અથ સમાધિપાદઃ ।
અથ યોગાનુશાસનમ્ ॥ 1 ॥
યોગશ્ચિત્તવૃત્તિ નિરોધઃ ॥ 2 ॥
તદા દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપેઽવસ્થાનમ્ ॥ 3 ॥
વૃત્તિ સારૂપ્યમિતરત્ર ॥ 4 ॥
વૃત્તયઃ પઞ્ચતય્યઃ ક્લિષ્ટાઽક્લિષ્ટાઃ ॥ 5 ॥
પ્રમાણ વિપર્યય વિકલ્પ નિદ્રા સ્મૃતયઃ ॥ 6 ॥
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનિ ॥ 7 ॥
વિપર્યયો મિથ્યાજ્ઞાનમતદ્રૂપ પ્રતિષ્ઠમ્ ॥ 8 ॥
શબ્દજ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પઃ ॥ 9 ॥
અભાવ પ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્નિદ્રા ॥ 10 ॥
અનુભૂત વિષયાસમ્પ્રમોષઃ સ્મૃતિઃ ॥ 11 ॥
અભ્યાસ વૈરાગ્યાભ્યાં તન્નિરોધઃ ॥ 12 ॥
તત્ર સ્થિતૌ યત્નોઽભ્યાસઃ ॥ 13 ॥
સ તુ દીર્ઘકાલ નૈરન્તર્ય સત્કારાસેવિતો દૃઢભૂમિઃ ॥ 14 ॥
દૃષ્ટાનુશ્રવિક વિષય વિતૃષ્ણસ્ય વશીકારસઞ્જ્ઞા વૈરાગ્યમ્ ॥ 15 ॥
તત્પરં પુરુષખ્યાતે-ર્ગુણવૈતૃષ્ણ્યમ્ ॥ 16 ॥
વિતર્ક વિચારાનન્દાસ્મિતારૂપાનુગમાત્ સમ્પ્રજ્ઞાતઃ ॥ 17 ॥
વિરામપ્રત્યયાભ્યાસપૂર્વઃ સંસ્કારશેષોઽન્યઃ ॥ 18 ॥
ભવપ્રત્યયો વિદેહપ્રકૃતિલયાનામ્ ॥ 19 ॥
શ્રદ્ધા વીર્ય સ્મૃતિ સમાધિપ્રજ્ઞા પૂર્વક ઇતરેષામ્ ॥ 20 ॥
તીવ્રસંવેગાનામાસન્નઃ ॥ 21 ॥
મૃદુમધ્યાધિમાત્રત્વાત્તતોઽપિ વિશેષઃ ॥ 22 ॥
ઈશ્વરપ્રણિધાનાદ્વા ॥ 23 ॥
ક્લેશ કર્મ વિપાકાશયૈરપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ ॥ 24 ॥
તત્ર નિરતિશયં સર્વજ્ઞબીજમ્ ॥ 25 ॥
સ એષઃ પૂર્વેષામપિ ગુરુઃ કાલેનાનવચ્છેદાત્ ॥ 26 ॥
તસ્ય વાચકઃ પ્રણવઃ ॥ 27 ॥
તજ્જપસ્તદર્થભાવનમ્ ॥ 28 ॥
તતઃ પ્રત્યક્ચેતનાધિગમોઽપ્યન્તરાયાભાવશ્ચ ॥ 29 ॥
વ્યાધિ સ્ત્યાન સંશય પ્રમાદાલસ્યાવિરતિ ભ્રાન્તિ
અથ યોગાનુશાસનમ્ ॥ 1 ॥
યોગશ્ચિત્તવૃત્તિ નિરોધઃ ॥ 2 ॥
તદા દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપેઽવસ્થાનમ્ ॥ 3 ॥
વૃત્તિ સારૂપ્યમિતરત્ર ॥ 4 ॥
વૃત્તયઃ પઞ્ચતય્યઃ ક્લિષ્ટાઽક્લિષ્ટાઃ ॥ 5 ॥
પ્રમાણ વિપર્યય વિકલ્પ નિદ્રા સ્મૃતયઃ ॥ 6 ॥
પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનિ ॥ 7 ॥
વિપર્યયો મિથ્યાજ્ઞાનમતદ્રૂપ પ્રતિષ્ઠમ્ ॥ 8 ॥
શબ્દજ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પઃ ॥ 9 ॥
અભાવ પ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્નિદ્રા ॥ 10 ॥
અનુભૂત વિષયાસમ્પ્રમોષઃ સ્મૃતિઃ ॥ 11 ॥
અભ્યાસ વૈરાગ્યાભ્યાં તન્નિરોધઃ ॥ 12 ॥
તત્ર સ્થિતૌ યત્નોઽભ્યાસઃ ॥ 13 ॥
સ તુ દીર્ઘકાલ નૈરન્તર્ય સત્કારાસેવિતો દૃઢભૂમિઃ ॥ 14 ॥
દૃષ્ટાનુશ્રવિક વિષય વિતૃષ્ણસ્ય વશીકારસઞ્જ્ઞા વૈરાગ્યમ્ ॥ 15 ॥
તત્પરં પુરુષખ્યાતે-ર્ગુણવૈતૃષ્ણ્યમ્ ॥ 16 ॥
વિતર્ક વિચારાનન્દાસ્મિતારૂપાનુગમાત્ સમ્પ્રજ્ઞાતઃ ॥ 17 ॥
વિરામપ્રત્યયાભ્યાસપૂર્વઃ સંસ્કારશેષોઽન્યઃ ॥ 18 ॥
ભવપ્રત્યયો વિદેહપ્રકૃતિલયાનામ્ ॥ 19 ॥
શ્રદ્ધા વીર્ય સ્મૃતિ સમાધિપ્રજ્ઞા પૂર્વક ઇતરેષામ્ ॥ 20 ॥
તીવ્રસંવેગાનામાસન્નઃ ॥ 21 ॥
મૃદુમધ્યાધિમાત્રત્વાત્તતોઽપિ વિશેષઃ ॥ 22 ॥
ઈશ્વરપ્રણિધાનાદ્વા ॥ 23 ॥
ક્લેશ કર્મ વિપાકાશયૈરપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ ॥ 24 ॥
તત્ર નિરતિશયં સર્વજ્ઞબીજમ્ ॥ 25 ॥
સ એષઃ પૂર્વેષામપિ ગુરુઃ કાલેનાનવચ્છેદાત્ ॥ 26 ॥
તસ્ય વાચકઃ પ્રણવઃ ॥ 27 ॥
તજ્જપસ્તદર્થભાવનમ્ ॥ 28 ॥
તતઃ પ્રત્યક્ચેતનાધિગમોઽપ્યન્તરાયાભાવશ્ચ ॥ 29 ॥
વ્યાધિ સ્ત્યાન સંશય પ્રમાદાલસ્યાવિરતિ ભ્રાન્તિ
દર્શનાલબ્ધભૂમિકત્વાનવસ્થિતત્વાનિ ચિત્તવિક્ષેપાસ્તેઽન્તરાયાઃ ॥ 30 ॥
દુઃખ દૌર્મનસ્યાઙ્ગમેજયત્વ શ્વાસપ્રશ્વાસા વિક્ષેપસહભુવઃ ॥ 31 ॥
તત્પ્રતિષેધાર્થમેકતત્ત્વાભ્યાસઃ ॥ 32 ॥
મૈત્રી કરુણા મુદિતોપેક્ષાણાં સુખ દુઃખ પુણ્યાપુણ્ય વિષયાણાં ભાવનાતશ્ચિત્તપ્રસાદનમ્ ॥ 33 ॥
પ્રચ્છર્દન વિધારણાભ્યાં વા પ્રાણસ્ય ॥ 34 ॥
વિષયવતી વા પ્રવૃત્તિરુત્પન્ના મનસઃ સ્થિતિ નિબન્ધિની ॥ 35 ॥
વિશોકા વા જ્યોતિષ્મતી ॥ 36 ॥
વીતરાગ વિષયં વા ચિત્તમ્ ॥ 37 ॥
સ્વપ્ન નિદ્રા જ્ઞાનાલમ્બનં વા ॥ 38 ॥
યથાભિમતધ્યાનાદ્વા ॥ 39 ॥
પરમાણુ પરમ મહત્ત્વાન્તોઽસ્ય વશીકારઃ ॥ 40 ॥
ક્ષીણવૃત્તેરભિજાતસ્યેવ મણેર્ગ્રહીતૃગ્રહણ ગ્રાહ્યેષુ તત્સ્થ તદઞ્જનતા સમાપત્તિઃ ॥ 41 ॥
તત્ર શબ્દાર્થ જ્ઞાન વિકલ્પૈઃ સઙ્કીર્ણા સવિતર્કા સમાપત્તિઃ ॥ 42 ॥
સ્મૃતિ પરિશુદ્ધૌ સ્વરૂપ શૂન્યેવાર્થ માત્રનિર્ભાસા નિર્વિતર્કા ॥ 43 ॥
એતયૈવ સવિચારા નિર્વિચારા ચ સૂક્ષ્મવિષયા વ્યાખ્યાતા ॥ 44 ॥
સૂક્ષ્મ વિષયત્વં ચાલિઙ્ગપર્યવસાનમ્ ॥ 45 ॥
તા એવ સબીજઃ સમાધિઃ ॥ 46 ॥
નિર્વિચાર વૈશારાદ્યેઽધ્યાત્મપ્રસાદઃ ॥ 47 ॥
ઋતમ્ભરા તત્ર પ્રજ્ઞા ॥ 48 ॥
શ્રુતાનુમાન પ્રજ્ઞાભ્યામન્યવિષયા વિશેષાર્થત્વાત્ ॥ 49 ॥
તજ્જઃ સંસ્કારોઽન્યસંસ્કાર પ્રતિબન્ધી ॥ 50 ॥
તસ્યાપિ નિરોધે સર્વનિરોધાન્નિર્બીજસ્સમાધિઃ ॥ 51 ॥
ઇતિ પાતઞ્જલયોગદર્શને સમાધિપાદો નામ પ્રથમઃ પાદઃ ।
દુઃખ દૌર્મનસ્યાઙ્ગમેજયત્વ શ્વાસપ્રશ્વાસા વિક્ષેપસહભુવઃ ॥ 31 ॥
તત્પ્રતિષેધાર્થમેકતત્ત્વાભ્યાસઃ ॥ 32 ॥
મૈત્રી કરુણા મુદિતોપેક્ષાણાં સુખ દુઃખ પુણ્યાપુણ્ય વિષયાણાં ભાવનાતશ્ચિત્તપ્રસાદનમ્ ॥ 33 ॥
પ્રચ્છર્દન વિધારણાભ્યાં વા પ્રાણસ્ય ॥ 34 ॥
વિષયવતી વા પ્રવૃત્તિરુત્પન્ના મનસઃ સ્થિતિ નિબન્ધિની ॥ 35 ॥
વિશોકા વા જ્યોતિષ્મતી ॥ 36 ॥
વીતરાગ વિષયં વા ચિત્તમ્ ॥ 37 ॥
સ્વપ્ન નિદ્રા જ્ઞાનાલમ્બનં વા ॥ 38 ॥
યથાભિમતધ્યાનાદ્વા ॥ 39 ॥
પરમાણુ પરમ મહત્ત્વાન્તોઽસ્ય વશીકારઃ ॥ 40 ॥
ક્ષીણવૃત્તેરભિજાતસ્યેવ મણેર્ગ્રહીતૃગ્રહણ ગ્રાહ્યેષુ તત્સ્થ તદઞ્જનતા સમાપત્તિઃ ॥ 41 ॥
તત્ર શબ્દાર્થ જ્ઞાન વિકલ્પૈઃ સઙ્કીર્ણા સવિતર્કા સમાપત્તિઃ ॥ 42 ॥
સ્મૃતિ પરિશુદ્ધૌ સ્વરૂપ શૂન્યેવાર્થ માત્રનિર્ભાસા નિર્વિતર્કા ॥ 43 ॥
એતયૈવ સવિચારા નિર્વિચારા ચ સૂક્ષ્મવિષયા વ્યાખ્યાતા ॥ 44 ॥
સૂક્ષ્મ વિષયત્વં ચાલિઙ્ગપર્યવસાનમ્ ॥ 45 ॥
તા એવ સબીજઃ સમાધિઃ ॥ 46 ॥
નિર્વિચાર વૈશારાદ્યેઽધ્યાત્મપ્રસાદઃ ॥ 47 ॥
ઋતમ્ભરા તત્ર પ્રજ્ઞા ॥ 48 ॥
શ્રુતાનુમાન પ્રજ્ઞાભ્યામન્યવિષયા વિશેષાર્થત્વાત્ ॥ 49 ॥
તજ્જઃ સંસ્કારોઽન્યસંસ્કાર પ્રતિબન્ધી ॥ 50 ॥
તસ્યાપિ નિરોધે સર્વનિરોધાન્નિર્બીજસ્સમાધિઃ ॥ 51 ॥
ઇતિ પાતઞ્જલયોગદર્શને સમાધિપાદો નામ પ્રથમઃ પાદઃ ।