કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયાં ષષ્ઠકાણ્ડે તૃતીયઃ પ્રશ્નઃ - સોમમન્ત્રબ્રાહ્મણનિરૂપણં
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
ઓ-ન્નમઃ પરમાત્મને, શ્રી મહાગણપતયે નમઃ,
શ્રી ગુરુભ્યો નમઃ । હરિઃ ઓમ્ ॥
ચાત્વાલા-દ્ધિષ્ણિયાનુપ વપતિ યોનિર્વૈ યજ્ઞસ્ય ચાત્વાલં-યઁજ્ઞસ્ય સયોનિત્વાય દેવા વૈ યજ્ઞ-મ્પરા-ઽજયન્ત તમાગ્નીદ્ધ્રા-ત્પુનરપાજયન્નેતદ્વૈ યજ્ઞસ્યા-પરાજિતં-યઁદાગ્નીદ્ધ્રં-યઁદાગ્નીદ્ધ્રાદ્ધિષ્ણિયાન્. વિહરતિ યદેવ યજ્ઞસ્યા-પરાજિત-ન્તત એવૈન-મ્પુનસ્તનુતે પરાજિત્યેવ ખલુ વા એતે યન્તિ યે બહિષ્પવમાનગ્ં સર્પન્તિ બહિષ્પવમાને સ્તુત [સ્તુતે, આહાગ્નીદગ્નીન્. વિ] 1
આહાગ્નીદગ્નીન્. વિ હર બર્હિ-સ્સ્તૃણાહિ પુરોડાશાગ્ં અલ-ઙ્કુર્વિતિ યજ્ઞમેવાપજિત્ય પુનસ્તન્વાના યન્ત્યઙ્ગારૈર્દ્વે સવને વિ હરતિ શલાકાભિ-સ્તૃતીયગ્ં સશુક્રત્વાયાથો સ-મ્ભરત્યેવૈનદ્ધિષ્ણિયા વા અમુષ્મિન્ ઁલોકે સોમમરક્ષ-ન્તેભ્યો-ઽધિ સોમમા-ઽહર-ન્ત મન્વવાયન્ત-મ્પર્યવિશન્. ય એવં-વેઁદ વિન્દતે [ય એવં-વેઁદ વિન્દતે, પરિવેષ્ટાર-ન્તે] 2
પરિવેષ્ટાર-ન્તે સોમપીથેન વ્યાર્ધ્યન્ત તે દેવેષુ સોમપીથમૈચ્છન્ત તા-ન્દેવા અબ્રુવ-ન્દ્વેદ્વે નામની કુરુદ્ધ્વમથ પ્ર વા-ઽઽફ્સ્યથ ન વેત્યગ્નયો વા અથ ધિષ્ણિયાસ્તસ્મા-દ્દ્વિનામા બ્રાહ્મણો-ઽર્ધુકસ્તેષાં-યેઁ નેદિષ્ઠ-મ્પર્યવિશ-ન્તે સોમપીથ-મ્પ્રા-ઽપ્નુવન્નાહવનીય આગ્નીદ્ધ્રીયો હોત્રીયો માર્જાલીયસ્તસ્મા-ત્તેષુ જુહ્વત્યતિહાય વષ-ટ્કરોતિ વિ હ્યે [વિ હિ, એતે સોમપીથેના-ઽઽર્ધ્યન્ત] 3
-તે સોમપીથેના-ઽઽર્ધ્યન્ત દેવા વૈ યાઃ પ્રાચી-રાહુતી-રજુહવુર્યે પુરસ્તાદસુરા આસ-ન્તાગ્ સ્તાભિઃ પ્રાણુદન્ત યાઃ પ્રતીચીર્યે પશ્ચાદસુરા આસ-ન્તાગ્સ્તાભિ-રપાનુદન્ત પ્રાચીરન્યા આહુતયો હૂયન્તે પ્રત્યઙ્ઙાસીનો ધિષ્ણિયાન્. વ્યાઘારયતિ પશ્ચાચ્ચૈવ પુરસ્તાચ્ચ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યા-ન્પ્ર ણુદતે તસ્મા-ત્પરાચીઃ પ્રજાઃ પ્ર વીયન્તે પ્રતીચી- [પ્રતીચીઃ, જાયન્તે પ્રાણા વા એતે] 4
-ર્જાયન્તે પ્રાણા વા એતે યદ્ધિષ્ણિયા યદદ્ધ્વર્યુઃ પ્રત્ય-ન્ધિષ્ણિયા-નતિસર્પે-ત્પ્રાણાન્-થ્સઙ્કર્ષે-ત્પ્રમાયુક-સ્સ્યાન્નાભિર્વા એષા યજ્ઞસ્ય યદ્ધોતોર્ધ્વઃ ખલુ વૈ નાભ્યૈ પ્રાણો-ઽવાંઅપાનો યદધ્વર્યુઃ પ્રત્યં હોતારમતિસર્પેદપાને પ્રાણ-ન્દધ્યા-ત્પ્રમાયુક-સ્સ્યાન્નાદ્ધ્વર્યુરુપ ગાયે-દ્વાગ્વીર્યો વા અદ્ધ્વર્યુ-ર્યદદ્ધ્વર્યુરુપ-ગાયેદુ-દ્ગાત્રે [ ] 5
વાચગ્ં સ-મ્પ્ર યચ્છે-દુપદાસુકા-ઽસ્ય વા-ખ્સ્યાદ્બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ નાસગ્ગ્સ્થિતે સોમે-ઽદ્ધ્વર્યુઃ પ્રત્યઙ્-ખ્સદો-ઽતીયાદથ કથા દાક્ષિણાનિ હોતુમેતિ યામો હિ સ તેષા-ઙ્કસ્મા અહ દેવા યામં-વાઁ-ઽયામં-વાઁ-ઽનુ જ્ઞાસ્યન્તીત્યુ-ત્તરેણા-ઽઽગ્નીદ્ધ્ર-મ્પરીત્ય જુહોતિ દાક્ષિણાનિ ન પ્રાણાન્થ્સ-ઙ્કર્ષતિ ન્યન્યે ધિષ્ણિયા ઉપ્યન્તે નાન્યે યા-ન્નિવપતિ તેન તા-ન્પ્રીણાતિ યા-ન્નનિવપતિ યદનુદિશતિ તેન તાન્ ॥ 6 ॥
ચાત્વાલા-દ્ધિષ્ણિયાનુપ વપતિ યોનિર્વૈ યજ્ઞસ્ય ચાત્વાલં-યઁજ્ઞસ્ય સયોનિત્વાય દેવા વૈ યજ્ઞ-મ્પરા-ઽજયન્ત તમાગ્નીદ્ધ્રા-ત્પુનરપાજયન્નેતદ્વૈ યજ્ઞસ્યા-પરાજિતં-યઁદાગ્નીદ્ધ્રં-યઁદાગ્નીદ્ધ્રાદ્ધિષ્ણિયાન્. વિહરતિ યદેવ યજ્ઞસ્યા-પરાજિત-ન્તત એવૈન-મ્પુનસ્તનુતે પરાજિત્યેવ ખલુ વા એતે યન્તિ યે બહિષ્પવમાનગ્ં સર્પન્તિ બહિષ્પવમાને સ્તુત [સ્તુતે, આહાગ્નીદગ્નીન્. વિ] 1
આહાગ્નીદગ્નીન્. વિ હર બર્હિ-સ્સ્તૃણાહિ પુરોડાશાગ્ં અલ-ઙ્કુર્વિતિ યજ્ઞમેવાપજિત્ય પુનસ્તન્વાના યન્ત્યઙ્ગારૈર્દ્વે સવને વિ હરતિ શલાકાભિ-સ્તૃતીયગ્ં સશુક્રત્વાયાથો સ-મ્ભરત્યેવૈનદ્ધિષ્ણિયા વા અમુષ્મિન્ ઁલોકે સોમમરક્ષ-ન્તેભ્યો-ઽધિ સોમમા-ઽહર-ન્ત મન્વવાયન્ત-મ્પર્યવિશન્. ય એવં-વેઁદ વિન્દતે [ય એવં-વેઁદ વિન્દતે, પરિવેષ્ટાર-ન્તે] 2
પરિવેષ્ટાર-ન્તે સોમપીથેન વ્યાર્ધ્યન્ત તે દેવેષુ સોમપીથમૈચ્છન્ત તા-ન્દેવા અબ્રુવ-ન્દ્વેદ્વે નામની કુરુદ્ધ્વમથ પ્ર વા-ઽઽફ્સ્યથ ન વેત્યગ્નયો વા અથ ધિષ્ણિયાસ્તસ્મા-દ્દ્વિનામા બ્રાહ્મણો-ઽર્ધુકસ્તેષાં-યેઁ નેદિષ્ઠ-મ્પર્યવિશ-ન્તે સોમપીથ-મ્પ્રા-ઽપ્નુવન્નાહવનીય આગ્નીદ્ધ્રીયો હોત્રીયો માર્જાલીયસ્તસ્મા-ત્તેષુ જુહ્વત્યતિહાય વષ-ટ્કરોતિ વિ હ્યે [વિ હિ, એતે સોમપીથેના-ઽઽર્ધ્યન્ત] 3
-તે સોમપીથેના-ઽઽર્ધ્યન્ત દેવા વૈ યાઃ પ્રાચી-રાહુતી-રજુહવુર્યે પુરસ્તાદસુરા આસ-ન્તાગ્ સ્તાભિઃ પ્રાણુદન્ત યાઃ પ્રતીચીર્યે પશ્ચાદસુરા આસ-ન્તાગ્સ્તાભિ-રપાનુદન્ત પ્રાચીરન્યા આહુતયો હૂયન્તે પ્રત્યઙ્ઙાસીનો ધિષ્ણિયાન્. વ્યાઘારયતિ પશ્ચાચ્ચૈવ પુરસ્તાચ્ચ યજમાનો ભ્રાતૃવ્યા-ન્પ્ર ણુદતે તસ્મા-ત્પરાચીઃ પ્રજાઃ પ્ર વીયન્તે પ્રતીચી- [પ્રતીચીઃ, જાયન્તે પ્રાણા વા એતે] 4
-ર્જાયન્તે પ્રાણા વા એતે યદ્ધિષ્ણિયા યદદ્ધ્વર્યુઃ પ્રત્ય-ન્ધિષ્ણિયા-નતિસર્પે-ત્પ્રાણાન્-થ્સઙ્કર્ષે-ત્પ્રમાયુક-સ્સ્યાન્નાભિર્વા એષા યજ્ઞસ્ય યદ્ધોતોર્ધ્વઃ ખલુ વૈ નાભ્યૈ પ્રાણો-ઽવાંઅપાનો યદધ્વર્યુઃ પ્રત્યં હોતારમતિસર્પેદપાને પ્રાણ-ન્દધ્યા-ત્પ્રમાયુક-સ્સ્યાન્નાદ્ધ્વર્યુરુપ ગાયે-દ્વાગ્વીર્યો વા અદ્ધ્વર્યુ-ર્યદદ્ધ્વર્યુરુપ-ગાયેદુ-દ્ગાત્રે [ ] 5
વાચગ્ં સ-મ્પ્ર યચ્છે-દુપદાસુકા-ઽસ્ય વા-ખ્સ્યાદ્બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ નાસગ્ગ્સ્થિતે સોમે-ઽદ્ધ્વર્યુઃ પ્રત્યઙ્-ખ્સદો-ઽતીયાદથ કથા દાક્ષિણાનિ હોતુમેતિ યામો હિ સ તેષા-ઙ્કસ્મા અહ દેવા યામં-વાઁ-ઽયામં-વાઁ-ઽનુ જ્ઞાસ્યન્તીત્યુ-ત્તરેણા-ઽઽગ્નીદ્ધ્ર-મ્પરીત્ય જુહોતિ દાક્ષિણાનિ ન પ્રાણાન્થ્સ-ઙ્કર્ષતિ ન્યન્યે ધિષ્ણિયા ઉપ્યન્તે નાન્યે યા-ન્નિવપતિ તેન તા-ન્પ્રીણાતિ યા-ન્નનિવપતિ યદનુદિશતિ તેન તાન્ ॥ 6 ॥
(સ્તુતે - વિન્દતે - હિ - વીયન્તે પ્રતીચી - રુદ્ગ્રાત્ર - ઉપ્યન્તે - ચતુર્દશ ચ) (અ. 1)
સુવર્ગાય વા એતાનિ લોકાય હૂયન્તે ય-દ્વૈસર્જનાનિ દ્વાભ્યા-ઙ્ગાર્હપત્યે જુહોતિ દ્વિપા-દ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યા આગ્નીદ્ધ્રે જુહોત્યન્તરિક્ષ એવા-ઽઽક્રમત આહવનીયે જુહોતિ સુવર્ગમેવૈનં-લોઁક-ઙ્ગમયતિ દેવાન્. વૈ સુવર્ગં-લોઁકં-યઁતો રક્ષાગ્સ્ય જિઘાગ્ંસન્તે સોમેન રાજ્ઞા રક્ષાગ્-સ્યપહત્યાપ્તુ-માત્માન-ઙ્કૃત્વા સુવર્ગં-લોઁકમાય-ન્રક્ષસા-મનુપલાભાયા ઽઽત્ત-સ્સોમો ભવત્યથ [ભવત્યથ, વૈસર્જનાનિ જુહોતિ] 7
વૈસર્જનાનિ જુહોતિ રક્ષસામપહત્યૈ ત્વગ્ં સોમ તનૂકૃદ્ભ્ય ઇત્યાહ તનૂકૃદ્ધ્યષ દ્વેષોભ્યો-ઽન્યકૃતેભ્ય ઇત્યાહાન્યકૃતાનિ હિ રક્ષાગ્સ્યુરુ યન્તા-ઽસિ વરૂથમિત્યાહોરુ ણસ્કૃધીતિ વાવૈતદાહ જુષાણો અપ્તુરાજ્યસ્ય વેત્વિત્યાહાપ્તુમેવ યજમાન-ઙ્કૃત્વા સુવર્ગં-લોઁક-ઙ્ગમયતિ રક્ષસા-મનુપલાભાયા-ઽઽ સોમ-ન્દદત [સોમ-ન્દદતે, આ ગ્રાવ્ણ્ણ આ] 8
આ ગ્રાવ્ણ્ણ આ વાયવ્યાન્યા દ્રોણકલશમુ-ત્પત્નીમા નયન્ત્યન્વનાગ્ંસિ પ્ર વર્તયન્તિ યાવદેવાસ્યાસ્તિ તેન સહ સુવર્ગં-લોઁકમેતિ નયવત્યર્ચા-ઽઽગ્નીદ્ધ્રે જુહોતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિનીત્યૈ ગ્રાવ્ણ્ણો વાયવ્યાનિ દ્રોણકલશમાગ્નીદ્ધ્ર ઉપ વાસયતિ વિ હ્યેન-ન્તૈર્ગૃહ્ણતે ય-થ્સહોપવાસયે-દપુવાયેત સૌમ્યર્ચા પ્ર પાદયતિ સ્વયૈ- [પ્ર પાદયતિ સ્વય, એવૈન-ન્દેવતયા] 9
-વૈન-ન્દેવતયા પ્ર પાદયત્યદિત્યા-સ્સદો-ઽસ્યદિત્યા-સ્સદ આ સીદેત્યાહ યથાયજુરેવૈત-દ્યજમાનો વા એતસ્ય પુરા ગોપ્તા ભવત્યેષ વો દેવ સવિત-સ્સોમ ઇત્યાહ સવિતૃપ્રસૂત એવૈન-ન્દેવતાભ્ય-સ્સ-મ્પ્રયચ્છત્યેત-ત્ત્વગ્ં સોમ દેવો દેવાનુપાગા ઇત્યાહ દેવો હ્યેષ સ- [દેવો હ્યેષ સન્ન્, દેવાનુપૈતીદમહ-] 10
-ન્દેવાનુપૈતીદમહ-મ્મનુષ્યો મનુષ્યાનિત્યાહ મનુષ્યો(1) હ્યેષ સ-ન્મનુષ્યાનુપૈતિ યદેત-દ્યજુર્ન બ્રૂયાદપ્રજા અપશુર્યજમાન-સ્સ્યા-થ્સહ પ્રજયા સહ રાયસ્પોષેણેત્યાહ પ્રજયૈવ પશુભિઃ સહેમં-લોઁકમુપાવર્તતે નમો દેવેભ્ય ઇત્યાહ નમસ્કારો હિ દેવાનાગ્ સ્વધા પિતૃભ્ય ઇત્યાહ સ્વધાકારો હિ [સ્વધાકારો હિ, પિતૃણામિદમહ-] 11
પિતૃણામિદમહ-ન્નિર્વરુણસ્ય પાશાદિત્યાહ વરુણપાશાદેવ નિર્મુચ્યતે ઽગ્ને વ્રતપત આત્મનઃ પૂર્વા તનૂરાદેયેત્યાહુઃ કો હિ તદ્વેદ ય-દ્વસીયાન્-થ્સ્વે વશે ભૂતે પુનર્વા દદાતિ ન વેતિ ગ્રાવાણો વૈ સોમસ્ય રાજ્ઞો મલિમ્લુસેના ય એવં-વિઁદ્વા-ન્ગ્રાવ્ણ્ણ આગ્નીદ્ધ્ર ઉપવાસયતિ નૈન-મ્મલિમ્લુસેના વિન્દતિ ॥ 12 ॥
સુવર્ગાય વા એતાનિ લોકાય હૂયન્તે ય-દ્વૈસર્જનાનિ દ્વાભ્યા-ઙ્ગાર્હપત્યે જુહોતિ દ્વિપા-દ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યા આગ્નીદ્ધ્રે જુહોત્યન્તરિક્ષ એવા-ઽઽક્રમત આહવનીયે જુહોતિ સુવર્ગમેવૈનં-લોઁક-ઙ્ગમયતિ દેવાન્. વૈ સુવર્ગં-લોઁકં-યઁતો રક્ષાગ્સ્ય જિઘાગ્ંસન્તે સોમેન રાજ્ઞા રક્ષાગ્-સ્યપહત્યાપ્તુ-માત્માન-ઙ્કૃત્વા સુવર્ગં-લોઁકમાય-ન્રક્ષસા-મનુપલાભાયા ઽઽત્ત-સ્સોમો ભવત્યથ [ભવત્યથ, વૈસર્જનાનિ જુહોતિ] 7
વૈસર્જનાનિ જુહોતિ રક્ષસામપહત્યૈ ત્વગ્ં સોમ તનૂકૃદ્ભ્ય ઇત્યાહ તનૂકૃદ્ધ્યષ દ્વેષોભ્યો-ઽન્યકૃતેભ્ય ઇત્યાહાન્યકૃતાનિ હિ રક્ષાગ્સ્યુરુ યન્તા-ઽસિ વરૂથમિત્યાહોરુ ણસ્કૃધીતિ વાવૈતદાહ જુષાણો અપ્તુરાજ્યસ્ય વેત્વિત્યાહાપ્તુમેવ યજમાન-ઙ્કૃત્વા સુવર્ગં-લોઁક-ઙ્ગમયતિ રક્ષસા-મનુપલાભાયા-ઽઽ સોમ-ન્દદત [સોમ-ન્દદતે, આ ગ્રાવ્ણ્ણ આ] 8
આ ગ્રાવ્ણ્ણ આ વાયવ્યાન્યા દ્રોણકલશમુ-ત્પત્નીમા નયન્ત્યન્વનાગ્ંસિ પ્ર વર્તયન્તિ યાવદેવાસ્યાસ્તિ તેન સહ સુવર્ગં-લોઁકમેતિ નયવત્યર્ચા-ઽઽગ્નીદ્ધ્રે જુહોતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિનીત્યૈ ગ્રાવ્ણ્ણો વાયવ્યાનિ દ્રોણકલશમાગ્નીદ્ધ્ર ઉપ વાસયતિ વિ હ્યેન-ન્તૈર્ગૃહ્ણતે ય-થ્સહોપવાસયે-દપુવાયેત સૌમ્યર્ચા પ્ર પાદયતિ સ્વયૈ- [પ્ર પાદયતિ સ્વય, એવૈન-ન્દેવતયા] 9
-વૈન-ન્દેવતયા પ્ર પાદયત્યદિત્યા-સ્સદો-ઽસ્યદિત્યા-સ્સદ આ સીદેત્યાહ યથાયજુરેવૈત-દ્યજમાનો વા એતસ્ય પુરા ગોપ્તા ભવત્યેષ વો દેવ સવિત-સ્સોમ ઇત્યાહ સવિતૃપ્રસૂત એવૈન-ન્દેવતાભ્ય-સ્સ-મ્પ્રયચ્છત્યેત-ત્ત્વગ્ં સોમ દેવો દેવાનુપાગા ઇત્યાહ દેવો હ્યેષ સ- [દેવો હ્યેષ સન્ન્, દેવાનુપૈતીદમહ-] 10
-ન્દેવાનુપૈતીદમહ-મ્મનુષ્યો મનુષ્યાનિત્યાહ મનુષ્યો(1) હ્યેષ સ-ન્મનુષ્યાનુપૈતિ યદેત-દ્યજુર્ન બ્રૂયાદપ્રજા અપશુર્યજમાન-સ્સ્યા-થ્સહ પ્રજયા સહ રાયસ્પોષેણેત્યાહ પ્રજયૈવ પશુભિઃ સહેમં-લોઁકમુપાવર્તતે નમો દેવેભ્ય ઇત્યાહ નમસ્કારો હિ દેવાનાગ્ સ્વધા પિતૃભ્ય ઇત્યાહ સ્વધાકારો હિ [સ્વધાકારો હિ, પિતૃણામિદમહ-] 11
પિતૃણામિદમહ-ન્નિર્વરુણસ્ય પાશાદિત્યાહ વરુણપાશાદેવ નિર્મુચ્યતે ઽગ્ને વ્રતપત આત્મનઃ પૂર્વા તનૂરાદેયેત્યાહુઃ કો હિ તદ્વેદ ય-દ્વસીયાન્-થ્સ્વે વશે ભૂતે પુનર્વા દદાતિ ન વેતિ ગ્રાવાણો વૈ સોમસ્ય રાજ્ઞો મલિમ્લુસેના ય એવં-વિઁદ્વા-ન્ગ્રાવ્ણ્ણ આગ્નીદ્ધ્ર ઉપવાસયતિ નૈન-મ્મલિમ્લુસેના વિન્દતિ ॥ 12 ॥
(અથ-દદતે - સ્વયા - સન્થ્ - સ્વધાકારો હિ - વિન્દતિ) (અ. 2)
વૈષ્ણવ્યર્ચા હુત્વા યૂપમચ્છૈતિ વૈષ્ણવો વૈ દેવતયા યૂપ-સ્સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા ઽચ્છૈત્યત્યન્યાનગા-ન્નાન્યા-નુપાગામિત્યાહાતિ હ્યન્યાનેતિ નાન્યા-નુપૈત્યર્વાક્ત્વા પરૈરવિદ-મ્પરો-ઽવરૈરિત્યાહાર્વાઘ્યેન-મ્પરૈર્વિન્દતિ પરો-ઽવરૈસ્ત-ન્ત્વા જુષે [જુષે, વૈષ્ણવ-ન્દેવયજ્યાયા] 13
વૈષ્ણવ-ન્દેવયજ્યાયા ઇત્યાહ દેવયજ્યાયૈ હ્યેન-ઞ્જુષતે દેવસ્ત્વા સવિતા મદ્ધ્વા-ઽનક્ત્વિત્યાહ તેજસૈવૈન-મનક્ત્યોષધે ત્રાયસ્વૈનગ્ગ્ સ્વધિતે મૈનગ્ં હિગ્ંસીરિત્યાહ વજ્રો વૈ સ્વધિતિ-શ્શાન્ત્યૈ સ્વધિતેર્વૃક્ષસ્ય બિભ્યતઃ પ્રથમેન શકલેન સહ તેજઃ પરા પતતિ યઃ પ્રથમ-શ્શકલઃ પરાપતે-ત્તમપ્યા હરે-થ્સતેજસ- [હરે-થ્સતેજસમ્, એવૈનમા] 14
-મેવૈનમા હરતીમે વૈ લોકા યૂપા-ત્પ્રયતો બિભ્યતિ દિવમગ્રેણ મા લેખીરન્તરિક્ષ-મ્મદ્ધ્યેન મા હિગ્ંસીરિત્યાહૈભ્ય એવૈનં-લોઁકેભ્યઃ શમયતિ વનસ્પતે શતવલ્શો વિ રોહેત્યાવ્રશ્ચને જુહોતિ તસ્મા-દાવ્રશ્ચના-દ્વૃક્ષાણા-મ્ભૂયાગ્ંસ ઉત્તિષ્ઠન્તિ સહસ્રવલ્શા વિ વયગ્ં રુહેમેત્યાહા- ઽઽશિષમેવૈતામા શાસ્તે ઽનક્ષસઙ્ગ- [શાસ્તે ઽનક્ષસઙ્ગમ્, વૃશ્ચે-દ્યદક્ષસઙ્ગં-] 15
-ઁવૃશ્ચે-દ્યદક્ષસઙ્ગં-વૃઁશ્ચેદધઈષં-યઁજમાનસ્ય પ્રમાયુકગ્ગ્ સ્યાદ્ય-ઙ્કામયેતાપ્રતિષ્ઠિત-સ્સ્યાદિત્યારોહ-ન્તસ્મ વૃશ્ચેદેષ વૈ વનસ્પતીના-મપ્રતિષ્ઠિતો-ઽપ્રતિષ્ઠિત એવ ભવતિ ય-ઙ્કામયેતાપશુ-સ્સ્યાદિત્યપર્ણ-ન્તસ્મૈ શુષ્કાગ્રં-વૃઁશ્ચેદેષ વૈ વનસ્પતીના-મપશવ્યો-ઽપશુરેવ ભવતિ ય-ઙ્કામયેત પશુમાન્-થ્સ્યાદિતિ બહુપર્ણ-ન્તસ્મૈ બહુશાખં-વૃઁશ્ચેદેષ વૈ [ ] 16
વનસ્પતીના-મ્પશવ્યઃ પશુમાનેવ ભવતિ પ્રતિષ્ઠિતં-વૃઁશ્ચે-ત્પ્રતિષ્ઠાકામસ્યૈષ વૈ વનસ્પતીના-મ્પ્રતિષ્ઠિતો ય-સ્સમે ભૂમ્યૈ સ્વાદ્યોને રૂઢઃ પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ યઃ પ્રત્યઙ્ઙુપનતસ્તં-વૃઁશ્ચે-થ્સ હિ મેધમભ્યુપનતઃ પઞ્ચારત્નિ-ન્તસ્મૈ વૃશ્ચેદ્ય-ઙ્કામયેતોપૈનમુત્તરો યજ્ઞો નમેદિતિ પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞ ઉપૈનમુત્તરો યજ્ઞો [યજ્ઞઃ, નમતિ ષડરત્નિ] 17
નમતિ ષડરત્નિ-મ્પ્રતિષ્ઠાકામસ્ય ષડ્વા ઋતવ ઋતુષ્વેવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ સપ્તારત્નિ-મ્પશુકામસ્ય સપ્તપદા શક્વરી પશવ-શ્શક્વરી પશૂનેવાવ રુન્ધે નવારત્નિ-ન્તેજસ્કામસ્ય ત્રિવૃતા સ્તોમેન સમ્મિત-ન્તેજસ્ત્રિવૃ-ત્તેજસ્વ્યેવ ભવ-ત્યેકાદશારત્નિ-મિન્દ્રિયકામ-સ્યૈકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુગિન્દ્રિય-ન્ત્રિષ્ટુગિન્દ્રિયાવ્યેવ ભવતિ પઞ્ચદશારત્નિ-મ્ભ્રાતૃવ્યવતઃ પઞ્ચદશો વજ્રો ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ સપ્તદશારત્નિ-મ્પ્રજાકામસ્ય સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેરાપ્ત્યા એકવિગ્ંશત્યરત્નિ-મ્પ્રતિષ્ઠાકામ-સ્યૈકવિગ્ંશ-સ્સ્તોમાના-મ્પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠિત્યા અષ્ટાશ્રિર્ભવ-ત્યષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી તેજો ગાયત્રી ગાયત્રી યજ્ઞમુખ-ન્તેજસૈવ ગાયત્રિયા યજ્ઞમુખેન સમ્મિતઃ ॥ 18 ॥
વૈષ્ણવ્યર્ચા હુત્વા યૂપમચ્છૈતિ વૈષ્ણવો વૈ દેવતયા યૂપ-સ્સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા ઽચ્છૈત્યત્યન્યાનગા-ન્નાન્યા-નુપાગામિત્યાહાતિ હ્યન્યાનેતિ નાન્યા-નુપૈત્યર્વાક્ત્વા પરૈરવિદ-મ્પરો-ઽવરૈરિત્યાહાર્વાઘ્યેન-મ્પરૈર્વિન્દતિ પરો-ઽવરૈસ્ત-ન્ત્વા જુષે [જુષે, વૈષ્ણવ-ન્દેવયજ્યાયા] 13
વૈષ્ણવ-ન્દેવયજ્યાયા ઇત્યાહ દેવયજ્યાયૈ હ્યેન-ઞ્જુષતે દેવસ્ત્વા સવિતા મદ્ધ્વા-ઽનક્ત્વિત્યાહ તેજસૈવૈન-મનક્ત્યોષધે ત્રાયસ્વૈનગ્ગ્ સ્વધિતે મૈનગ્ં હિગ્ંસીરિત્યાહ વજ્રો વૈ સ્વધિતિ-શ્શાન્ત્યૈ સ્વધિતેર્વૃક્ષસ્ય બિભ્યતઃ પ્રથમેન શકલેન સહ તેજઃ પરા પતતિ યઃ પ્રથમ-શ્શકલઃ પરાપતે-ત્તમપ્યા હરે-થ્સતેજસ- [હરે-થ્સતેજસમ્, એવૈનમા] 14
-મેવૈનમા હરતીમે વૈ લોકા યૂપા-ત્પ્રયતો બિભ્યતિ દિવમગ્રેણ મા લેખીરન્તરિક્ષ-મ્મદ્ધ્યેન મા હિગ્ંસીરિત્યાહૈભ્ય એવૈનં-લોઁકેભ્યઃ શમયતિ વનસ્પતે શતવલ્શો વિ રોહેત્યાવ્રશ્ચને જુહોતિ તસ્મા-દાવ્રશ્ચના-દ્વૃક્ષાણા-મ્ભૂયાગ્ંસ ઉત્તિષ્ઠન્તિ સહસ્રવલ્શા વિ વયગ્ં રુહેમેત્યાહા- ઽઽશિષમેવૈતામા શાસ્તે ઽનક્ષસઙ્ગ- [શાસ્તે ઽનક્ષસઙ્ગમ્, વૃશ્ચે-દ્યદક્ષસઙ્ગં-] 15
-ઁવૃશ્ચે-દ્યદક્ષસઙ્ગં-વૃઁશ્ચેદધઈષં-યઁજમાનસ્ય પ્રમાયુકગ્ગ્ સ્યાદ્ય-ઙ્કામયેતાપ્રતિષ્ઠિત-સ્સ્યાદિત્યારોહ-ન્તસ્મ વૃશ્ચેદેષ વૈ વનસ્પતીના-મપ્રતિષ્ઠિતો-ઽપ્રતિષ્ઠિત એવ ભવતિ ય-ઙ્કામયેતાપશુ-સ્સ્યાદિત્યપર્ણ-ન્તસ્મૈ શુષ્કાગ્રં-વૃઁશ્ચેદેષ વૈ વનસ્પતીના-મપશવ્યો-ઽપશુરેવ ભવતિ ય-ઙ્કામયેત પશુમાન્-થ્સ્યાદિતિ બહુપર્ણ-ન્તસ્મૈ બહુશાખં-વૃઁશ્ચેદેષ વૈ [ ] 16
વનસ્પતીના-મ્પશવ્યઃ પશુમાનેવ ભવતિ પ્રતિષ્ઠિતં-વૃઁશ્ચે-ત્પ્રતિષ્ઠાકામસ્યૈષ વૈ વનસ્પતીના-મ્પ્રતિષ્ઠિતો ય-સ્સમે ભૂમ્યૈ સ્વાદ્યોને રૂઢઃ પ્રત્યેવ તિષ્ઠતિ યઃ પ્રત્યઙ્ઙુપનતસ્તં-વૃઁશ્ચે-થ્સ હિ મેધમભ્યુપનતઃ પઞ્ચારત્નિ-ન્તસ્મૈ વૃશ્ચેદ્ય-ઙ્કામયેતોપૈનમુત્તરો યજ્ઞો નમેદિતિ પઞ્ચાક્ષરા પઙ્ક્તિઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞ ઉપૈનમુત્તરો યજ્ઞો [યજ્ઞઃ, નમતિ ષડરત્નિ] 17
નમતિ ષડરત્નિ-મ્પ્રતિષ્ઠાકામસ્ય ષડ્વા ઋતવ ઋતુષ્વેવ પ્રતિ તિષ્ઠતિ સપ્તારત્નિ-મ્પશુકામસ્ય સપ્તપદા શક્વરી પશવ-શ્શક્વરી પશૂનેવાવ રુન્ધે નવારત્નિ-ન્તેજસ્કામસ્ય ત્રિવૃતા સ્તોમેન સમ્મિત-ન્તેજસ્ત્રિવૃ-ત્તેજસ્વ્યેવ ભવ-ત્યેકાદશારત્નિ-મિન્દ્રિયકામ-સ્યૈકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુગિન્દ્રિય-ન્ત્રિષ્ટુગિન્દ્રિયાવ્યેવ ભવતિ પઞ્ચદશારત્નિ-મ્ભ્રાતૃવ્યવતઃ પઞ્ચદશો વજ્રો ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ સપ્તદશારત્નિ-મ્પ્રજાકામસ્ય સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેરાપ્ત્યા એકવિગ્ંશત્યરત્નિ-મ્પ્રતિષ્ઠાકામ-સ્યૈકવિગ્ંશ-સ્સ્તોમાના-મ્પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠિત્યા અષ્ટાશ્રિર્ભવ-ત્યષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી તેજો ગાયત્રી ગાયત્રી યજ્ઞમુખ-ન્તેજસૈવ ગાયત્રિયા યજ્ઞમુખેન સમ્મિતઃ ॥ 18 ॥
(જુષે - સતેજસ - મનક્ષસઙ્ગં - બહુશાખં-વૃઁશ્ચેદેષ વૈ - યજ્ઞ ઉપૈનમુત્તરો યજ્ઞ - આપ્ત્યા - એકાન્નવિગ્ંશતિશ્ચ) (અ. 3)
પૃથિવ્યૈ ત્વા-ઽન્તરિક્ષાય ત્વા દિવે ત્વેત્યાહૈભ્ય એવૈનં-લોઁકેભ્યઃ પ્રોક્ષતિ પરાઞ્ચ-મ્પ્રોક્ષતિ પરાઙિવ હિ સુવર્ગો લોકઃ ક્રૂરમિવ વા એત-ત્કરોતિ ય-ત્ખનત્યપો-ઽવ નયતિ શાન્ત્યૈ યવમતીરવ નયત્યૂર્ગ્વૈ યવો યજમાનેન યૂપ-સ્સમ્મિતો યાવાનેવ યજમાન-સ્તાવતી-મેવાસ્મિ-ન્નૂર્જ-ન્દધાતિ [મેવાસ્મિ-ન્નૂર્જ-ન્દધાતિ, પિતૃણાગ્ં સદનમસીતિ] 19
પિતૃણાગ્ં સદનમસીતિ બર્હિરવ સ્તૃણાતિ પિતૃદેવત્યા(1)ગ્ગ્ હ્યેત-દ્યન્નિખાતં-યઁ-દ્બર્હિરનવસ્તીર્ય મિનુયા-ત્પિતૃદેવત્યો નિખાત-સ્સ્યા-દ્બર્હિરવસ્તીર્ય મિનોત્યસ્યામેવૈન-મ્મિનોતિ યૂપશકલમવાસ્યતિ સતેજસમેવૈન-મ્મિનોતિ દેવસ્ત્વા સવિતા મદ્ધ્વા-ઽનક્ત્વિત્યાહ તેજસૈવૈનમનક્તિ સુપિપ્પલાભ્ય-સ્ત્વૌષધીભ્ય ઇતિ ચષાલ-મ્પ્રતિ- [ચષાલ-મ્પ્રતિ, મુઞ્ચતિ તસ્માચ્છીર્ષત] 20
-મુઞ્ચતિ તસ્માચ્છીર્ષત ઓષધયઃ ફલ-ઙ્ગૃહ્ણન્ત્યનક્તિ તેજો વા આજ્યં-યઁજમાનેનાગ્નિષ્ઠા-ઽશ્રિ-સ્સમ્મિતા યદગ્નિષ્ઠા-મશ્રિમનક્તિ યજમાનમેવ તેજસા ઽનક્ત્યાન્ત-મનક્ત્યાન્તમેવ યજમાન-ન્તેજસાનક્તિ સર્વતઃ પરિ મૃશત્યપરિવર્ગ-મેવાસ્મિ-ન્તેજો દધાત્યુ-દ્દિવગ્ગ્ સ્તભાના-ઽન્તરિક્ષ-મ્પૃણેત્યાહૈષાં-લોઁકાનાં-વિઁધૃત્યૈ વૈષ્ણવ્યર્ચા [વૈષ્ણવ્યર્ચા, કલ્પયતિ વૈષ્ણવો વૈ] 21
કલ્પયતિ વૈષ્ણવો વૈ દેવતયા યૂપ-સ્સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા કલ્પયતિ દ્વાભ્યા-ઙ્કલ્પયતિ દ્વિપા-દ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ય-ઙ્કામયેત તેજસૈન-ન્દેવતાભિરિન્દ્રિયેણ વ્યર્ધયેય-મિત્યગ્નિષ્ઠા-ન્તસ્યાશ્રિ-માહવનીયાદિત્થં-વેઁત્થં-વાઁ-ઽતિ નાવયે-ત્તેજસૈવૈન-ન્દેવતાભિરિન્દ્રિયેણ વ્યર્ધયતિ ય-ઙ્કામયેત તેજસૈન-ન્દેવતાભિરિન્દ્રિયેણ સમર્ધયેયમિ- [સમર્ધયેયમિતિ, અગ્નિષ્ઠા-] 22
-ત્યગ્નિષ્ઠા-ન્તસ્યાશ્રિમાહવનીયેન સ-મ્મિનુયા-ત્તેજસૈવૈન-ન્દેવતાભિરિન્દ્રિયેણ સમર્ધયતિ બ્રહ્મવનિ-ન્ત્વા ક્ષત્રવનિમિત્યાહ યથાયજુરેવૈત-ત્પરિ વ્યયત્યૂર્ગ્વૈ રશના યજમાનેન યૂપ-સ્સમ્મિતો યજમાનમેવોર્જા સમર્ધયતિ નાભિદઘ્ને પરિ વ્યયતિ નાભિદઘ્ન એવાસ્મા ઊર્જ-ન્દધાતિ તસ્માન્નાભિદઘ્ન ઊર્જા ભુઞ્જતે ય-ઙ્કામયેતોર્જૈનં- [ય-ઙ્કામયેતોર્જૈનમ્, વ્યર્ધયેય-] 23
ઁવ્યર્ધયેય-મિત્યૂર્ધ્વાં-વાઁ તસ્યાવાચીં-વાઁ-ઽવોહેદૂર્જૈવૈનં-વ્યઁર્ધયતિ યદિ કામયેત વર્ષુકઃ પર્જન્યઃ સ્યાદિત્ય-વાચીમવોહે-દ્વૃષ્ટિમેવ નિ યચ્છતિ યદિ કામયેતાવર્ષુક-સ્સ્યાદિત્યૂર્ધ્વામુદૂહે-દ્વૃષ્ટિમેવો-દ્યચ્છતિ પિતૃણા-ન્નિખાત-મ્મનુષ્યાણામૂર્ધ્વ-ન્નિખાતાદા રશનાયા ઓષધીનાગ્ં રશના વિશ્વેષા- [વિશ્વેષામ્, દેવાના-] 24
-ન્દેવાના-મૂર્ધ્વગ્ં રશનાયા આ ચષાલાદિન્દ્રસ્ય ચષાલગ્ં સાદ્ધ્યાનામતિરિક્તગ્ં સ વા એષ સર્વદેવત્યો યદ્યૂપો યદ્યૂપ-મ્મિનોતિ સર્વા એવ દેવતાઃ પ્રીણાતિ યજ્ઞેન વૈ દેવા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાય-ન્તે-ઽમન્યન્ત મનુષ્યા નો-ઽન્વાભવિષ્યન્તીતિ તે યૂપેન યોપયિત્વા સુવર્ગં ઁલોકમાય-ન્તમૃષયો યૂપેનૈવાનુ પ્રાજાન-ન્ત-દ્યૂપસ્ય યૂપત્વં- [યૂપત્વમ્, ય-દ્યૂપ-] 25
ઁય-દ્યૂપ-મ્મિનોતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ પુરસ્તા-ન્મિનોતિ પુરસ્તાદ્ધિ યજ્ઞસ્ય પ્રજ્ઞાયતે પ્રજ્ઞાતગ્ં હિ ત-દ્યદતિપન્ન આહુરિદ-ઙ્કાર્યમાસીદિતિ સાદ્ધ્યા વૈ દેવા યજ્ઞમત્યમન્યન્ત તાન્. યજ્ઞો નાસ્પૃશ-ત્તાન્. ય-દ્યજ્ઞસ્યાતિરિક્તમાસી-ત્તદસ્પૃશદતિરિક્તં-વાઁ એત-દ્યજ્ઞસ્ય યદગ્નાવગ્નિ-મ્મથિત્વા પ્રહરત્યતિરિક્તમેત- [પ્રહરત્યતિરિક્તમેતત્, યૂપસ્ય] 26
-દ્યૂપસ્ય યદૂર્ધ્વ-ઞ્ચષાલા-ત્તેષા-ન્ત-દ્ભાગધેય-ન્તાનેવ તેન પ્રીણાતિ દેવા વૈ સગ્ગ્સ્થિતે સોમે પ્ર સ્રુચો-ઽહર-ન્પ્ર યૂપ-ન્તે-ઽમન્યન્ત યજ્ઞવેશસં-વાઁ ઇદ-ઙ્કુર્મ ઇતિ તે પ્રસ્તરગ્ગ્ સ્રુચા-ન્નિષ્ક્રયણ-મપશ્યન્-થ્સ્વરું-યૂઁપસ્ય સગ્ગ્સ્થિતે સોમે પ્ર પ્રસ્તરગ્ં હરતિ જુહોતિ સ્વરુમયજ્ઞવેશસાય ॥ 27 ॥
પૃથિવ્યૈ ત્વા-ઽન્તરિક્ષાય ત્વા દિવે ત્વેત્યાહૈભ્ય એવૈનં-લોઁકેભ્યઃ પ્રોક્ષતિ પરાઞ્ચ-મ્પ્રોક્ષતિ પરાઙિવ હિ સુવર્ગો લોકઃ ક્રૂરમિવ વા એત-ત્કરોતિ ય-ત્ખનત્યપો-ઽવ નયતિ શાન્ત્યૈ યવમતીરવ નયત્યૂર્ગ્વૈ યવો યજમાનેન યૂપ-સ્સમ્મિતો યાવાનેવ યજમાન-સ્તાવતી-મેવાસ્મિ-ન્નૂર્જ-ન્દધાતિ [મેવાસ્મિ-ન્નૂર્જ-ન્દધાતિ, પિતૃણાગ્ં સદનમસીતિ] 19
પિતૃણાગ્ં સદનમસીતિ બર્હિરવ સ્તૃણાતિ પિતૃદેવત્યા(1)ગ્ગ્ હ્યેત-દ્યન્નિખાતં-યઁ-દ્બર્હિરનવસ્તીર્ય મિનુયા-ત્પિતૃદેવત્યો નિખાત-સ્સ્યા-દ્બર્હિરવસ્તીર્ય મિનોત્યસ્યામેવૈન-મ્મિનોતિ યૂપશકલમવાસ્યતિ સતેજસમેવૈન-મ્મિનોતિ દેવસ્ત્વા સવિતા મદ્ધ્વા-ઽનક્ત્વિત્યાહ તેજસૈવૈનમનક્તિ સુપિપ્પલાભ્ય-સ્ત્વૌષધીભ્ય ઇતિ ચષાલ-મ્પ્રતિ- [ચષાલ-મ્પ્રતિ, મુઞ્ચતિ તસ્માચ્છીર્ષત] 20
-મુઞ્ચતિ તસ્માચ્છીર્ષત ઓષધયઃ ફલ-ઙ્ગૃહ્ણન્ત્યનક્તિ તેજો વા આજ્યં-યઁજમાનેનાગ્નિષ્ઠા-ઽશ્રિ-સ્સમ્મિતા યદગ્નિષ્ઠા-મશ્રિમનક્તિ યજમાનમેવ તેજસા ઽનક્ત્યાન્ત-મનક્ત્યાન્તમેવ યજમાન-ન્તેજસાનક્તિ સર્વતઃ પરિ મૃશત્યપરિવર્ગ-મેવાસ્મિ-ન્તેજો દધાત્યુ-દ્દિવગ્ગ્ સ્તભાના-ઽન્તરિક્ષ-મ્પૃણેત્યાહૈષાં-લોઁકાનાં-વિઁધૃત્યૈ વૈષ્ણવ્યર્ચા [વૈષ્ણવ્યર્ચા, કલ્પયતિ વૈષ્ણવો વૈ] 21
કલ્પયતિ વૈષ્ણવો વૈ દેવતયા યૂપ-સ્સ્વયૈવૈન-ન્દેવતયા કલ્પયતિ દ્વાભ્યા-ઙ્કલ્પયતિ દ્વિપા-દ્યજમાનઃ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ય-ઙ્કામયેત તેજસૈન-ન્દેવતાભિરિન્દ્રિયેણ વ્યર્ધયેય-મિત્યગ્નિષ્ઠા-ન્તસ્યાશ્રિ-માહવનીયાદિત્થં-વેઁત્થં-વાઁ-ઽતિ નાવયે-ત્તેજસૈવૈન-ન્દેવતાભિરિન્દ્રિયેણ વ્યર્ધયતિ ય-ઙ્કામયેત તેજસૈન-ન્દેવતાભિરિન્દ્રિયેણ સમર્ધયેયમિ- [સમર્ધયેયમિતિ, અગ્નિષ્ઠા-] 22
-ત્યગ્નિષ્ઠા-ન્તસ્યાશ્રિમાહવનીયેન સ-મ્મિનુયા-ત્તેજસૈવૈન-ન્દેવતાભિરિન્દ્રિયેણ સમર્ધયતિ બ્રહ્મવનિ-ન્ત્વા ક્ષત્રવનિમિત્યાહ યથાયજુરેવૈત-ત્પરિ વ્યયત્યૂર્ગ્વૈ રશના યજમાનેન યૂપ-સ્સમ્મિતો યજમાનમેવોર્જા સમર્ધયતિ નાભિદઘ્ને પરિ વ્યયતિ નાભિદઘ્ન એવાસ્મા ઊર્જ-ન્દધાતિ તસ્માન્નાભિદઘ્ન ઊર્જા ભુઞ્જતે ય-ઙ્કામયેતોર્જૈનં- [ય-ઙ્કામયેતોર્જૈનમ્, વ્યર્ધયેય-] 23
ઁવ્યર્ધયેય-મિત્યૂર્ધ્વાં-વાઁ તસ્યાવાચીં-વાઁ-ઽવોહેદૂર્જૈવૈનં-વ્યઁર્ધયતિ યદિ કામયેત વર્ષુકઃ પર્જન્યઃ સ્યાદિત્ય-વાચીમવોહે-દ્વૃષ્ટિમેવ નિ યચ્છતિ યદિ કામયેતાવર્ષુક-સ્સ્યાદિત્યૂર્ધ્વામુદૂહે-દ્વૃષ્ટિમેવો-દ્યચ્છતિ પિતૃણા-ન્નિખાત-મ્મનુષ્યાણામૂર્ધ્વ-ન્નિખાતાદા રશનાયા ઓષધીનાગ્ં રશના વિશ્વેષા- [વિશ્વેષામ્, દેવાના-] 24
-ન્દેવાના-મૂર્ધ્વગ્ં રશનાયા આ ચષાલાદિન્દ્રસ્ય ચષાલગ્ં સાદ્ધ્યાનામતિરિક્તગ્ં સ વા એષ સર્વદેવત્યો યદ્યૂપો યદ્યૂપ-મ્મિનોતિ સર્વા એવ દેવતાઃ પ્રીણાતિ યજ્ઞેન વૈ દેવા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાય-ન્તે-ઽમન્યન્ત મનુષ્યા નો-ઽન્વાભવિષ્યન્તીતિ તે યૂપેન યોપયિત્વા સુવર્ગં ઁલોકમાય-ન્તમૃષયો યૂપેનૈવાનુ પ્રાજાન-ન્ત-દ્યૂપસ્ય યૂપત્વં- [યૂપત્વમ્, ય-દ્યૂપ-] 25
ઁય-દ્યૂપ-મ્મિનોતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય પ્રજ્ઞાત્યૈ પુરસ્તા-ન્મિનોતિ પુરસ્તાદ્ધિ યજ્ઞસ્ય પ્રજ્ઞાયતે પ્રજ્ઞાતગ્ં હિ ત-દ્યદતિપન્ન આહુરિદ-ઙ્કાર્યમાસીદિતિ સાદ્ધ્યા વૈ દેવા યજ્ઞમત્યમન્યન્ત તાન્. યજ્ઞો નાસ્પૃશ-ત્તાન્. ય-દ્યજ્ઞસ્યાતિરિક્તમાસી-ત્તદસ્પૃશદતિરિક્તં-વાઁ એત-દ્યજ્ઞસ્ય યદગ્નાવગ્નિ-મ્મથિત્વા પ્રહરત્યતિરિક્તમેત- [પ્રહરત્યતિરિક્તમેતત્, યૂપસ્ય] 26
-દ્યૂપસ્ય યદૂર્ધ્વ-ઞ્ચષાલા-ત્તેષા-ન્ત-દ્ભાગધેય-ન્તાનેવ તેન પ્રીણાતિ દેવા વૈ સગ્ગ્સ્થિતે સોમે પ્ર સ્રુચો-ઽહર-ન્પ્ર યૂપ-ન્તે-ઽમન્યન્ત યજ્ઞવેશસં-વાઁ ઇદ-ઙ્કુર્મ ઇતિ તે પ્રસ્તરગ્ગ્ સ્રુચા-ન્નિષ્ક્રયણ-મપશ્યન્-થ્સ્વરું-યૂઁપસ્ય સગ્ગ્સ્થિતે સોમે પ્ર પ્રસ્તરગ્ં હરતિ જુહોતિ સ્વરુમયજ્ઞવેશસાય ॥ 27 ॥
(દધાતિ - પ્રત્યૃ - ચા - સમર્ધયેયમિત્યૂ - ર્જૈનં - ઁવિશ્વેષાં - ઁયૂપત્વ - મતિરિક્તમેત-દ્- દ્વિચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 4)
સાદ્ધ્યા વૈ દેવા અસ્મિઁલ્લોક આસ-ન્નાન્ય-ત્કિ-ઞ્ચન મિષ-ત્તે-ઽગ્નિમેવાગ્નયે મેધાયા ઽલભન્ત ન હ્યન્યદાલભ્યં-મવિન્દ-ન્તતો વા ઇમાઃ પ્રજાઃ પ્રાજાયન્ત યદગ્નાવગ્નિ-મ્મથિત્વા પ્રહરતિ પ્રજાના-મ્પ્રજનનાય રુદ્રો વા એષ યદગ્નિર્યજમાનઃ પશુર્ય-ત્પશુમાલભ્યાગ્નિ-મ્મન્થે-દ્રુદ્રાય યજમાન- [યજમાનમ્, અપિ દદ્ધ્યા-] 28
-મપિ દદ્ધ્યા-ત્પ્રમાયુક-સ્સ્યાદથો ખલ્વાહુરગ્નિ-સ્સર્વા દેવતા હવિરેતદ્ય-ત્પશુરિતિ ય-ત્પશુમાલભ્યાગ્નિ-મ્મન્થતિ હવ્યાયૈવા-ઽઽસન્નાય સર્વા દેવતા જનય-ત્યુપાકૃત્યૈવ મન્થ્ય-સ્તન્નેવા-ઽઽલબ્ધ-ન્નેવાનાલબ્ધ-મગ્ને-ર્જનિત્ર-મસીત્યાહાગ્નેર્હ્યેત-જ્જનિત્રં-વૃઁષણૌ સ્થ ઇત્યાહ વૃષણૌ [વૃષણૌ, હ્યેતા-] 29
હ્યેતા-વુર્વશ્યસ્યાયુ-રસીત્યાહ મિથુનત્વાય ઘૃતેનાક્તે વૃષણ-ન્દધાથામિત્યાહ વૃષણગ્ગ્ હ્યેતે દધાતે યે અગ્નિ-ઙ્ગાયત્ર-ઞ્છન્દો-ઽનુ પ્ર જાયસ્વેત્યાહ છન્દોભિરેવૈન-મ્પ્ર જનયત્યગ્નયે મથ્યમાનાયાનુ બ્રૂહીત્યાહ સાવિત્રીમૃચમન્વાહ સવિતૃપ્રસૂત એવૈન-મ્મન્થતિ જાતાયાનુ બ્રૂહિ [બ્રૂહિ, પ્રહ્રિયમાણાયા-ઽનુ] 30
પ્રહ્રિયમાણાયા-ઽનુ બ્રૂહીત્યાહ કાણ્ડેકાણ્ડ એવૈન-ઙ્ક્રિયમાણે સમર્ધયતિ ગાયત્રી-સ્સર્વા અન્વાહ ગાયત્રછન્દા વા અગ્નિ-સ્સ્વેનૈવૈન-ઞ્છન્દસા સમર્ધયત્યગ્નિઃ પુરા ભવત્યગ્નિ-મ્મથિત્વા પ્ર હરતિ તૌ સભંવઁન્તૌ યજમાનમભિ સ-મ્ભવતો ભવત-ન્ન-સ્સમનસાવિત્યાહ શાન્ત્યૈ પ્રહૃત્ય જુહોતિ જાતાયૈવાસ્મા અન્નમપિ દધાત્યાજ્યેન જુહોત્યેતદ્વા અગ્નેઃ પ્રિય-ન્ધામ યદાજ્ય-મ્પ્રિયેણૈવૈન-ન્ધામ્ના સમર્ધયત્યથો તેજસા ॥ 31 ॥
સાદ્ધ્યા વૈ દેવા અસ્મિઁલ્લોક આસ-ન્નાન્ય-ત્કિ-ઞ્ચન મિષ-ત્તે-ઽગ્નિમેવાગ્નયે મેધાયા ઽલભન્ત ન હ્યન્યદાલભ્યં-મવિન્દ-ન્તતો વા ઇમાઃ પ્રજાઃ પ્રાજાયન્ત યદગ્નાવગ્નિ-મ્મથિત્વા પ્રહરતિ પ્રજાના-મ્પ્રજનનાય રુદ્રો વા એષ યદગ્નિર્યજમાનઃ પશુર્ય-ત્પશુમાલભ્યાગ્નિ-મ્મન્થે-દ્રુદ્રાય યજમાન- [યજમાનમ્, અપિ દદ્ધ્યા-] 28
-મપિ દદ્ધ્યા-ત્પ્રમાયુક-સ્સ્યાદથો ખલ્વાહુરગ્નિ-સ્સર્વા દેવતા હવિરેતદ્ય-ત્પશુરિતિ ય-ત્પશુમાલભ્યાગ્નિ-મ્મન્થતિ હવ્યાયૈવા-ઽઽસન્નાય સર્વા દેવતા જનય-ત્યુપાકૃત્યૈવ મન્થ્ય-સ્તન્નેવા-ઽઽલબ્ધ-ન્નેવાનાલબ્ધ-મગ્ને-ર્જનિત્ર-મસીત્યાહાગ્નેર્હ્યેત-જ્જનિત્રં-વૃઁષણૌ સ્થ ઇત્યાહ વૃષણૌ [વૃષણૌ, હ્યેતા-] 29
હ્યેતા-વુર્વશ્યસ્યાયુ-રસીત્યાહ મિથુનત્વાય ઘૃતેનાક્તે વૃષણ-ન્દધાથામિત્યાહ વૃષણગ્ગ્ હ્યેતે દધાતે યે અગ્નિ-ઙ્ગાયત્ર-ઞ્છન્દો-ઽનુ પ્ર જાયસ્વેત્યાહ છન્દોભિરેવૈન-મ્પ્ર જનયત્યગ્નયે મથ્યમાનાયાનુ બ્રૂહીત્યાહ સાવિત્રીમૃચમન્વાહ સવિતૃપ્રસૂત એવૈન-મ્મન્થતિ જાતાયાનુ બ્રૂહિ [બ્રૂહિ, પ્રહ્રિયમાણાયા-ઽનુ] 30
પ્રહ્રિયમાણાયા-ઽનુ બ્રૂહીત્યાહ કાણ્ડેકાણ્ડ એવૈન-ઙ્ક્રિયમાણે સમર્ધયતિ ગાયત્રી-સ્સર્વા અન્વાહ ગાયત્રછન્દા વા અગ્નિ-સ્સ્વેનૈવૈન-ઞ્છન્દસા સમર્ધયત્યગ્નિઃ પુરા ભવત્યગ્નિ-મ્મથિત્વા પ્ર હરતિ તૌ સભંવઁન્તૌ યજમાનમભિ સ-મ્ભવતો ભવત-ન્ન-સ્સમનસાવિત્યાહ શાન્ત્યૈ પ્રહૃત્ય જુહોતિ જાતાયૈવાસ્મા અન્નમપિ દધાત્યાજ્યેન જુહોત્યેતદ્વા અગ્નેઃ પ્રિય-ન્ધામ યદાજ્ય-મ્પ્રિયેણૈવૈન-ન્ધામ્ના સમર્ધયત્યથો તેજસા ॥ 31 ॥
(યજમાન-માહ વૃષણૌ-જાતાયાનુ બ્રૂહ્યા-પ્ય -ષ્ટાદશ ચ) (અ. 5)
ઇષે ત્વેતિ બર્હિરા દત્ત ઇચ્છત ઇવ હ્યેષ યો યજત ઉપવીરસીત્યાહોપ હ્યેનાનાકરોત્યુપો દેવા-ન્દૈવીર્વિશઃ પ્રાગુરિત્યાહ દૈવીર્હ્યેતા વિશઃ સતીર્દેવાનુપયન્તિ વહ્નીરુશિજ ઇત્યાહર્ત્વિજો વૈ વહ્નય ઉશિજ-સ્તસ્માદેવમાહ બૃહસ્પતે ધારયા વસૂની- [વસૂનીતિ, આહ બ્રહ્મ વૈ] 32
-ત્યાહ બ્રહ્મ વૈ દેવાના-મ્બૃહસ્પતિ ર્બ્રહ્મણૈવાસ્મૈ પશૂનવ રુન્ધે હવ્યા તે સ્વદન્તામિત્યાહ સ્વદયત્યેવૈના-ન્દેવ ત્વષ્ટર્વસુ રણ્વેત્યાહ ત્વષ્ટા વૈ પશૂના-મ્મિથુનાનાગ્ં રૂપકૃ-દ્રૂપમેવ પશુષુ દધાતિ રેવતી રમદ્ધ્વમિત્યાહ પશવો વૈ રેવતીઃ પશૂનેવાસ્મૈ રમયતિ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ [ઇતિ, રશનામા દત્તે] 33
રશનામા દત્તે પ્રસૂત્યા અશ્વિનોર્બાહુભ્યા-મિત્યાહાશ્વિનૌ હિ દેવાનામદ્ધ્વર્યૂ આસ્તા-મ્પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામિત્યાહ યત્યા ઋતસ્ય ત્વા દેવહવિઃ પાશેના-ઽઽ રભ ઇત્યાહ સત્યં-વાઁ ઋતગ્ં સત્યેનૈવૈનમૃતેના ઽઽરભતે ઽક્ષ્ણયા પરિ હરતિ વદ્ધ્યગ્ં હિ પ્રત્યઞ્ચ-મ્પ્રતિ મુઞ્ચન્તિ વ્યાવૃત્ત્યૈ ધર્ષા માનુષાનિતિ નિ યુનક્તિ ધૃત્યા અદ્ભ્ય- [અદ્ભ્યઃ, ત્વૌષધીભ્યઃ] 34
-સ્ત્વૌષધીભ્યઃ પ્રોક્ષામીત્યાહાદ્ભ્યો હ્યેષ ઓષધીભ્ય-સ્સભંવઁતિ ય-ત્પશુરપા-મ્પેરુરસીત્યાહૈષ હ્યપા-મ્પાતા યો મેધાયા-ઽઽ રભ્યતે સ્વાત્ત-ઞ્ચિ-થ્સદેવગ્ં હવ્યમાપો દેવી-સ્સ્વદતૈનમિત્યાહ સ્વદયત્યેવૈન-મુપરિષ્ટા-ત્પ્રોક્ષત્યુપરિષ્ટાદેવૈન-મ્મેદ્ધ્ય-ઙ્કરોતિ પાયયત્યન્તરત એવૈન-મ્મેદ્ધ્ય-ઙ્કરોત્યધસ્તાદુપોક્ષતિ સર્વત એવૈન-મ્મેદ્ધ્ય-ઙ્કરોતિ ॥ 35 ॥
ઇષે ત્વેતિ બર્હિરા દત્ત ઇચ્છત ઇવ હ્યેષ યો યજત ઉપવીરસીત્યાહોપ હ્યેનાનાકરોત્યુપો દેવા-ન્દૈવીર્વિશઃ પ્રાગુરિત્યાહ દૈવીર્હ્યેતા વિશઃ સતીર્દેવાનુપયન્તિ વહ્નીરુશિજ ઇત્યાહર્ત્વિજો વૈ વહ્નય ઉશિજ-સ્તસ્માદેવમાહ બૃહસ્પતે ધારયા વસૂની- [વસૂનીતિ, આહ બ્રહ્મ વૈ] 32
-ત્યાહ બ્રહ્મ વૈ દેવાના-મ્બૃહસ્પતિ ર્બ્રહ્મણૈવાસ્મૈ પશૂનવ રુન્ધે હવ્યા તે સ્વદન્તામિત્યાહ સ્વદયત્યેવૈના-ન્દેવ ત્વષ્ટર્વસુ રણ્વેત્યાહ ત્વષ્ટા વૈ પશૂના-મ્મિથુનાનાગ્ં રૂપકૃ-દ્રૂપમેવ પશુષુ દધાતિ રેવતી રમદ્ધ્વમિત્યાહ પશવો વૈ રેવતીઃ પશૂનેવાસ્મૈ રમયતિ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવ ઇતિ [ઇતિ, રશનામા દત્તે] 33
રશનામા દત્તે પ્રસૂત્યા અશ્વિનોર્બાહુભ્યા-મિત્યાહાશ્વિનૌ હિ દેવાનામદ્ધ્વર્યૂ આસ્તા-મ્પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામિત્યાહ યત્યા ઋતસ્ય ત્વા દેવહવિઃ પાશેના-ઽઽ રભ ઇત્યાહ સત્યં-વાઁ ઋતગ્ં સત્યેનૈવૈનમૃતેના ઽઽરભતે ઽક્ષ્ણયા પરિ હરતિ વદ્ધ્યગ્ં હિ પ્રત્યઞ્ચ-મ્પ્રતિ મુઞ્ચન્તિ વ્યાવૃત્ત્યૈ ધર્ષા માનુષાનિતિ નિ યુનક્તિ ધૃત્યા અદ્ભ્ય- [અદ્ભ્યઃ, ત્વૌષધીભ્યઃ] 34
-સ્ત્વૌષધીભ્યઃ પ્રોક્ષામીત્યાહાદ્ભ્યો હ્યેષ ઓષધીભ્ય-સ્સભંવઁતિ ય-ત્પશુરપા-મ્પેરુરસીત્યાહૈષ હ્યપા-મ્પાતા યો મેધાયા-ઽઽ રભ્યતે સ્વાત્ત-ઞ્ચિ-થ્સદેવગ્ં હવ્યમાપો દેવી-સ્સ્વદતૈનમિત્યાહ સ્વદયત્યેવૈન-મુપરિષ્ટા-ત્પ્રોક્ષત્યુપરિષ્ટાદેવૈન-મ્મેદ્ધ્ય-ઙ્કરોતિ પાયયત્યન્તરત એવૈન-મ્મેદ્ધ્ય-ઙ્કરોત્યધસ્તાદુપોક્ષતિ સર્વત એવૈન-મ્મેદ્ધ્ય-ઙ્કરોતિ ॥ 35 ॥
(વસૂનીતિ-પ્રસવ ઇત્ય-દ્ભ્યો-ઽન્તરત એવૈનં - દશ ચ) (અ. 6)
અગ્નિના વૈ હોત્રા દેવા અસુરા-નભ્યભવ-ન્નગ્નયે સમિદ્ધ્યમાનાયાનુ બ્રૂહીત્યાહ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ સપ્તદશ સામિધેનીરન્વાહ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ સપ્તદશાન્વાહ દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવ-સ્સ સંવઁથ્સર-સ્સંવઁથ્સર-મ્પ્રજા અનુ પ્રજાયન્તે પ્રજાના-મ્પ્રજનનાય દેવા વૈ સામિધેનીરનૂચ્ય યજ્ઞ-ન્નાન્વપશ્યન્-થ્સ પ્રજાપતિ-સ્તૂષ્ણી-માઘાર- [-માઘારમ્, આ ઽઘારય-ત્તતો વૈ] 36
-મા ઽઘારય-ત્તતો વૈ દેવા યજ્ઞમન્વપશ્યન્. ય-ત્તૂષ્ણી-માઘાર-માઘારયતિ યજ્ઞસ્યાનુખ્યાત્યા અસુરેષુ વૈ યજ્ઞ આસી-ત્ત-ન્દેવાસ્તૂષ્ણીગ્ં હોમેનાવૃઞ્જત ય-ત્તૂષ્ણી-માઘાર-માઘારયતિ ભ્રાતૃવ્યસ્યૈ વ ત-દ્યજ્ઞં-વૃઁઙ્ક્તે પરિધીન્-થ્સ-મ્માર્ષ્ટિ પુનાત્યેવૈના-ન્ત્રિસ્ત્રિ-સ્સ-મ્માર્ષ્ટિ ત્ર્યાવૃદ્ધિ યજ્ઞો-ઽથો રક્ષસામપહત્યૈ દ્વાદશ સ-મ્પદ્યન્તે દ્વાદશ [દ્વાદશ, માસા-સ્સંવઁથ્સર-] 37
માસા-સ્સંવઁથ્સર-સ્સંવઁથ્સરમેવ પ્રીણાત્યથો સંવઁથ્સરમેવાસ્મા ઉપ દધાતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ શિરો વા એત-દ્યજ્ઞસ્ય યદાઘારો-ઽગ્નિ-સ્સર્વા દેવતા યદાઘાર-માઘારયતિ શીર્ષત એવ યજ્ઞસ્ય યજમાન-સ્સર્વા દેવતા અવ રુન્ધે શિરો વા એત-દ્યજ્ઞસ્ય યદાઘાર આત્મા પશુરાઘારમાઘાર્ય પશુગ્ં સમનક્ત્યાત્મન્નેવ યજ્ઞસ્ય [યજ્ઞસ્ય, શિરઃ પ્રતિ દધાતિ] 38
શિરઃ પ્રતિ દધાતિ સ-ન્તે પ્રાણો વાયુના ગચ્છતામિત્યાહ વાયુદેવત્યો વૈ પ્રાણો વાયાવેવાસ્ય પ્રાણ-ઞ્જુહોતિ સં-યઁજત્રૈરઙ્ગાનિ સં-યઁજ્ઞપતિરાશિષેત્યાહ યજ્ઞપતિમેવાસ્યા-ઽઽશિષ-ઙ્ગમયતિ વિશ્વરૂપો વૈ ત્વાષ્ટ્ર ઉપરિષ્ટા-ત્પશુમભ્યવમી-ત્તસ્મા-દુપરિષ્ટા-ત્પશોર્નાવ દ્યન્તિ યદુપરિષ્ટા-ત્પશુગ્ં સમનક્તિ મેદ્ધ્યમેવૈ- [મેદ્ધ્યમેવ, એન-ઙ્કરોત્યૃત્વિજો] 39
-ન-ઙ્કરોત્યૃત્વિજો વૃણીતે છન્દાગ્સ્યેવ વૃણીતે સપ્ત વૃણીતે સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવઃ સપ્તા-ઽઽરણ્યા-સ્સપ્ત છન્દાગ્સ્યુભયસ્યા વરુદ્ધ્યા એકાદશ પ્રયાજાન્. યજતિ દશ વૈ પશોઃ પ્રાણા આત્મૈકાદશો યાવાનેવ પશુસ્ત-મ્પ્ર યજતિ વપામેકઃ પરિ શય આત્મૈવા-ઽઽત્માન-મ્પરિ શયે વજ્રો વૈ સ્વધિતિર્વજ્રો યૂપશકલો ઘૃત-ઙ્ખલુ વૈ દેવા વજ્ર-ઙ્કૃત્વા સોમમઘ્ન-ન્ઘૃતેનાક્તૌ પશુ-ન્ત્રાયેથામિત્યાહ વજ્રેણૈવૈનં-વઁશે કૃત્વા-ઽઽલભતે ॥ 40 ॥
અગ્નિના વૈ હોત્રા દેવા અસુરા-નભ્યભવ-ન્નગ્નયે સમિદ્ધ્યમાનાયાનુ બ્રૂહીત્યાહ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ સપ્તદશ સામિધેનીરન્વાહ સપ્તદશઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેરાપ્ત્યૈ સપ્તદશાન્વાહ દ્વાદશ માસાઃ પઞ્ચર્તવ-સ્સ સંવઁથ્સર-સ્સંવઁથ્સર-મ્પ્રજા અનુ પ્રજાયન્તે પ્રજાના-મ્પ્રજનનાય દેવા વૈ સામિધેનીરનૂચ્ય યજ્ઞ-ન્નાન્વપશ્યન્-થ્સ પ્રજાપતિ-સ્તૂષ્ણી-માઘાર- [-માઘારમ્, આ ઽઘારય-ત્તતો વૈ] 36
-મા ઽઘારય-ત્તતો વૈ દેવા યજ્ઞમન્વપશ્યન્. ય-ત્તૂષ્ણી-માઘાર-માઘારયતિ યજ્ઞસ્યાનુખ્યાત્યા અસુરેષુ વૈ યજ્ઞ આસી-ત્ત-ન્દેવાસ્તૂષ્ણીગ્ં હોમેનાવૃઞ્જત ય-ત્તૂષ્ણી-માઘાર-માઘારયતિ ભ્રાતૃવ્યસ્યૈ વ ત-દ્યજ્ઞં-વૃઁઙ્ક્તે પરિધીન્-થ્સ-મ્માર્ષ્ટિ પુનાત્યેવૈના-ન્ત્રિસ્ત્રિ-સ્સ-મ્માર્ષ્ટિ ત્ર્યાવૃદ્ધિ યજ્ઞો-ઽથો રક્ષસામપહત્યૈ દ્વાદશ સ-મ્પદ્યન્તે દ્વાદશ [દ્વાદશ, માસા-સ્સંવઁથ્સર-] 37
માસા-સ્સંવઁથ્સર-સ્સંવઁથ્સરમેવ પ્રીણાત્યથો સંવઁથ્સરમેવાસ્મા ઉપ દધાતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ શિરો વા એત-દ્યજ્ઞસ્ય યદાઘારો-ઽગ્નિ-સ્સર્વા દેવતા યદાઘાર-માઘારયતિ શીર્ષત એવ યજ્ઞસ્ય યજમાન-સ્સર્વા દેવતા અવ રુન્ધે શિરો વા એત-દ્યજ્ઞસ્ય યદાઘાર આત્મા પશુરાઘારમાઘાર્ય પશુગ્ં સમનક્ત્યાત્મન્નેવ યજ્ઞસ્ય [યજ્ઞસ્ય, શિરઃ પ્રતિ દધાતિ] 38
શિરઃ પ્રતિ દધાતિ સ-ન્તે પ્રાણો વાયુના ગચ્છતામિત્યાહ વાયુદેવત્યો વૈ પ્રાણો વાયાવેવાસ્ય પ્રાણ-ઞ્જુહોતિ સં-યઁજત્રૈરઙ્ગાનિ સં-યઁજ્ઞપતિરાશિષેત્યાહ યજ્ઞપતિમેવાસ્યા-ઽઽશિષ-ઙ્ગમયતિ વિશ્વરૂપો વૈ ત્વાષ્ટ્ર ઉપરિષ્ટા-ત્પશુમભ્યવમી-ત્તસ્મા-દુપરિષ્ટા-ત્પશોર્નાવ દ્યન્તિ યદુપરિષ્ટા-ત્પશુગ્ં સમનક્તિ મેદ્ધ્યમેવૈ- [મેદ્ધ્યમેવ, એન-ઙ્કરોત્યૃત્વિજો] 39
-ન-ઙ્કરોત્યૃત્વિજો વૃણીતે છન્દાગ્સ્યેવ વૃણીતે સપ્ત વૃણીતે સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવઃ સપ્તા-ઽઽરણ્યા-સ્સપ્ત છન્દાગ્સ્યુભયસ્યા વરુદ્ધ્યા એકાદશ પ્રયાજાન્. યજતિ દશ વૈ પશોઃ પ્રાણા આત્મૈકાદશો યાવાનેવ પશુસ્ત-મ્પ્ર યજતિ વપામેકઃ પરિ શય આત્મૈવા-ઽઽત્માન-મ્પરિ શયે વજ્રો વૈ સ્વધિતિર્વજ્રો યૂપશકલો ઘૃત-ઙ્ખલુ વૈ દેવા વજ્ર-ઙ્કૃત્વા સોમમઘ્ન-ન્ઘૃતેનાક્તૌ પશુ-ન્ત્રાયેથામિત્યાહ વજ્રેણૈવૈનં-વઁશે કૃત્વા-ઽઽલભતે ॥ 40 ॥
(આઘારં - પદ્યન્તે દ્વાદશા - ઽઽત્મન્નેવ યજ્ઞસ્ય - મેધ્યમેવ - ખલુ વા - અષ્ટાદશ ચ) (અ. 7)
પર્યગ્નિ કરોતિ સર્વહુતમેવૈન-ઙ્કરોત્ય-સ્કન્દાયા-સ્કન્નગ્ં હિ ત-દ્ય-દ્ધુતસ્ય સ્કન્દતિ ત્રિઃ પર્યગ્નિ કરોતિ ત્ર્યાવૃદ્ધિ યજ્ઞો-ઽથો રક્ષસામપહત્યૈ બ્રહ્મવાદિનો વદન્ત્યન્વારભ્યઃ પશૂ(3)-ર્નાન્વારભ્યા(3) ઇતિ મૃત્યવે વા એષ નીયતે ય-ત્પશુસ્તં-યઁદન્વારભેત પ્રમાયુકો યજમાન-સ્સ્યાદથો ખલ્વાહુ-સ્સુવર્ગાય વા એષ લોકાય નીયતે ય- [યત્, પશુરિતિ] 41
-ત્પશુરિતિ યન્નાન્વારભેત સુવર્ગાલ્લોકા-દ્યજમાનો હીયેત વપાશ્રપણીભ્યા-મન્વારભતે તન્નેવાન્વારબ્ધ-ન્નેવાનન્વારબ્ધમુપ પ્રેષ્ય હોતર્હવ્યા દેવેભ્ય ઇત્યાહેષિતગ્ં હિ કર્મ ક્રિયતે રેવતીર્યજ્ઞપતિ-મ્પ્રિયધા ઽઽવિશતેત્યાહ યથાયજુરેવૈતદગ્નિના પુરસ્તાદેતિ રક્ષસામપહત્યૈ પૃથિવ્યા-સ્સપૃઞ્ચઃ પાહીતિ બર્હિ- [બર્હિઃ, ઉપા-ઽસ્યત્ય-સ્કન્દાયા-] 42
-રુપા-ઽસ્યત્ય-સ્કન્દાયા-સ્કન્નગ્ં હિ ત-દ્ય-દ્બર્હિષિ સ્કન્દત્યથો બર્હિષદમેવૈન-ઙ્કરોતિ પરાંઆ વર્તતે-ઽદ્ધ્વર્યુઃ પશો-સ્સજ્ઞમ્પ્યમાના-ત્પશુભ્ય એવ તન્નિ હ્નુત આત્મનો-ઽનાવ્રસ્કાય ગચ્છતિ શ્રિય-મ્પ્ર પશૂનાપ્નોતિ ય એવં-વેઁદ પશ્ચાલ્લોકા વા એષા પ્રાચ્યુદાનીયતે ય-ત્પત્ની નમસ્ત આતાનેત્યાહા-ઽઽદિત્યસ્ય વૈ રશ્મય [રશ્મયઃ, આતાનાસ્તેભ્ય] 43
આતાનાસ્તેભ્ય એવ નમસ્કરોત્યનર્વા પ્રેહીત્યાહ ભ્રાતૃવ્યો વા અર્વા ભ્રાતૃવ્યાપનુત્ત્યૈ ઘૃતસ્ય કુલ્યામનુ સહ પ્રજયા સહ રાયસ્પોષેણે-ત્યાહા ઽઽશિષમેવૈતામા શાસ્ત આપો દેવી-શ્શુદ્ધાયુવ ઇત્યાહ યથાયજુરેવૈતત્ ॥ 44 ॥
પર્યગ્નિ કરોતિ સર્વહુતમેવૈન-ઙ્કરોત્ય-સ્કન્દાયા-સ્કન્નગ્ં હિ ત-દ્ય-દ્ધુતસ્ય સ્કન્દતિ ત્રિઃ પર્યગ્નિ કરોતિ ત્ર્યાવૃદ્ધિ યજ્ઞો-ઽથો રક્ષસામપહત્યૈ બ્રહ્મવાદિનો વદન્ત્યન્વારભ્યઃ પશૂ(3)-ર્નાન્વારભ્યા(3) ઇતિ મૃત્યવે વા એષ નીયતે ય-ત્પશુસ્તં-યઁદન્વારભેત પ્રમાયુકો યજમાન-સ્સ્યાદથો ખલ્વાહુ-સ્સુવર્ગાય વા એષ લોકાય નીયતે ય- [યત્, પશુરિતિ] 41
-ત્પશુરિતિ યન્નાન્વારભેત સુવર્ગાલ્લોકા-દ્યજમાનો હીયેત વપાશ્રપણીભ્યા-મન્વારભતે તન્નેવાન્વારબ્ધ-ન્નેવાનન્વારબ્ધમુપ પ્રેષ્ય હોતર્હવ્યા દેવેભ્ય ઇત્યાહેષિતગ્ં હિ કર્મ ક્રિયતે રેવતીર્યજ્ઞપતિ-મ્પ્રિયધા ઽઽવિશતેત્યાહ યથાયજુરેવૈતદગ્નિના પુરસ્તાદેતિ રક્ષસામપહત્યૈ પૃથિવ્યા-સ્સપૃઞ્ચઃ પાહીતિ બર્હિ- [બર્હિઃ, ઉપા-ઽસ્યત્ય-સ્કન્દાયા-] 42
-રુપા-ઽસ્યત્ય-સ્કન્દાયા-સ્કન્નગ્ં હિ ત-દ્ય-દ્બર્હિષિ સ્કન્દત્યથો બર્હિષદમેવૈન-ઙ્કરોતિ પરાંઆ વર્તતે-ઽદ્ધ્વર્યુઃ પશો-સ્સજ્ઞમ્પ્યમાના-ત્પશુભ્ય એવ તન્નિ હ્નુત આત્મનો-ઽનાવ્રસ્કાય ગચ્છતિ શ્રિય-મ્પ્ર પશૂનાપ્નોતિ ય એવં-વેઁદ પશ્ચાલ્લોકા વા એષા પ્રાચ્યુદાનીયતે ય-ત્પત્ની નમસ્ત આતાનેત્યાહા-ઽઽદિત્યસ્ય વૈ રશ્મય [રશ્મયઃ, આતાનાસ્તેભ્ય] 43
આતાનાસ્તેભ્ય એવ નમસ્કરોત્યનર્વા પ્રેહીત્યાહ ભ્રાતૃવ્યો વા અર્વા ભ્રાતૃવ્યાપનુત્ત્યૈ ઘૃતસ્ય કુલ્યામનુ સહ પ્રજયા સહ રાયસ્પોષેણે-ત્યાહા ઽઽશિષમેવૈતામા શાસ્ત આપો દેવી-શ્શુદ્ધાયુવ ઇત્યાહ યથાયજુરેવૈતત્ ॥ 44 ॥
(લોકાય નીયતે ય-દ્- બરઃઈ - રશ્મયઃ - સપ્તત્રિગ્ંશચ્ચ) (અ. 8)
પશોર્વા આલબ્ધસ્ય પ્રાણાઞ્છુગૃચ્છતિ વાક્ત આ પ્યાયતા-મ્પ્રાણસ્ત આ પ્યાયતામિત્યાહ પ્રાણેભ્ય એવાસ્ય શુચગ્ં શમયતિ સા પ્રાણેભ્યો-ઽધિ પૃથિવીગ્ં શુ-ક્પ્ર વિશતિ શમહોભ્યામિતિ નિ નયત્યહોરાત્રાભ્યામેવ પૃથિવ્યૈ શુચગ્ં શમયત્યોષધે ત્રાયસ્વૈનગ્ગ્ સ્વધિતે મૈનગ્ં હિગ્ંસીરિત્યાહ વજ્રો વૈ સ્વધિતિ- [સ્વધિતિઃ, શાન્ત્યૈ પાર્શ્વત] 45
-શ્શાન્ત્યૈ પાર્શ્વત આ ચ્છ્યતિ મદ્ધ્યતો હિ મનુષ્યા આ ચ્છ્યન્તિ તિરશ્ચીનમા ચ્છ્યત્યનૂચીનગ્ં હિ મનુષ્યા આચ્છ્યન્તિ વ્યાવૃત્ત્યૈ રક્ષસા-મ્ભાગો-ઽસીતિ સ્થવિમતો બર્હિરક્ત્વા-ઽપાસ્યત્યસ્નૈવ રક્ષાગ્ંસિ નિરવદયત ઇદમહગ્ં રક્ષો-ઽધમ-ન્તમો નયામિ યો-ઽસ્મા-ન્દ્વેષ્ટિ ય-ઞ્ચ વય-ન્દ્વિષ્મ ઇત્યાહ દ્વૌ વાવ પુરુષૌ ય-ઞ્ચૈવ [ ] 46
દ્વેષ્ટિ યશ્ચૈન-ન્દ્વેષ્ટિ તાવુભાવધમ-ન્તમો નયતીષે ત્વેતિ વપામુત્ખિદતીચ્છત ઇવ હ્યેષ યો યજતે યદુપતૃન્દ્યા-દ્રુદ્રો-ઽસ્ય પશૂ-ન્ઘાતુક-સ્સ્યા-દ્યન્નોપતૃન્દ્યા-દયતા સ્યા-દન્યયોપતૃણત્ત્યન્યયા ન ધૃત્યૈ ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી પ્રોર્ણ્વાથામિત્યાહ દ્યાવાપૃથિવી એવ રસેનાનક્ત્યચ્છિન્નો [રસેનાનક્ત્યચ્છિન્નઃ, રાયઃ સુવીર] 47
રાયઃ સુવીર ઇત્યાહ યથાયજુરેવૈત-ત્ક્રૂરમિવ વા એત-ત્કરોતિ ય-દ્વપા-મુત્ખિદ-ત્યુર્વન્તરિક્ષ-મન્વિહીત્યાહ શાન્ત્યૈ પ્ર વા એષો-ઽસ્માલ્લોકાચ્ચ્યવતે યઃ પશુ-મ્મૃત્યવે નીયમાનમન્વારભતે વપાશ્રપણી પુનરન્વારભતે-ઽસ્મિન્નેવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠત્યગ્નિના પુરસ્તાદેતિ રક્ષસામપહત્યા અથો દેવતા એવ હવ્યેના- [એવ હવ્યેન, અન્વેતિ] 48
-ન્વેતિ નાન્તમમઙ્ગારમતિ હરે-દ્યદન્તમમઙ્ગારમતિ હરે-દ્દેવતા અતિ મન્યેત વાયો વીહિ સ્તોકાનામિત્યાહ તસ્મા-દ્વિભક્તા-સ્સ્તોકા અવ પદ્યન્તે-ઽગ્રં-વાઁ એત-ત્પશૂનાં-યઁ-દ્વપા-ઽગ્રમોષધીના-મ્બર્હિરગ્રેણૈવાગ્રગ્ં સમર્ધયત્યથો ઓષધીષ્વેવ પશૂ-ન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ સ્વાહાકૃતીભ્યઃ પ્રેષ્યેત્યાહ [ ] 49
યજ્ઞસ્ય સમિષ્ટ્યૈ પ્રાણાપાનૌ વા એતૌ પશૂનાં-યઁ-ત્પૃષદાજ્યમાત્મા વપા પૃષદાજ્યમભિઘાર્ય વપામભિ ઘારયત્યાત્મન્નેવ પશૂના-મ્પ્રાણાપાનૌ દધાતિ સ્વાહોર્ધ્વનભસ-મ્મારુત-ઙ્ગચ્છતમિત્યાહોર્ધ્વનભા હ સ્મ વૈ મારુતો દેવાનાં-વઁપાશ્રપણી પ્ર હરતિ તેનૈવૈને પ્ર હરતિ વિષૂચી પ્ર હરતિ તસ્મા-દ્વિષ્વઞ્ચૌ પ્રાણાપાનૌ ॥ 50 ॥
પશોર્વા આલબ્ધસ્ય પ્રાણાઞ્છુગૃચ્છતિ વાક્ત આ પ્યાયતા-મ્પ્રાણસ્ત આ પ્યાયતામિત્યાહ પ્રાણેભ્ય એવાસ્ય શુચગ્ં શમયતિ સા પ્રાણેભ્યો-ઽધિ પૃથિવીગ્ં શુ-ક્પ્ર વિશતિ શમહોભ્યામિતિ નિ નયત્યહોરાત્રાભ્યામેવ પૃથિવ્યૈ શુચગ્ં શમયત્યોષધે ત્રાયસ્વૈનગ્ગ્ સ્વધિતે મૈનગ્ં હિગ્ંસીરિત્યાહ વજ્રો વૈ સ્વધિતિ- [સ્વધિતિઃ, શાન્ત્યૈ પાર્શ્વત] 45
-શ્શાન્ત્યૈ પાર્શ્વત આ ચ્છ્યતિ મદ્ધ્યતો હિ મનુષ્યા આ ચ્છ્યન્તિ તિરશ્ચીનમા ચ્છ્યત્યનૂચીનગ્ં હિ મનુષ્યા આચ્છ્યન્તિ વ્યાવૃત્ત્યૈ રક્ષસા-મ્ભાગો-ઽસીતિ સ્થવિમતો બર્હિરક્ત્વા-ઽપાસ્યત્યસ્નૈવ રક્ષાગ્ંસિ નિરવદયત ઇદમહગ્ં રક્ષો-ઽધમ-ન્તમો નયામિ યો-ઽસ્મા-ન્દ્વેષ્ટિ ય-ઞ્ચ વય-ન્દ્વિષ્મ ઇત્યાહ દ્વૌ વાવ પુરુષૌ ય-ઞ્ચૈવ [ ] 46
દ્વેષ્ટિ યશ્ચૈન-ન્દ્વેષ્ટિ તાવુભાવધમ-ન્તમો નયતીષે ત્વેતિ વપામુત્ખિદતીચ્છત ઇવ હ્યેષ યો યજતે યદુપતૃન્દ્યા-દ્રુદ્રો-ઽસ્ય પશૂ-ન્ઘાતુક-સ્સ્યા-દ્યન્નોપતૃન્દ્યા-દયતા સ્યા-દન્યયોપતૃણત્ત્યન્યયા ન ધૃત્યૈ ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી પ્રોર્ણ્વાથામિત્યાહ દ્યાવાપૃથિવી એવ રસેનાનક્ત્યચ્છિન્નો [રસેનાનક્ત્યચ્છિન્નઃ, રાયઃ સુવીર] 47
રાયઃ સુવીર ઇત્યાહ યથાયજુરેવૈત-ત્ક્રૂરમિવ વા એત-ત્કરોતિ ય-દ્વપા-મુત્ખિદ-ત્યુર્વન્તરિક્ષ-મન્વિહીત્યાહ શાન્ત્યૈ પ્ર વા એષો-ઽસ્માલ્લોકાચ્ચ્યવતે યઃ પશુ-મ્મૃત્યવે નીયમાનમન્વારભતે વપાશ્રપણી પુનરન્વારભતે-ઽસ્મિન્નેવ લોકે પ્રતિ તિષ્ઠત્યગ્નિના પુરસ્તાદેતિ રક્ષસામપહત્યા અથો દેવતા એવ હવ્યેના- [એવ હવ્યેન, અન્વેતિ] 48
-ન્વેતિ નાન્તમમઙ્ગારમતિ હરે-દ્યદન્તમમઙ્ગારમતિ હરે-દ્દેવતા અતિ મન્યેત વાયો વીહિ સ્તોકાનામિત્યાહ તસ્મા-દ્વિભક્તા-સ્સ્તોકા અવ પદ્યન્તે-ઽગ્રં-વાઁ એત-ત્પશૂનાં-યઁ-દ્વપા-ઽગ્રમોષધીના-મ્બર્હિરગ્રેણૈવાગ્રગ્ં સમર્ધયત્યથો ઓષધીષ્વેવ પશૂ-ન્પ્રતિષ્ઠાપયતિ સ્વાહાકૃતીભ્યઃ પ્રેષ્યેત્યાહ [ ] 49
યજ્ઞસ્ય સમિષ્ટ્યૈ પ્રાણાપાનૌ વા એતૌ પશૂનાં-યઁ-ત્પૃષદાજ્યમાત્મા વપા પૃષદાજ્યમભિઘાર્ય વપામભિ ઘારયત્યાત્મન્નેવ પશૂના-મ્પ્રાણાપાનૌ દધાતિ સ્વાહોર્ધ્વનભસ-મ્મારુત-ઙ્ગચ્છતમિત્યાહોર્ધ્વનભા હ સ્મ વૈ મારુતો દેવાનાં-વઁપાશ્રપણી પ્ર હરતિ તેનૈવૈને પ્ર હરતિ વિષૂચી પ્ર હરતિ તસ્મા-દ્વિષ્વઞ્ચૌ પ્રાણાપાનૌ ॥ 50 ॥
(સ્વધિતિ - શ્ચૈવા - ચ્છિન્નો - હવ્યેને - ષ્યેત્યાહ - ષટ્ચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 9)
પશુમાલભ્ય પુરોડાશ-ન્નિર્વપતિ સમેધમેવૈનમા લભતે વપયા પ્રચર્ય પુરોડાશેન પ્ર ચરત્યૂર્ગ્વૈ પુરોડાશ ઊર્જમેવ પશૂના-મ્મદ્ધ્યતો દધાત્યથો પશોરેવ છિદ્રમપિ દધાતિ પૃષદાજ્યસ્યોપહત્ય ત્રિઃ પૃચ્છતિ શૃતગ્ં હવી(3)-શ્શમિતરિતિ ત્રિષત્યા હિ દેવા યો-ઽશૃતગ્ં શૃતમાહ સ એનસા પ્રાણાપાનૌ વા એતૌ પશૂનાં- [એતૌ પશૂનામ્, ય-ત્પૃષદાજ્ય-મ્પશોઃ] 51
-ઁય-ત્પૃષદાજ્ય-મ્પશોઃ ખલુ વા આલબ્ધસ્ય હૃદયમાત્મા-ઽભિ સમેતિ ય-ત્પૃષદાજ્યેન હૃદય-મભિઘારયત્યાત્મન્નેવ પશૂના-મ્પ્રાણાપાનૌ દધાતિ પશુના વૈ દેવા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાય-ન્તે-ઽમન્યન્ત મનુષ્યા નો-ઽન્વાભવિષ્યન્તીતિ તસ્ય શિરઃ છિત્ત્વા મેધ-મ્પ્રાક્ષારયન્થ્સ પ્રક્ષો-ઽભવ-ત્ત-ત્પ્રક્ષસ્ય પ્રક્ષત્વં-યઁ-ત્પ્લક્ષશાખો-ત્તરબર્હિ-ર્ભવતિ સમેધસ્યૈવ [ ] 52
પશોરવ દ્યતિ પશું-વૈઁ હ્રિયમાણગ્ં રક્ષાગ્સ્યનુ સચન્તે-ઽન્તરા યૂપ-ઞ્ચા-ઽઽહવનીય-ઞ્ચ હરતિ રક્ષસામપહત્યૈ પશોર્વા આલબ્ધસ્ય મનો-ઽપ ક્રામતિ મનોતાયૈ હવિષો-ઽવદીયમાનસ્યાનુ બ્રૂહીત્યાહ મન એવાસ્યાવ રુન્ધ એકાદશાવદાનાન્યવ દ્યતિ દશ વૈ પશોઃ પ્રાણા આત્મૈકાદશો યાવાનેવ પશુસ્તસ્યા-ઽવ- [પશુસ્તસ્યા-ઽવ, દ્યતિ હૃદયસ્યા-] 53
-દ્યતિ હૃદયસ્યા-ગ્રે-ઽવ દ્યત્યથ જિહ્વાયા અથ વક્ષસો યદ્વૈ હૃદયેનાભિગચ્છતિ તજ્જિહ્વયા વદતિ યજ્જિહ્વયા વદતિ તદુરસો-ઽધિ નિર્વદત્યેતદ્વૈ પશોર્યથાપૂર્વં-યઁસ્યૈવમવદાય યથાકામ-મુત્તરેષામવદ્યતિ યથા પૂર્વમેવાસ્ય પશોરવત્ત-મ્ભવતિ મદ્ધ્યતો ગુદસ્યાવ દ્યતિ મદ્ધ્યતો હિ પ્રાણ ઉત્તમસ્યાવ દ્ય- [ઉત્તમસ્યાવ દ્યતિ, ઉત્તમો હિ પ્રાણો] 54
-ત્યુત્તમો હિ પ્રાણો યદીતરં-યઁદીતર-મુભયમેવાજામિ જાયમાનો વૈ બ્રાહ્મણ-સ્ત્રિભિર્-ઋણવા જાયતે બ્રહ્મચર્યેણર્ષિભ્યો યજ્ઞેન દેવેભ્યઃ પ્રજયા પિતૃભ્ય એષ વા અનૃણો યઃ પુત્રી યજ્વા બ્રહ્મચારિવાસી તદવદાનૈ-રેવા-ઽવ દયતે તદવદાનાના-મવદાનત્વ-ન્દેવાસુરા-સ્સંયઁત્તા આસ-ન્તે દેવા અગ્નિમબ્રુવ-ન્ત્વયા વીરેણાસુરાનભિ ભવામેતિ [ભવામેતિ, સો-ઽબ્રવી-દ્વરં-વૃઁણૈ] 55
સો-ઽબ્રવી-દ્વરં-વૃઁણૈ પશોરુદ્ધારમુદ્ધરા ઇતિ સ એતમુદ્ધારમુદહરત દોઃ પૂર્વાર્ધસ્ય ગુદ-મ્મદ્ધ્યત-શ્શ્રોણિ-ઞ્જઘનાર્ધસ્ય તતો દેવા અભવ-ન્પરા-ઽસુરા ય-ત્ત્ર્યઙ્ગાણાગ્ં સમવદ્યતિ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ ભવત્યાત્મના પરા-ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવત્યક્ષ્ણયા-ઽવ દ્યતિ તસ્માદક્ષ્ણયા પશવો-ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥ 56 ॥
પશુમાલભ્ય પુરોડાશ-ન્નિર્વપતિ સમેધમેવૈનમા લભતે વપયા પ્રચર્ય પુરોડાશેન પ્ર ચરત્યૂર્ગ્વૈ પુરોડાશ ઊર્જમેવ પશૂના-મ્મદ્ધ્યતો દધાત્યથો પશોરેવ છિદ્રમપિ દધાતિ પૃષદાજ્યસ્યોપહત્ય ત્રિઃ પૃચ્છતિ શૃતગ્ં હવી(3)-શ્શમિતરિતિ ત્રિષત્યા હિ દેવા યો-ઽશૃતગ્ં શૃતમાહ સ એનસા પ્રાણાપાનૌ વા એતૌ પશૂનાં- [એતૌ પશૂનામ્, ય-ત્પૃષદાજ્ય-મ્પશોઃ] 51
-ઁય-ત્પૃષદાજ્ય-મ્પશોઃ ખલુ વા આલબ્ધસ્ય હૃદયમાત્મા-ઽભિ સમેતિ ય-ત્પૃષદાજ્યેન હૃદય-મભિઘારયત્યાત્મન્નેવ પશૂના-મ્પ્રાણાપાનૌ દધાતિ પશુના વૈ દેવા-સ્સુવર્ગં-લોઁકમાય-ન્તે-ઽમન્યન્ત મનુષ્યા નો-ઽન્વાભવિષ્યન્તીતિ તસ્ય શિરઃ છિત્ત્વા મેધ-મ્પ્રાક્ષારયન્થ્સ પ્રક્ષો-ઽભવ-ત્ત-ત્પ્રક્ષસ્ય પ્રક્ષત્વં-યઁ-ત્પ્લક્ષશાખો-ત્તરબર્હિ-ર્ભવતિ સમેધસ્યૈવ [ ] 52
પશોરવ દ્યતિ પશું-વૈઁ હ્રિયમાણગ્ં રક્ષાગ્સ્યનુ સચન્તે-ઽન્તરા યૂપ-ઞ્ચા-ઽઽહવનીય-ઞ્ચ હરતિ રક્ષસામપહત્યૈ પશોર્વા આલબ્ધસ્ય મનો-ઽપ ક્રામતિ મનોતાયૈ હવિષો-ઽવદીયમાનસ્યાનુ બ્રૂહીત્યાહ મન એવાસ્યાવ રુન્ધ એકાદશાવદાનાન્યવ દ્યતિ દશ વૈ પશોઃ પ્રાણા આત્મૈકાદશો યાવાનેવ પશુસ્તસ્યા-ઽવ- [પશુસ્તસ્યા-ઽવ, દ્યતિ હૃદયસ્યા-] 53
-દ્યતિ હૃદયસ્યા-ગ્રે-ઽવ દ્યત્યથ જિહ્વાયા અથ વક્ષસો યદ્વૈ હૃદયેનાભિગચ્છતિ તજ્જિહ્વયા વદતિ યજ્જિહ્વયા વદતિ તદુરસો-ઽધિ નિર્વદત્યેતદ્વૈ પશોર્યથાપૂર્વં-યઁસ્યૈવમવદાય યથાકામ-મુત્તરેષામવદ્યતિ યથા પૂર્વમેવાસ્ય પશોરવત્ત-મ્ભવતિ મદ્ધ્યતો ગુદસ્યાવ દ્યતિ મદ્ધ્યતો હિ પ્રાણ ઉત્તમસ્યાવ દ્ય- [ઉત્તમસ્યાવ દ્યતિ, ઉત્તમો હિ પ્રાણો] 54
-ત્યુત્તમો હિ પ્રાણો યદીતરં-યઁદીતર-મુભયમેવાજામિ જાયમાનો વૈ બ્રાહ્મણ-સ્ત્રિભિર્-ઋણવા જાયતે બ્રહ્મચર્યેણર્ષિભ્યો યજ્ઞેન દેવેભ્યઃ પ્રજયા પિતૃભ્ય એષ વા અનૃણો યઃ પુત્રી યજ્વા બ્રહ્મચારિવાસી તદવદાનૈ-રેવા-ઽવ દયતે તદવદાનાના-મવદાનત્વ-ન્દેવાસુરા-સ્સંયઁત્તા આસ-ન્તે દેવા અગ્નિમબ્રુવ-ન્ત્વયા વીરેણાસુરાનભિ ભવામેતિ [ભવામેતિ, સો-ઽબ્રવી-દ્વરં-વૃઁણૈ] 55
સો-ઽબ્રવી-દ્વરં-વૃઁણૈ પશોરુદ્ધારમુદ્ધરા ઇતિ સ એતમુદ્ધારમુદહરત દોઃ પૂર્વાર્ધસ્ય ગુદ-મ્મદ્ધ્યત-શ્શ્રોણિ-ઞ્જઘનાર્ધસ્ય તતો દેવા અભવ-ન્પરા-ઽસુરા ય-ત્ત્ર્યઙ્ગાણાગ્ં સમવદ્યતિ ભ્રાતૃવ્યાભિભૂત્યૈ ભવત્યાત્મના પરા-ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવત્યક્ષ્ણયા-ઽવ દ્યતિ તસ્માદક્ષ્ણયા પશવો-ઽઙ્ગાનિ પ્ર હરન્તિ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥ 56 ॥
(એતૌ પશૂનાગ્ં - સમેધસ્યૈવ - તસ્યા-ઽવો - ત્તમસ્યાવ દ્યતી - તિ - પઞ્ચચત્વારિગ્ંશચ્ચ) (અ. 10)
મેદસા સ્રુચૌ પ્રોર્ણોતિ મેદોરૂપા વૈ પશવો રૂપમેવ પશુષુ દધાતિ યૂષન્નવધાય પ્રોર્ણોતિ રસો વા એષ પશૂનાં-યઁદ્યૂ રસમેવ પશુષુ દધાતિ પાર્શ્વેન વસાહોમ-મ્પ્રયૌતિ મદ્ધ્યં-વાઁ એત-ત્પશૂનાં-યઁ-ત્પાર્શ્વગ્ં રસ એષ પશૂનાં-યઁદ્વસા ય-ત્પાર્શ્વેન વસાહોમ-મ્પ્રયૌતિ મદ્ધ્યત એવ પશૂનાગ્ં રસ-ન્દધાતિ ઘ્નન્તિ [ઘ્નન્તિ, વા એત-ત્પશુ-] 57
વા એત-ત્પશું-યઁ-થ્સજ્ઞમ્પયન્ત્યૈન્દ્રઃ ખલુ વૈ દેવતયા પ્રાણ ઐન્દ્રો-ઽપાન ઐન્દ્રઃ પ્રાણો અઙ્ગેઅઙ્ગે નિ દેદ્ધ્યદિત્યાહ પ્રાણાપાનાવેવ પશુષુ દધાતિ દેવ ત્વષ્ટર્ભૂરિ તે સગ્ં સમેત્વિત્યાહ ત્વાષ્ટ્રા હિ દેવતયા પશવો વિષુરૂપા ય-થ્સલક્ષ્માણો ભવથેત્યાહ વિષુરૂપા હ્યેતે સન્ત-સ્સલક્ષ્માણ એતર્હિ ભવન્તિ દેવત્રા યન્ત- [દેવત્રા યન્તમ્, અવસે] 58
-મવસે સખાયો-ઽનુ ત્વા માતા પિતરો મદન્ત્વિત્યાહા-નુમતમેવૈન-મ્માત્રા પિત્રા સુવર્ગં-લોઁક-ઙ્ગમયત્યર્ધર્ચે વસાહોમ-ઞ્જુહોત્યસૌ વા અર્ધર્ચ ઇયમર્ધર્ચ ઇમે એવ રસેનાનક્તિ દિશો જુહોતિ દિશ એવ રસેનાનક્ત્યથો દિગ્ભ્ય એવોર્જગ્ં રસમવ રુન્ધે પ્રાણાપાનૌ વા એતૌ પશૂનાં-યઁ-ત્પૃષદાજ્યં-વાઁનસ્પત્યાઃ ખલુ [ખલુ, વૈ દેવતયા પશવો] 59
વૈ દેવતયા પશવો ય-ત્પૃષદાજ્યસ્યો-પહત્યા-ઽઽહ વનસ્પતયે-ઽનુ બ્રૂહિ વનસ્પતયે પ્રેષ્યેતિ પ્રાણાપાનાવેવ પશુષુ દધાત્યન્યસ્યાન્યસ્ય સમવત્તગ્ં સમવદ્યતિ તસ્માન્નાનારૂપાઃ પશવો યૂષ્ણોપ સિઞ્ચતિ રસો વા એષ પશૂનાં-યઁદ્યૂ રસમેવ પશુષુ દધાતીડામુપ હ્વયતે પશવો વા ઇડા પશૂનેવોપ હ્વયતે ચતુરુપ હ્વયતે [ચતુરુપ હ્વયતે, ચતુષ્પાદો હિ] 60
ચતુષ્પાદો હિ પશવો ય-ઙ્કામયેતા પશુ-સ્સ્યાદિત્યમેદસ્ક-ન્તસ્મા આ દદ્ધ્યાન્મેદોરૂપા વૈ પશવો રૂપેણૈવૈન-મ્પશુભ્યો નિર્ભજત્યપશુરેવ ભવતિ ય-ઙ્કામયેત પશુમાન્-થ્સ્યાદિતિ મેદસ્વ-ત્તસ્મા આ દદ્ધ્યાન્મેદોરૂપા વૈ પશવો રૂપેણૈવાસ્મૈ પશૂનવ રુન્ધે પશુમાનેવ ભવતિ પ્રજાપતિર્યજ્ઞમસૃજત સ આજ્ય- [સ આજ્યમ્, પુરસ્તાદસૃજત] 61
-મ્પુરસ્તાદસૃજત પશુ-મ્મદ્ધ્યતઃ પૃષદાજ્ય-મ્પશ્ચા-ત્તસ્માદાજ્યેન પ્રયાજા ઇજ્યન્તે પશુના મદ્ધ્યતઃ પૃષદાજ્યેના-નૂયાજા-સ્તસ્માદેતન્મિશ્રમિવ પશ્ચા-થ્સૃષ્ટગ્ગ્ હ્યેકાદશાનૂયાજાન્. યજતિ દશ વૈ પશોઃ પ્રાણા આત્મૈકાદશો યાવાનેવ પશુસ્તમનુ યજતિ ઘ્નન્તિ વા એત-ત્પશું-યઁ-થ્સં(2)જ્ઞપયન્તિ વા પ્રાણાપાનૌ ખલુ વા એતૌ પશૂનાં-યઁ-ત્પૃષદાજ્યં-યઁ-ત્પૃષદાજ્યેના નૂયાજાન્. યજતિ પ્રાણાપાનાવેવ પશુષુ દધાતિ ॥ 62 ॥
મેદસા સ્રુચૌ પ્રોર્ણોતિ મેદોરૂપા વૈ પશવો રૂપમેવ પશુષુ દધાતિ યૂષન્નવધાય પ્રોર્ણોતિ રસો વા એષ પશૂનાં-યઁદ્યૂ રસમેવ પશુષુ દધાતિ પાર્શ્વેન વસાહોમ-મ્પ્રયૌતિ મદ્ધ્યં-વાઁ એત-ત્પશૂનાં-યઁ-ત્પાર્શ્વગ્ં રસ એષ પશૂનાં-યઁદ્વસા ય-ત્પાર્શ્વેન વસાહોમ-મ્પ્રયૌતિ મદ્ધ્યત એવ પશૂનાગ્ં રસ-ન્દધાતિ ઘ્નન્તિ [ઘ્નન્તિ, વા એત-ત્પશુ-] 57
વા એત-ત્પશું-યઁ-થ્સજ્ઞમ્પયન્ત્યૈન્દ્રઃ ખલુ વૈ દેવતયા પ્રાણ ઐન્દ્રો-ઽપાન ઐન્દ્રઃ પ્રાણો અઙ્ગેઅઙ્ગે નિ દેદ્ધ્યદિત્યાહ પ્રાણાપાનાવેવ પશુષુ દધાતિ દેવ ત્વષ્ટર્ભૂરિ તે સગ્ં સમેત્વિત્યાહ ત્વાષ્ટ્રા હિ દેવતયા પશવો વિષુરૂપા ય-થ્સલક્ષ્માણો ભવથેત્યાહ વિષુરૂપા હ્યેતે સન્ત-સ્સલક્ષ્માણ એતર્હિ ભવન્તિ દેવત્રા યન્ત- [દેવત્રા યન્તમ્, અવસે] 58
-મવસે સખાયો-ઽનુ ત્વા માતા પિતરો મદન્ત્વિત્યાહા-નુમતમેવૈન-મ્માત્રા પિત્રા સુવર્ગં-લોઁક-ઙ્ગમયત્યર્ધર્ચે વસાહોમ-ઞ્જુહોત્યસૌ વા અર્ધર્ચ ઇયમર્ધર્ચ ઇમે એવ રસેનાનક્તિ દિશો જુહોતિ દિશ એવ રસેનાનક્ત્યથો દિગ્ભ્ય એવોર્જગ્ં રસમવ રુન્ધે પ્રાણાપાનૌ વા એતૌ પશૂનાં-યઁ-ત્પૃષદાજ્યં-વાઁનસ્પત્યાઃ ખલુ [ખલુ, વૈ દેવતયા પશવો] 59
વૈ દેવતયા પશવો ય-ત્પૃષદાજ્યસ્યો-પહત્યા-ઽઽહ વનસ્પતયે-ઽનુ બ્રૂહિ વનસ્પતયે પ્રેષ્યેતિ પ્રાણાપાનાવેવ પશુષુ દધાત્યન્યસ્યાન્યસ્ય સમવત્તગ્ં સમવદ્યતિ તસ્માન્નાનારૂપાઃ પશવો યૂષ્ણોપ સિઞ્ચતિ રસો વા એષ પશૂનાં-યઁદ્યૂ રસમેવ પશુષુ દધાતીડામુપ હ્વયતે પશવો વા ઇડા પશૂનેવોપ હ્વયતે ચતુરુપ હ્વયતે [ચતુરુપ હ્વયતે, ચતુષ્પાદો હિ] 60
ચતુષ્પાદો હિ પશવો ય-ઙ્કામયેતા પશુ-સ્સ્યાદિત્યમેદસ્ક-ન્તસ્મા આ દદ્ધ્યાન્મેદોરૂપા વૈ પશવો રૂપેણૈવૈન-મ્પશુભ્યો નિર્ભજત્યપશુરેવ ભવતિ ય-ઙ્કામયેત પશુમાન્-થ્સ્યાદિતિ મેદસ્વ-ત્તસ્મા આ દદ્ધ્યાન્મેદોરૂપા વૈ પશવો રૂપેણૈવાસ્મૈ પશૂનવ રુન્ધે પશુમાનેવ ભવતિ પ્રજાપતિર્યજ્ઞમસૃજત સ આજ્ય- [સ આજ્યમ્, પુરસ્તાદસૃજત] 61
-મ્પુરસ્તાદસૃજત પશુ-મ્મદ્ધ્યતઃ પૃષદાજ્ય-મ્પશ્ચા-ત્તસ્માદાજ્યેન પ્રયાજા ઇજ્યન્તે પશુના મદ્ધ્યતઃ પૃષદાજ્યેના-નૂયાજા-સ્તસ્માદેતન્મિશ્રમિવ પશ્ચા-થ્સૃષ્ટગ્ગ્ હ્યેકાદશાનૂયાજાન્. યજતિ દશ વૈ પશોઃ પ્રાણા આત્મૈકાદશો યાવાનેવ પશુસ્તમનુ યજતિ ઘ્નન્તિ વા એત-ત્પશું-યઁ-થ્સં(2)જ્ઞપયન્તિ વા પ્રાણાપાનૌ ખલુ વા એતૌ પશૂનાં-યઁ-ત્પૃષદાજ્યં-યઁ-ત્પૃષદાજ્યેના નૂયાજાન્. યજતિ પ્રાણાપાનાવેવ પશુષુ દધાતિ ॥ 62 ॥
(ઘ્નન્તિ - યન્તં - ખલુ - ચતુરુપ હ્વયત - આજ્યં - ઁય-ત્પૃષદાજ્યેન - ષટ્ ચ) (અ. 11)
(ચાત્વાલાથ્ - સુવર્ગાય ય-દ્વૈસર્જનાનિ - વૈષ્ણવ્યર્ચા - પૃથિવ્યૈ - સાધ્યા - ઇષે ત્વે - ત્યગ્નિના - પર્યગ્નિ - પશોઃ - પશુમાલભ્ય - મેદસા સ્રુચા - વેકાદશ)
(ચાત્વાલા-દ્- દેવાનુપૈતિ - મુઞ્ચતિ - પ્રહ્રિયમાણાય - પર્યગ્નિ - પશુમાલભ્ય - ચતુષ્પાદો - દ્વિષષ્ટિઃ)
(ચાત્વાલા, ત્પશુષુ દધાતિ)
॥ હરિઃ ઓમ્ ॥
॥ કૃષ્ણ યજુર્વેદીય તૈત્તિરીય સંહિતાયાં ષષ્ઠકાણ્ડે તૃતીયઃ પ્રશ્ન-સ્સમાપ્તઃ ॥