhyanta te deveṣṷ somapīthamaicchanta tā-ndevā a̭bruva-ndvedve nāma̭nī kuruddhvamatha pra vā-''phsyatha na vetyagnayo vā atha dhiṣṇi̭yāstasmā-ddvināmā brāhmaṇo-'rdhṷkasteṣāṃ-ye~ nedi̭ṣṭha-mparyavi̭śa-nte so̭mapītha-mprā-'pnṷvannāhavanīya̭ āgnīddhrīyo̭ hotrīyo̭ mārjālīyastasmā-tteṣṷ juhvatyatihāya vaṣa̭-ṭkaroti vi hyḙ [vi hi, ete so̭mapīthenā-''rdhya̭nta] 3
-te so̭mapīthenā-''rdhya̭nta devā vai yāḥ prācī-rāhṷtī-rajṷhavurye purastādasṷrā āsa-ntāg stābhiḥ prāṇṷdanta yāḥ pratīcīrye paścādasṷrā āsa-ntāgstābhi-rapā̭nudanta prācī̭ranyā āhṷtayo hūyante pratyaṅṅāsī̭no dhiṣṇi̭yān. vyāghā̭rayati paścāccaiva purastācca yaja̭māno bhrātṛ̭vyā-npra ṇṷdate tasmā-tparā̭cīḥ prajāḥ pra vī̭yante pratīcī- [pratīcīḥ, jāyante prāṇā vā ete] 4
-rjāyante prāṇā vā ete yaddhiṣṇi̭yā yada̭ddhvaryuḥ pratya-ndhiṣṇi̭yā-natisarpe-tprāṇān-thsaṅka̭rṣe-tpramāyṷka-ssyānnābhirvā eṣā yajñasya yaddhotordhvaḥ khalu vai nābhyai prāṇo-'vāṃ̭apāno yada̭dhvaryuḥ pratyaṃ hotā̭ramatisarpḙdapāne prāṇa-nda̭dhyā-tpramāyṷka-ssyānnāddhvaryurupa̭ gāye-dvāgvīryo vā a̭ddhvaryu-ryada̭ddhvaryurṷpa-gāyḙdu-dgātre [ ] 5
vācagṃ sa-mpra ya̭cche-dupadāsṷkā-'sya vā-khsyādbrahmavādino̭ vadanti nāsagg̭sthite some-'ddhvaryuḥ pratyaṅ-khsado-'tī̭yādatha̭ kathā dākṣiṇāni hotṷmeti yāmo hi sa teṣā-ṅkasmā aha̭ devā yāmaṃ-vā~-'yā̭maṃ-vā~-'nṷ jñāsyantītyu-tta̭reṇā-''gnīddhra-mparītya̭ juhoti dākṣiṇāni na prāṇānthsa-ṅka̭rṣati nya̭nye dhiṣṇi̭yā upyante nānye yā-nnivapa̭ti tena tā-nprī̭ṇāti yā-nnanivapa̭ti yada̭nudiśati tena tān || 6 ||
(stute - vindate - hi - vī̭yante pratīcī̭ - rudgrātra - upyante - catṷrdaśa ca) (a. 1)
suvargāya vā etāni̭ lokāya̭ hūyante ya-dvai̭sarjanāni dvābhyā-ṅgārha̭patye juhoti dvipā-dyaja̭mānaḥ prati̭ṣṭhityā āgnīddhre juhotyantari̭kṣa evā-''kra̭mata āhavanīyḙ juhoti suvargamevainaṃ̭-lo~ka-ṅga̭mayati devān. vai sṷvargaṃ-lo~kaṃ-ya~to rakṣāg̭sya jighāgṃsante somḙna rājñā rakṣāg̭-syapahatyāptu-mātmāna̭-ṅkṛtvā sṷvargaṃ-lo~kamā̭ya-nrakṣa̭sā-manṷpalābhāyā ''tta-ssomo̭ bhavatyatha̭ [bhavatyatha̭, vaisarjanāni̭ juhoti] 7
vaisarjanāni̭ juhoti rakṣa̭sāmapa̭hatyai tvagṃ so̭ma tanūkṛdbhya ityā̭ha tanūkṛddhya̭ṣa dveṣobhyo-'nyakṛ̭tebhya ityā̭hānyakṛ̭tāni hi rakṣāg̭syuru yantā-'si varṷ̄thamityā̭horu ṇa̭skṛdhīti vāvaitadā̭ha juṣāṇo apturājya̭sya vetvityā̭hāptumeva yaja̭māna-ṅkṛtvā sṷvargaṃ-lo~ka-ṅga̭mayati rakṣa̭sā-manṷpalābhāyā-'' soma̭-ndadata [soma̭-ndadate, ā grāvṇṇa ā] 8
ā grāvṇṇa ā vā̭yavyānyā dro̭ṇakalaśamu-tpatnīmā na̭yantyanvanāgṃ̭si pra va̭rtayanti yāva̭devāsyāsti tena̭ saha sṷvargaṃ-lo~kamḙti naya̭vatyarcā-''gnīddhre juhoti suvargasya̭ lokasyābhinītyai grāvṇṇo̭ vāyavyā̭ni droṇakalaśamāgnīddhra upa̭ vāsayati vi hyḙna-ntairgṛhṇate ya-thsahopa̭vāsayḙ-dapuvāyeta̭ saumyarcā pra pā̭dayati svayai- [pra pā̭dayati svaya, evaina̭-ndevata̭yā] 9
-vaina̭-ndevata̭yā pra pā̭dayatyadi̭tyā-ssado-'syadi̭tyā-ssada ā sīdetyā̭ha yathāyajurevaita-dyaja̭māno vā etasya̭ purā goptā bha̭vatyeṣa vo̭ deva savita-ssoma ityā̭ha savitṛpra̭sūta evaina̭-ndevatābhya-ssa-mpraya̭cchatyeta-ttvagṃ so̭ma devo devānupā̭gā ityā̭ha devo hyḙṣa sa- [devo hyḙṣa sann, devānupaitīdamaha-] 10
-ndevānupaitīdamaha-mma̭nuṣyo̭ manuṣyā̭nityā̭ha manuṣyo(1) hyḙṣa sa-nma̭nuṣyā̭nupaiti yadeta-dyajurna brūyādapra̭jā apaśuryaja̭māna-ssyā-thsaha prajayā̭ saha rāyaspoṣeṇetyā̭ha prajayaiva paśubhiḥ̭ sahemaṃ-lo~kamupāva̭rtate namo̭ devebhya ityā̭ha namaskāro hi devānāg̭ svadhā pitṛbhya ityā̭ha svadhākāro hi [svadhākāro hi, pitṛṇāmidamaha-] 11
pi̭tṛṇāmidamaha-nnirvarṷṇasya pāśādityā̭ha varuṇapāśādeva nirmṷcyate 'gne vratapata ātmanaḥ pūrvā̭ tanūrādeyetyā̭huḥ ko hi tadveda ya-dvasī̭yān-thsve vaśḙ bhūte puna̭rvā dadā̭ti na veti grāvā̭ṇo vai soma̭sya rājño̭ malimlusenā ya evaṃ-vi~dvā-ngrāvṇṇa āgnīddhra upavāsaya̭ti naina̭-mmalimlusenā vi̭ndati || 12 ||
(atha̭-dadate - svayā - santh - sva̭dhākāro hi - vi̭ndati) (a. 2)
vaiṣṇavyarcā hutvā yūpamacchai̭ti vaiṣṇavo vai devata̭yā yūpa-ssvayaivaina̭-ndevatayā 'cchaityatyanyānagā-nnānyā-nupā̭gāmityāhāti hya̭nyāneti nānyā-nupaityarvāktvā parai̭ravida-mparo-'va̭rairityā̭hārvāghyḙna-mparairvindati̭ paro-'va̭raista-ntvā̭ juṣe [juṣe, vaiṣṇava-ndḙvayajyāyā] 13
vaiṣṇava-ndḙvayajyāyā ityā̭ha devayajyāyai hyḙna-ñjuṣatḙ devastvā̭ savitā maddhvā̭-'naktvityā̭ha teja̭saivaina̭-manaktyoṣa̭dhe trāya̭svainagg svadhi̭te mainagṃ̭ higṃsīrityā̭ha vajro vai svadhi̭ti-śśāntyai svadhi̭tervṛkṣasya bibhya̭taḥ prathamena śaka̭lena saha tejaḥ parā̭ patati yaḥ pra̭thama-śśaka̭laḥ parāpate-ttamapyā ha̭re-thsatḙjasa- [ha̭re-thsatḙjasam, evainamā] 14
-mevainamā ha̭ratīme vai lokā yūpā-tprayato bi̭bhyati divamagrḙṇa mā lḙkhīrantari̭kṣa-mmaddhyḙna mā higṃ̭sīrityā̭haibhya evainaṃ̭-lo~kebhyaḥ̭ śamayati vana̭spate śatava̭lśo vi rohetyāvraśca̭ne juhoti tasmā̭-dāvraśca̭nā-dvṛkṣāṇā-mbhūyāgṃ̭sa utti̭ṣṭhanti sahasra̭valśā vi vayagṃ rṷhemetyā̭hā- ''śiṣa̭mevaitāmā śāste 'na̭kṣasaṅga- [śāste 'na̭kṣasaṅgam, vṛśce-dyada̭kṣasaṅgaṃ-] 15
-~vṛśce-dyada̭kṣasaṅgaṃ-vṛ~śceda̭dhaīṣaṃ-ya~ja̭mānasya pramāyṷkagg syādya-ṅkāmayetāpra̭tiṣṭhita-ssyādityā̭roha-ntasma̭ vṛścedeṣa vai vanaspatī̭nā-mapra̭tiṣṭhito-'pra̭tiṣṭhita eva bha̭vati ya-ṅkāmayḙtāpaśu-ssyāditya̭parṇa-ntasmai śuṣkāgraṃ-vṛ~ścedeṣa vai vanaspatī̭nā-mapaśavyo̭-'paśureva bha̭vati ya-ṅkāmayḙta paśumān-thsyāditi̭ bahuparṇa-ntasmai̭ bahuśākhaṃ-vṛ~̭ścedeṣa vai [ ] 16
vanaspatī̭nā-mpaśavyaḥ̭ paśumāneva bha̭vati prati̭ṣṭhitaṃ-vṛ~śce-tpratiṣṭhākā̭masyaiṣa vai vanaspatī̭nā-mprati̭ṣṭhito ya-ssame bhūmyai svādyonḙ rūḍhaḥ pratyeva ti̭ṣṭhati yaḥ pratyaṅṅupa̭natastaṃ-vṛ~̭śce-thsa hi medha̭mabhyupa̭nataḥ pañcā̭ratni-ntasmai̭ vṛścedya-ṅkāmayetopai̭namutta̭ro yajño na̭mediti pañcākṣarā paṅktiḥ pāṅkto̭ yajña upai̭namutta̭ro yajño [yajñaḥ, namati ṣaḍa̭ratni] 17
na̭mati ṣaḍa̭ratni-mpratiṣṭhākā̭masya ṣaḍvā ṛtava̭ ṛtuṣveva prati̭ tiṣṭhati saptāra̭tni-mpaśukā̭masya saptapa̭dā śakva̭rī paśava-śśakva̭rī paśūnevāva̭ rundhe navā̭ratni-nteja̭skāmasya trivṛtā stomḙna sammi̭ta-nteja̭strivṛ-ttḙjasvyḙva bha̭va-tyekā̭daśāratni-mindriyakā̭ma-syaikā̭daśākṣarā triṣṭugi̭ndriya-ntriṣṭugi̭ndriyāvyḙva bha̭vati pañca̭daśāratni-mbhrātṛ̭vyavataḥ pañcadaśo vajro bhrātṛ̭vyābhibhūtyai saptada̭śāratni-mprajākā̭masya saptadaśaḥ prajāpa̭tiḥ prajāpa̭terāptyā eka̭vigṃśatyaratni-mpratiṣṭhākā̭ma-syaikavigṃśa-sstomā̭nā-mpratiṣṭhā prati̭ṣṭhityā aṣṭāśri̭rbhava-tyaṣṭākṣa̭rā gāyatrī tejo̭ gāyatrī gā̭yatrī ya̭jñamukha-nteja̭saiva gā̭yatriyā ya̭jñamukhena sammi̭taḥ || 18 ||
(juṣe - satḙjasa - mana̭kṣasaṅgaṃ - bahuśākhaṃ-vṛ~̭ścedeṣa vai - yajña upai̭namutta̭ro yajña - āptyā - ekānnavigṃ̭śatiśca̭) (a. 3)
pṛthivyai tvā-'ntari̭kṣāya tvā dive tvetyā̭haibhya evainaṃ̭-lo~kebhyaḥ prokṣa̭ti parāñca-mprokṣa̭ti parā̭ṅiva hi sṷvargo lokaḥ krūrami̭va vā eta-tka̭roti ya-tkhana̭tyapo-'va̭ nayati śāntyai yava̭matīrava̭ nayatyūrgvai yavo yaja̭mānena yūpa-ssammi̭to yāvā̭neva yaja̭māna-stāva̭tī-mevāsmi-nnūrja̭-ndadhāti [mevāsmi-nnūrja̭-ndadhāti, pitṛṇāgṃ sada̭namasīti̭] 19
pitṛṇāgṃ sada̭namasīti̭ barhirava̭ stṛṇāti pitṛdevatyā(1)gg hyḙta-dyannikhā̭taṃ-ya~-dbarhirana̭vastīrya minuyā-tpi̭tṛdevatyo̭ nikhā̭ta-ssyā-dbarhira̭vastīrya̭ minotyasyāmevaina̭-mminoti yūpaśakalamavāsyati satḙjasamevaina̭-mminoti devastvā̭ savitā maddhvā̭-'naktvityā̭ha teja̭saivaina̭manakti supippalābhya-stvauṣa̭dhībhya iti̭ caṣāla-mprati̭- [caṣāla-mprati̭, muñcati tasmācchīrṣata] 20
-muñcati tasmācchīrṣata oṣa̭dhayaḥ phala̭-ṅgṛhṇantyanakti tejo vā ājyaṃ-ya~ja̭mānenāgniṣṭhā-'śri-ssammi̭tā yada̭gniṣṭhā-maśri̭manakti yaja̭mānameva teja̭sā 'naktyānta-ma̭naktyāntameva yaja̭māna-nteja̭sānakti sarvataḥ pari̭ mṛśatyapa̭rivarga-mevāsmi-ntejo̭ dadhātyu-ddivagg̭ stabhānā-'ntari̭kṣa-mpṛṇetyā̭haiṣāṃ-lo~kānāṃ-vi~dhṛ̭tyai vaiṣṇavyarcā [vaiṣṇavyarcā, kalpayati vaiṣṇavo vai] 21
ka̭lpayati vaiṣṇavo vai devata̭yā yūpa-ssvayaivaina̭-ndevata̭yā kalpayati dvābhyā-ṅkalpayati dvipā-dyaja̭mānaḥ prati̭ṣṭhityai ya-ṅkāmayḙta teja̭saina-ndevatā̭bhirindriyeṇa vya̭rdhayeya-mitya̭gniṣṭhā-ntasyāśri̭-māhavanīyā̭ditthaṃ-ve~tthaṃ-vā~-'ti̭ nāvaye-tteja̭saivaina̭-ndevatā̭bhirindriyeṇa vya̭rdhayati ya-ṅkāmayḙta teja̭saina-ndevatā̭bhirindriyeṇa sama̭rdhayeyami- [sama̭rdhayeyamiti̭, agniṣṭhā-] 22
-tya̭gniṣṭhā-ntasyāśri̭māhavanīyḙna sa-mmi̭nuyā-tteja̭saivaina̭-ndevatā̭bhirindriyeṇa sama̭rdhayati brahmavani̭-ntvā kṣatravanimityā̭ha yathāyajurevaita-tpari̭ vyayatyūrgvai ra̭śanā yaja̭mānena yūpa-ssammi̭to yaja̭mānamevorjā sama̭rdhayati nābhidaghne pari̭ vyayati nābhidaghna evāsmā ūrja̭-ndadhāti tasmānnābhidaghna ūrjā bhṷñjate ya-ṅkāmayḙtorjainaṃ- [ya-ṅkāmayḙtorjainam, vya̭rdhayeya-] 23
~vya̭rdhayeya-mityūrdhvāṃ-vā~ tasyāvā̭cīṃ-vā~-'vo̭hedūrjaivainaṃ-vya~̭rdhayati yadi̭ kāmayḙta varṣṷkaḥ parjanyaḥ̭ syāditya-vā̭cīmavo̭he-dvṛṣṭi̭meva ni ya̭cchati yadi̭ kāmayetāva̭rṣuka-ssyādityūrdhvāmudṷ̄he-dvṛṣṭi̭mevo-dya̭cchati pitṛṇā-nnikhā̭ta-mmanuṣyā̭ṇāmūrdhva-nnikhā̭tādā ra̭śanāyā oṣa̭dhīnāgṃ raśanā viśvḙṣā- [viśvḙṣām, devānā̭-] 24
-ndevānā̭-mūrdhvagṃ ra̭śanāyā ā caṣālādindra̭sya caṣālagṃ̭ sāddhyānāmati̭riktagṃ sa vā eṣa sa̭rvadevatyo̭ yadyūpo yadyūpa̭-mminoti sarvā̭ eva devatāḥ prīṇāti yajñena vai devā-ssṷvargaṃ-lo~kamā̭ya-ntḙ-'manyanta manuṣyā̭ no-'nvābha̭viṣyantīti te yūpḙna yopayitvā sṷvargaṃ ~lokamā̭ya-ntamṛṣa̭yo yūpḙnaivānu prājā̭na-nta-dyūpa̭sya yūpatvaṃ- [yūpatvam, ya-dyūpa̭-] 25
~ya-dyūpa̭-mminoti̭ suvargasya̭ lokasya prajñātyai purastā-nminoti purastāddhi yajñasya̭ prajñāyate pra̭jñātagṃ hi ta-dyadati̭panna āhurida-ṅkārya̭māsīditi̭ sāddhyā vai devā yajñamatya̭manyanta tān. yajño nāspṛ̭śa-ttān. ya-dyajñasyāti̭riktamāsī-ttada̭spṛśadati̭riktaṃ-vā~ eta-dyajñasya yadagnāvagni-mma̭thitvā praharatyati̭riktameta- [praharatyati̭riktametat, yūpa̭sya] 26
-dyūpa̭sya yadūrdhva-ñcaṣālā-tteṣā-nta-dbhā̭gadheya-ntāneva tena̭ prīṇāti devā vai saggsthi̭te some pra sruco-'ha̭ra-npra yūpa-ntḙ-'manyanta yajñaveśasaṃ-vā~ ida-ṅkṷrma iti te pra̭staragg srucā-nniṣkraya̭ṇa-mapaśyan-thsvaruṃ-yū~pa̭sya saggsthi̭te some pra pra̭staragṃ hara̭ti juhoti svarumaya̭jñaveśasāya || 27 ||
(dadhāti - pratyṛ - cā - sama̭rdhayeyamityū - rjainaṃ - ~viśvḙṣāṃ - ~yūpatva - mati̭riktameta-d- dvica̭tvārigṃśacca) (a. 4)
sāddhyā vai devā asmi~lloka ā̭sa-nnānya-tki̭-ñcana miṣa-tte-'gnimevāgnaye medhāyā 'la̭bhanta na hya̭nyadā̭labhyaṃ̭-mavi̭nda-ntato vā imāḥ prajāḥ prājā̭yanta yadagnāvagni-mma̭thitvā prahara̭ti prajānā-mprajana̭nāya rudro vā eṣa yadagniryaja̭mānaḥ paśurya-tpaśumālabhyāgni-mmanthe-drudrāya yaja̭māna- [yaja̭mānam, api̭ daddhyā-] 28
-mapi̭ daddhyā-tpramāyṷka-ssyādatho khalvā̭huragni-ssarvā̭ devatā̭ haviretadya-tpaśuriti ya-tpaśumālabhyāgni-mmantha̭ti havyāyaivā-''sa̭nnāya sarvā̭ devatā̭ janaya-tyupākṛtyaiva manthya-stannevā-''la̭bdha-nnevānā̭labdha-magne-rjanitra̭-masītyā̭hāgnerhyḙta-jjanitraṃ-vṛ~ṣa̭ṇau stha ityā̭ha vṛṣa̭ṇau [vṛṣa̭ṇau, hyḙtā-] 29
hyḙtā-vurvaśya̭syāyu-rasītyā̭ha mithunatvāya̭ ghṛtenākte vṛṣa̭ṇa-ndadhāthāmityā̭ha vṛṣa̭ṇagg hyḙte dadhā̭te ye agni-ṅgā̭yatra-ñchando-'nu pra jā̭yasvetyā̭ha chando̭bhirevaina-mpra ja̭nayatyagnayḙ mathyamā̭nāyānṷ brūhītyā̭ha sāvitrīmṛcamanvā̭ha savitṛpra̭sūta evaina̭-mmanthati jātāyānṷ brūhi [brūhi, prahriyamā̭ṇāyā-'nṷ] 30
prahriyamā̭ṇāyā-'nṷ brūhītyā̭ha kāṇḍḙkāṇḍa evaina̭-ṅkriyamā̭ṇe sama̭rdhayati gāyatrī-ssarvā anvā̭ha gāyatracha̭ndā vā agni-ssvenaivaina-ñchanda̭sā sama̭rdhayatyagniḥ purā bhava̭tyagni-mma̭thitvā pra ha̭rati tau sabhaṃva~̭ntau yaja̭mānamabhi sa-mbha̭vato bhava̭ta-nna-ssama̭nasāvityā̭ha śāntyai prahṛtya̭ juhoti jātāyaivāsmā annamapi̭ dadhātyājyḙna juhotyetadvā agneḥ priya-ndhāma yadājya̭-mpriyeṇaivaina-ndhāmnā sama̭rdhayatyatho teja̭sā || 31 ||
(yaja̭māna-māha vṛṣa̭ṇau-jātāyānṷ brūhyā-pya -ṣṭāda̭śa ca) (a. 5)
iṣe tveti̭ barhirā da̭tta icchata̭ iva hyḙṣa yo yaja̭ta upavīrasītyāhopa hyḙnānākarotyupo̭ devā-ndaivīrviśaḥ prāgurityā̭ha daivīrhyḙtā viśaḥ̭ satīrdevānṷpayanti vahnī̭ruśija ityā̭hartvijo vai vahna̭ya uśija-stasmā̭devamā̭ha bṛha̭spate dhārayā vasūnī- [vasūnīti̭, āha brahma vai] 32
-tyā̭ha brahma vai devānā-mbṛhaspati rbrahma̭ṇaivāsmai̭ paśūnava̭ rundhe havyā te svadantāmityā̭ha svadaya̭tyevainā-ndeva̭ tvaṣṭarvasṷ raṇvetyā̭ha tvaṣṭā vai pa̭śūnā-mmi̭thunānāgṃ̭ rūpakṛ-drūpameva paśuṣṷ dadhāti reva̭tī rama̭ddhvamityā̭ha paśavo vai revatīḥ paśūnevāsmai̭ ramayati devasya̭ tvā savituḥ pra̭sava iti̭ [iti̭, raśanāmā da̭tte] 33
raśanāmā da̭tte prasūtyā aśvinorbāhubhyā-mityā̭hāśvinau hi devānā̭maddhvaryū āstā-mpūṣṇo hastābhyāmityā̭ha yatyā̭ ṛtasya̭ tvā devahaviḥ pāśenā-'' ra̭bha ityā̭ha satyaṃ-vā~ ṛtagṃ satyenaivaina̭mṛtenā ''ra̭bhate 'kṣṇayā pari̭ harati vaddhyagṃ hi pratyañca̭-mprati muñcanti vyāvṛ̭ttyai dharṣā mānṷṣāniti ni yṷnakti dhṛtyā̭ adbhya- [adbhyaḥ, tvauṣa̭dhībhyaḥ] 34
-stvauṣa̭dhībhyaḥ prokṣāmītyā̭hādbhyo hyḙṣa oṣa̭dhībhya-ssabhaṃva~̭ti ya-tpaśurapā-mperurasītyā̭haiṣa hya̭pā-mpātā yo medhā̭yā-'' rabhyate svātta-ñci-thsadḙvagṃ havyamāpo̭ devī-ssvada̭tainamityā̭ha svadaya̭tyevaina̭-mupari̭ṣṭā-tprokṣa̭tyupari̭ṣṭādevaina-mmeddhya̭-ṅkaroti pāyaya̭tyantarata evaina-mmeddhya̭-ṅkarotyadhastādupokṣati sarvata̭ evaina-mmeddhya̭-ṅkaroti || 35 ||
(vasūnīti̭-prasava itya-dbhyo-'ntarata evainaṃ - daśa̭ ca) (a. 6)
agninā vai hotrā̭ devā asṷrā-nabhya̭bhava-nnagnayḙ samiddhyamā̭nāyānṷ brūhītyā̭ha bhrātṛ̭vyābhibhūtyai saptada̭śa sāmidhenīranvā̭ha saptadaśaḥ prajāpa̭tiḥ prajāpa̭terāptyai̭ saptadaśānvā̭ha dvāda̭śa māsāḥ pañcartava-ssa saṃ̭va~thsara-ssaṃ̭va~thsara-mprajā anu prajā̭yante prajānā-mprajana̭nāya devā vai sā̭midhenīranūcya̭ yajña-nnānva̭paśyan-thsa prajāpa̭ti-stūṣṇī-mā̭ghāra- [-mā̭ghāram, ā 'ghā̭raya-ttato vai] 36
-mā 'ghā̭raya-ttato vai devā yajñamanva̭paśyan. ya-ttūṣṇī-mā̭ghāra-mā̭ghāraya̭ti yajñasyānṷkhyātyā asṷreṣu vai yajña ā̭sī-tta-ndevāstūṣṇīgṃ homenā̭vṛñjata ya-ttūṣṇī-mā̭ghāra-mā̭ghāraya̭ti bhrātṛ̭vyasyai va ta-dyajñaṃ-vṛ~̭ṅkte paridhī̭n-thsa-mmārṣṭi punātyevainā-ntristri-ssa-mmārṣṭi tryā̭vṛddhi yajño-'tho rakṣa̭sāmapa̭hatyai dvāda̭śa sa-mpa̭dyante dvāda̭śa [dvāda̭śa, māsā-ssaṃva~thsara-] 37
māsā-ssaṃva~thsara-ssaṃ̭va~thsarameva prī̭ṇātyatho̭ saṃva~thsaramevāsmā upa̭ dadhāti suvargasya̭ lokasya sama̭ṣṭyai śiro vā eta-dyajñasya yadā̭ghāro-'gni-ssarvā̭ devatā yadā̭ghāra-mā̭ghāraya̭ti śīrṣata eva yajñasya yaja̭māna-ssarvā̭ devatā ava̭ rundhe śiro vā eta-dyajñasya yadā̭ghāra ātmā paśurā̭ghāramāghārya̭ paśugṃ sama̭naktyātmanneva yajñasya [yajñasya̭, śiraḥ prati̭ dadhāti] 38
śiraḥ prati̭ dadhāti sa-nte prāṇo vāyunā̭ gacchatāmityā̭ha vāyudevatyo̭ vai prāṇo vāyāvevāsya̭ prāṇa-ñjṷhoti saṃ-ya~ja̭trairaṅgā̭ni saṃ-ya~jñapa̭tirāśiṣetyā̭ha yajñapa̭timevāsyā-''śiṣa̭-ṅgamayati viśvarṷ̄po vai tvāṣṭra upari̭ṣṭā-tpaśumabhya̭vamī-ttasmā̭-dupari̭ṣṭā-tpaśornāva̭ dyanti yadupari̭ṣṭā-tpaśugṃ sa̭manakti meddhya̭mevai- [meddhya̭meva, ena-ṅkarotyṛtvijo̭] 39
-na̭-ṅkarotyṛtvijo̭ vṛṇīte chandāg̭syeva vṛ̭ṇīte sapta vṛ̭ṇīte sapta grāmyāḥ paśavaḥ̭ saptā-''raṇyā-ssapta chandāg̭syubhayasyā va̭ruddhyā ekā̭daśa prayājān. ya̭jati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikā̭daśo yāvā̭neva paśusta-mpra ya̭jati vapāmekaḥ pari̭ śaya ātmaivā-''tmāna-mpari̭ śaye vajro vai svadhi̭tirvajro̭ yūpaśakalo ghṛta-ṅkhalu vai devā vajra̭-ṅkṛtvā soma̭maghna-nghṛtenāktau paśu-ntrā̭yethāmityā̭ha vajrḙṇaivainaṃ-va~śḙ kṛtvā-''la̭bhate || 40 ||
(āghāraṃ - pa̭dyante dvāda̭śā - ''tmanneva yajñasya - medhya̭meva - khalu vā - aṣṭāda̭śa ca) (a. 7)
parya̭gni karoti sarvahuta̭mevaina̭-ṅkarotya-ska̭ndāyā-ska̭nnagṃ hi ta-dya-ddhutasya skanda̭ti triḥ parya̭gni karoti tryā̭vṛddhi yajño-'tho rakṣa̭sāmapa̭hatyai brahmavādino̭ vadantyanvārabhyaḥ̭ paśū(3)-rnānvārabhyā(3) iti̭ mṛtyave vā eṣa nī̭yate ya-tpaśustaṃ-ya~da̭nvārabhḙta pramāyṷko yaja̭māna-ssyādatho khalvā̭hu-ssuvargāya vā eṣa lokāya̭ nīyate ya- [yat, paśuriti] 41
-tpaśuriti yannānvārabhḙta suvargāllokā-dyaja̭māno hīyeta vapāśrapa̭ṇībhyā-manvāra̭bhate tannevānvāra̭bdha-nnevāna̭nvārabdhamupa preṣya̭ hotarhavyā devebhya ityā̭heṣitagṃ hi karma̭ kriyate reva̭tīryajñapa̭ti-mpriyadhā ''vi̭śatetyā̭ha yathāyajurevaitadagninā̭ purastā̭deti rakṣa̭sāmapa̭hatyai pṛthivyā-ssapṛñcaḥ̭ pāhīti̭ barhi- [barhiḥ, upā-'syatya-ska̭ndāyā-] 42
-rupā-'syatya-ska̭ndāyā-ska̭nnagṃ hi ta-dya-dbarhiṣi skandatyatho̭ barhiṣada̭mevaina̭-ṅkaroti parāṃā va̭rtate-'ddhvaryuḥ paśo-ssajñampyamā̭nā-tpaśubhya̭ eva tanni hnṷta ātmano-'nāvraskāya gaccha̭ti śriya-mpra paśūnāpnoti ya evaṃ-ve~da̭ paścāllo̭kā vā eṣā prācyudānī̭yate ya-tpatnī nama̭sta ātānetyā̭hā-''dityasya vai raśmaya̭ [raśmayaḥ̭, ātānāstebhya̭] 43
ātānāstebhya̭ eva nama̭skarotyanarvā prehītyā̭ha bhrātṛ̭vyo vā arvā bhrātṛ̭vyāpanuttyai ghṛtasya̭ kulyāmanṷ saha prajayā̭ saha rāyaspoṣeṇe-tyā̭hā ''śiṣa̭mevaitāmā śāsta āpo̭ devī-śśuddhāyuva ityā̭ha yathāyajurevaitat || 44 ||
(lokāya̭ nīyate ya-d- baraḥī - raśmayaḥ̭ - saptatrigṃ̭śacca) (a. 8)
paśorvā āla̭bdhasya prāṇāñchugṛ̭cchati vākta ā pyā̭yatā-mprāṇasta ā pyā̭yatāmityā̭ha prāṇebhya̭ evāsya śucagṃ̭ śamayati sā prāṇebhyo-'dhi̭ pṛthivīgṃ śu-kpra vi̭śati śamahobhyāmiti ni na̭yatyahorātrābhyā̭meva pṛ̭thivyai śucagṃ̭ śamayatyoṣa̭dhe trā̭yasvainagg svadhi̭te mainagṃ̭ higṃsīrityā̭ha vajro vai svadhi̭ti- [svadhi̭tiḥ, śāntyai̭ pārśvata] 45
-śśāntyai̭ pārśvata ā cchya̭ti maddhyato hi ma̭nuṣyā̭ ā cchyanti̭ tiraścīnamā cchya̭tyanūcīnagṃ hi ma̭nuṣyā̭ ācchyanti vyāvṛ̭ttyai rakṣa̭sā-mbhāgo̭-'sīti̭ sthavimato barhiraktvā-'pāsyatyasnaiva rakṣāgṃ̭si nirava̭dayata idamahagṃ rakṣo̭-'dhama-ntamo̭ nayāmi yo-'smā-ndveṣṭi ya-ñca̭ vaya-ndviṣma ityā̭ha dvau vāva purṷṣau ya-ñcaiva [ ] 46
dveṣṭi yaścai̭na-ndveṣṭi tāvubhāva̭dhama-ntamo̭ nayatīṣe tveti̭ vapāmutkhi̭datīcchata̭ iva hyḙṣa yo yaja̭te yadṷpatṛndyā-drudro-'sya paśū-nghātṷka-ssyā-dyannopa̭tṛndyā-daya̭tā syā-danyayo̭patṛṇattyanyayā na dhṛtyai̭ ghṛtena̭ dyāvāpṛthivī prorṇvā̭thāmityā̭ha dyāvā̭pṛthivī eva rasḙnānaktyacchi̭nno [rasḙnānaktyacchi̭nnaḥ, rāyaḥ̭ suvīra] 47
rāyaḥ̭ suvīra ityā̭ha yathāyajurevaita-tkrūrami̭va vā eta-tka̭roti ya-dvapā-mṷtkhida-tyurva̭ntari̭kṣa-manvihītyā̭ha śāntyai pra vā eṣo-'smāllokāccya̭vate yaḥ paśu-mmṛtyavḙ nīyamā̭namanvārabha̭te vapāśrapa̭ṇī puna̭ranvāra̭bhate-'sminneva loke prati̭ tiṣṭhatyagninā̭ purastā̭deti rakṣa̭sāmapa̭hatyā atho̭ devatā̭ eva havyenā- [eva havyena̭, anvḙti] 48
-nvḙti nāntamamaṅgā̭ramati̭ hare-dyada̭ntamamaṅgā̭ramati hare-ddevatā ati̭ manyeta vāyo vīhi̭ stokānāmityā̭ha tasmā-dvibha̭ktā-sstokā ava̭ padyante-'graṃ-vā~ eta-tpa̭śūnāṃ-ya~-dvapā-'gramoṣa̭dhīnā-mbarhiragrḙṇaivāgragṃ sama̭rdhayatyatho oṣa̭dhīṣveva paśū-nprati̭ṣṭhāpayati svāhā̭kṛtībhyaḥ preṣyetyā̭ha [ ] 49
yajñasya sami̭ṣṭyai prāṇāpānau vā etau pa̭śūnāṃ-ya~-tpṛ̭ṣadājyamātmā vapā pṛ̭ṣadājyama̭bhighārya̭ vapāmabhi ghā̭rayatyātmanneva pa̭śūnā-mprā̭ṇāpānau da̭dhāti svāhordhvana̭bhasa-mmāruta-ṅga̭cchatamityā̭hordhvana̭bhā ha sma vai mā̭ruto devānāṃ-va~pāśrapa̭ṇī pra ha̭rati tenaivaine pra ha̭rati viṣṷ̄cī pra ha̭rati tasmā-dviṣva̭ñcau prāṇāpānau || 50 ||
(svadhi̭ti - ścaivā - cchi̭nno - havyene - ṣyetyā̭ha - ṣaṭca̭tvārigṃśacca) (a. 9)
paśumālabhya̭ puroḍāśa-nnirva̭pati samḙdhamevainamā la̭bhate vapayā pracarya̭ puroḍāśḙna pra ca̭ratyūrgvai pṷroḍāśa ūrja̭meva pa̭śūnā-mma̭ddhyato da̭dhātyatho̭ paśoreva chidramapi̭ dadhāti pṛṣadājyasyo̭pahatya triḥ pṛ̭cchati śṛtagṃ havī(3)-śśa̭mitariti triṣa̭tyā hi devā yo-'śṛ̭tagṃ śṛtamāha sa ena̭sā prāṇāpānau vā etau pa̭śūnāṃ- [etau pa̭śūnām, ya-tpṛ̭ṣadājya-mpaśoḥ] 51
-~ya-tpṛ̭ṣadājya-mpaśoḥ khalu vā āla̭bdhasya hṛda̭yamātmā-'bhi samḙti ya-tpṛ̭ṣadājyena hṛda̭ya-mabhighāraya̭tyātmanneva pa̭śūnā-mprā̭ṇāpānau da̭dhāti paśunā vai devā-ssṷvargaṃ-lo~kamā̭ya-ntḙ-'manyanta manuṣyā̭ no-'nvābha̭viṣyantīti tasya śiraḥ̭ chittvā medha-mprākṣā̭rayanthsa prakṣo̭-'bhava-tta-tprakṣasya̭ prakṣatvaṃ-ya~-tpla̭kṣaśākho-tta̭rabarhi-rbhava̭ti samḙdhasyaiva [ ] 52
paśorava̭ dyati paśuṃ-vai~ hriyamā̭ṇagṃ rakṣāgsyanṷ sacante-'ntarā yūpa̭-ñcā-''havanīya̭-ñca harati rakṣa̭sāmapa̭hatyai paśorvā āla̭bdhasya mano-'pa̭ krāmati manotā̭yai haviṣo̭-'vadīyamā̭nasyānṷ brūhītyā̭ha mana̭ evāsyāva̭ rundha ekā̭daśāvadānānyava̭ dyati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikā̭daśo yāvā̭neva paśustasyā-'va̭- [paśustasyā-'va̭, dyati hṛda̭yasyā-] 53
-dyati hṛda̭yasyā-gre-'va̭ dyatyatha̭ jihvāyā atha vakṣa̭so yadvai hṛda̭yenābhigaccha̭ti tajjihvayā̭ vadati yajjihvayā vada̭ti taduraso-'dhi nirva̭datyetadvai paśorya̭thāpūrvaṃ-ya~syaivama̭vadāya̭ yathākāma-mutta̭reṣāmavadyati̭ yathā pūrvamevāsya̭ paśorava̭tta-mbhavati maddhyato gudasyāva̭ dyati maddhyato hi prāṇa ṷttamasyāva̭ dya- [ṷttamasyāva̭ dyati, uttamo hi prāṇo] 54
-tyuttamo hi prāṇo yadīta̭raṃ-ya~dīta̭ra-mubhaya̭mevājā̭mi jāya̭māno vai brāhmaṇa-stribhir-ṛ̭ṇavā jā̭yate brahmacaryeṇarṣi̭bhyo yajñena̭ devebhyaḥ̭ prajayā̭ pitṛbhya̭ eṣa vā a̭nṛṇo yaḥ putrī yajvā brahmacārivāsī tada̭vadānai̭-revā-'va̭ dayate tada̭vadānā̭nā-mavadānatva-ndḙvāsurā-ssaṃya~̭ttā āsa-nte devā agnima̭bruva-ntvayā̭ vīreṇāsṷrānabhi bha̭vāmeti [bha̭vāmeti̭, so-'bravī-dvaraṃ̭-vṛ~ṇai] 55
so-'bravī-dvaraṃ̭-vṛ~ṇai paśorṷddhāramuddha̭rā iti sa etamṷddhāramuda̭harata doḥ pūrvārdhasya̭ guda-mma̭ddhyata-śśroṇi̭-ñjaghanārdhasya tato̭ devā abha̭va-nparā-'sṷrā ya-ttryaṅgāṇāgṃ̭ samavadyati bhrātṛ̭vyābhibhūtyai bhava̭tyātmanā parā-'sya bhrātṛ̭vyo bhavatyakṣṇayā-'va̭ dyati tasmā̭dakṣṇayā paśavo-'ṅgā̭ni pra ha̭ranti prati̭ṣṭhityai || 56 ||
(etau pa̭śūnāgṃ - samḙdhasyaiva - tasyā-'vo - ttamasyāva̭ dyatī - ti - pañca̭catvārigṃśacca) (a. 10)
meda̭sā srucau prorṇo̭ti medo̭rūpā vai paśavo̭ rūpameva paśuṣṷ dadhāti yūṣanna̭vadhāya prorṇo̭ti raso vā eṣa pa̭śūnāṃ-ya~dyū rasa̭meva paśuṣṷ dadhāti pārśvena̭ vasāhoma-mprayaṷti maddhyaṃ-vā~ eta-tpa̭śūnāṃ-ya~-tpārśvagṃ rasa̭ eṣa pa̭śūnāṃ-ya~dvasā ya-tpārśvena̭ vasāhoma-mprayauti̭ maddhyata eva pa̭śūnāgṃ rasa̭-ndadhāti ghnanti [ghnanti̭, vā eta-tpaśu-] 57
vā eta-tpaśuṃ-ya~-thsajñampaya̭ntyaindraḥ khalu vai devata̭yā prāṇa aindro̭-'pāna aindraḥ prāṇo aṅgḙaṅge ni deddhyadityā̭ha prāṇāpānāveva paśuṣṷ dadhāti deva̭ tvaṣṭarbhūri̭ te sagṃ sa̭metvityā̭ha tvāṣṭrā hi devata̭yā paśavo viṣṷrūpā ya-thsala̭kṣmāṇo bhavathetyā̭ha viṣṷrūpā hyḙte santa-ssala̭kṣmāṇa etarhi bhava̭nti devatrā yanta- [devatrā yantam, ava̭se] 58
-mava̭se sakhāyo-'nṷ tvā mātā pitaro̭ madantvityāhā-nṷmatamevaina̭-mmātrā pitrā sṷvargaṃ-lo~ka-ṅga̭mayatyardharce va̭sāhoma-ñjṷhotyasau vā a̭rdharca iyama̭rdharca ime eva rasḙnānakti diśo̭ juhoti diśa̭ eva rasḙnānaktyatho̭ digbhya evorjagṃ rasamava̭ rundhe prāṇāpānau vā etau pa̭śūnāṃ-ya~-tpṛ̭ṣadājyaṃ-vā~̭naspatyāḥ khalu [khalṷ, vai devata̭yā paśavo] 59
vai devata̭yā paśavo ya-tpṛ̭ṣadājyasyo̭-pahatyā-''ha vanaspataye-'nṷ brūhi vanaspata̭ye preṣyeti̭ prāṇāpānāveva paśuṣṷ dadhātyanyasyānyasya samavattagṃ samava̭dyati tasmānnānā̭rūpāḥ paśavo̭ yūṣṇopa̭ siñcati raso vā eṣa pa̭śūnāṃ-ya~dyū rasa̭meva paśuṣṷ dadhātīḍāmupa̭ hvayate paśavo vā iḍā̭ paśūnevopa̭ hvayate caturupa̭ hvayate [caturupa̭ hvayate, catṷṣpādo hi] 60
catṷṣpādo hi paśavo ya-ṅkāmayḙtā paśu-ssyāditya̭medaska-ntasmā ā da̭ddhyānmedo̭rūpā vai paśavo̭ rūpeṇaivaina̭-mpaśubhyo nirbha̭jatyapaśureva bha̭vati ya-ṅkāmayḙta paśumān-thsyāditi meda̭sva-ttasmā ā da̭ddhyānmedo̭rūpā vai paśavo̭ rūpeṇaivāsmai̭ paśūnava̭ rundhe paśumāneva bha̭vati prajāpa̭tiryajñama̭sṛjata sa ājya̭- [sa ājyam, purastā̭dasṛjata] 61
-mpurastā̭dasṛjata paśu-mma̭ddhyataḥ pṛ̭ṣadājya-mpaścā-ttasmādājyḙna prayājā i̭jyante paśunā̭ maddhyataḥ pṛ̭ṣadājyenā̭-nūyājā-stasmā̭detanmiśrami̭va paścā-thsṛṣṭagg hyekā̭daśānūyājān. ya̭jati daśa vai paśoḥ prāṇā ātmaikā̭daśo yāvā̭neva paśustamanṷ yajati ghnanti vā eta-tpaśuṃ-ya~-thsaṃ(2)jñapaya̭nti vā prāṇāpānau khalu vā etau pa̭śūnāṃ-ya~-tpṛ̭ṣadājyaṃ-ya~-tpṛ̭ṣadājyenā̭ nūyājān. yaja̭ti prāṇāpānāveva paśuṣṷ dadhāti || 62 ||
(ghnanti - yantaṃ - khalṷ - caturupa̭ hvayata - ājyaṃ - ~ya-tpṛ̭ṣadājyena - ṣaṭ ca̭) (a. 11) (cātvā̭lāth - suvargāya ya-dvai̭sarjanāni̭ - vaiṣṇavyarcā - pṛ̭thivyai - sādhyā - iṣe tve - tyagninā - parya̭gni - paśoḥ - paśumālabhya - meda̭sā srucā - vekā̭daśa) (cātvā̭lā-d- devānupaiti̭ - muñcati - prahriyamā̭ṇāya - parya̭gni - paśumālabhya - catṷṣpādo - dviṣa̭ṣṭiḥ) (cātvā̭lā, tpaśuṣṷ dadhāti) || hariḥ̭ om || || kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhakāṇḍe tṛtīyaḥ praśna-ssamāptaḥ ||

Explore More