అథ సమాధిపాదః ।
అథ యోగానుశాసనమ్ ॥ 1 ॥
యోగశ్చిత్తవృత్తి నిరోధః ॥ 2 ॥
తదా ద్రష్టుః స్వరూపేఽవస్థానమ్ ॥ 3 ॥
వృత్తి సారూప్యమితరత్ర ॥ 4 ॥
వృత్తయః పఞ్చతయ్యః క్లిష్టాఽక్లిష్టాః ॥ 5 ॥
ప్రమాణ విపర్యయ వికల్ప నిద్రా స్మృతయః ॥ 6 ॥
ప్రత్యక్షానుమానాగమాః ప్రమాణాని ॥ 7 ॥
విపర్యయో మిథ్యాజ్ఞానమతద్రూప ప్రతిష్ఠమ్ ॥ 8 ॥
శబ్దజ్ఞానానుపాతీ వస్తుశూన్యో వికల్పః ॥ 9 ॥
అభావ ప్రత్యయాలమ్బనా వృత్తిర్నిద్రా ॥ 10 ॥
అనుభూత విషయాసమ్ప్రమోషః స్మృతిః ॥ 11 ॥
అభ్యాస వైరాగ్యాభ్యాం తన్నిరోధః ॥ 12 ॥
తత్ర స్థితౌ యత్నోఽభ్యాసః ॥ 13 ॥
స తు దీర్ఘకాల నైరన్తర్య సత్కారాసేవితో దృఢభూమిః ॥ 14 ॥
దృష్టానుశ్రవిక విషయ వితృష్ణస్య వశీకారసఞ్జ్ఞా వైరాగ్యమ్ ॥ 15 ॥
తత్పరం పురుషఖ్యాతే-ర్గుణవైతృష్ణ్యమ్ ॥ 16 ॥
వితర్క విచారానన్దాస్మితారూపానుగమాత్ సమ్ప్రజ్ఞాతః ॥ 17 ॥
విరామప్రత్యయాభ్యాసపూర్వః సంస్కారశేషోఽన్యః ॥ 18 ॥
భవప్రత్యయో విదేహప్రకృతిలయానామ్ ॥ 19 ॥
శ్రద్ధా వీర్య స్మృతి సమాధిప్రజ్ఞా పూర్వక ఇతరేషామ్ ॥ 20 ॥
తీవ్రసంవేగానామాసన్నః ॥ 21 ॥
మృదుమధ్యాధిమాత్రత్వాత్తతోఽపి విశేషః ॥ 22 ॥
ఈశ్వరప్రణిధానాద్వా ॥ 23 ॥
క్లేశ కర్మ విపాకాశయైరపరామృష్టః పురుషవిశేష ఈశ్వరః ॥ 24 ॥
తత్ర నిరతిశయం సర్వజ్ఞబీజమ్ ॥ 25 ॥
స ఏషః పూర్వేషామపి గురుః కాలేనానవచ్ఛేదాత్ ॥ 26 ॥
తస్య వాచకః ప్రణవః ॥ 27 ॥
తజ్జపస్తదర్థభావనమ్ ॥ 28 ॥
తతః ప్రత్యక్చేతనాధిగమోఽప్యన్తరాయాభావశ్చ ॥ 29 ॥
వ్యాధి స్త్యాన సంశయ ప్రమాదాలస్యావిరతి భ్రాన్తి
అథ యోగానుశాసనమ్ ॥ 1 ॥
యోగశ్చిత్తవృత్తి నిరోధః ॥ 2 ॥
తదా ద్రష్టుః స్వరూపేఽవస్థానమ్ ॥ 3 ॥
వృత్తి సారూప్యమితరత్ర ॥ 4 ॥
వృత్తయః పఞ్చతయ్యః క్లిష్టాఽక్లిష్టాః ॥ 5 ॥
ప్రమాణ విపర్యయ వికల్ప నిద్రా స్మృతయః ॥ 6 ॥
ప్రత్యక్షానుమానాగమాః ప్రమాణాని ॥ 7 ॥
విపర్యయో మిథ్యాజ్ఞానమతద్రూప ప్రతిష్ఠమ్ ॥ 8 ॥
శబ్దజ్ఞానానుపాతీ వస్తుశూన్యో వికల్పః ॥ 9 ॥
అభావ ప్రత్యయాలమ్బనా వృత్తిర్నిద్రా ॥ 10 ॥
అనుభూత విషయాసమ్ప్రమోషః స్మృతిః ॥ 11 ॥
అభ్యాస వైరాగ్యాభ్యాం తన్నిరోధః ॥ 12 ॥
తత్ర స్థితౌ యత్నోఽభ్యాసః ॥ 13 ॥
స తు దీర్ఘకాల నైరన్తర్య సత్కారాసేవితో దృఢభూమిః ॥ 14 ॥
దృష్టానుశ్రవిక విషయ వితృష్ణస్య వశీకారసఞ్జ్ఞా వైరాగ్యమ్ ॥ 15 ॥
తత్పరం పురుషఖ్యాతే-ర్గుణవైతృష్ణ్యమ్ ॥ 16 ॥
వితర్క విచారానన్దాస్మితారూపానుగమాత్ సమ్ప్రజ్ఞాతః ॥ 17 ॥
విరామప్రత్యయాభ్యాసపూర్వః సంస్కారశేషోఽన్యః ॥ 18 ॥
భవప్రత్యయో విదేహప్రకృతిలయానామ్ ॥ 19 ॥
శ్రద్ధా వీర్య స్మృతి సమాధిప్రజ్ఞా పూర్వక ఇతరేషామ్ ॥ 20 ॥
తీవ్రసంవేగానామాసన్నః ॥ 21 ॥
మృదుమధ్యాధిమాత్రత్వాత్తతోఽపి విశేషః ॥ 22 ॥
ఈశ్వరప్రణిధానాద్వా ॥ 23 ॥
క్లేశ కర్మ విపాకాశయైరపరామృష్టః పురుషవిశేష ఈశ్వరః ॥ 24 ॥
తత్ర నిరతిశయం సర్వజ్ఞబీజమ్ ॥ 25 ॥
స ఏషః పూర్వేషామపి గురుః కాలేనానవచ్ఛేదాత్ ॥ 26 ॥
తస్య వాచకః ప్రణవః ॥ 27 ॥
తజ్జపస్తదర్థభావనమ్ ॥ 28 ॥
తతః ప్రత్యక్చేతనాధిగమోఽప్యన్తరాయాభావశ్చ ॥ 29 ॥
వ్యాధి స్త్యాన సంశయ ప్రమాదాలస్యావిరతి భ్రాన్తి
దర్శనాలబ్ధభూమికత్వానవస్థితత్వాని చిత్తవిక్షేపాస్తేఽన్తరాయాః ॥ 30 ॥
దుఃఖ దౌర్మనస్యాఙ్గమేజయత్వ శ్వాసప్రశ్వాసా విక్షేపసహభువః ॥ 31 ॥
తత్ప్రతిషేధార్థమేకతత్త్వాభ్యాసః ॥ 32 ॥
మైత్రీ కరుణా ముదితోపేక్షాణాం సుఖ దుఃఖ పుణ్యాపుణ్య విషయాణాం భావనాతశ్చిత్తప్రసాదనమ్ ॥ 33 ॥
ప్రచ్ఛర్దన విధారణాభ్యాం వా ప్రాణస్య ॥ 34 ॥
విషయవతీ వా ప్రవృత్తిరుత్పన్నా మనసః స్థితి నిబన్ధినీ ॥ 35 ॥
విశోకా వా జ్యోతిష్మతీ ॥ 36 ॥
వీతరాగ విషయం వా చిత్తమ్ ॥ 37 ॥
స్వప్న నిద్రా జ్ఞానాలమ్బనం వా ॥ 38 ॥
యథాభిమతధ్యానాద్వా ॥ 39 ॥
పరమాణు పరమ మహత్త్వాన్తోఽస్య వశీకారః ॥ 40 ॥
క్షీణవృత్తేరభిజాతస్యేవ మణేర్గ్రహీతృగ్రహణ గ్రాహ్యేషు తత్స్థ తదఞ్జనతా సమాపత్తిః ॥ 41 ॥
తత్ర శబ్దార్థ జ్ఞాన వికల్పైః సఙ్కీర్ణా సవితర్కా సమాపత్తిః ॥ 42 ॥
స్మృతి పరిశుద్ధౌ స్వరూప శూన్యేవార్థ మాత్రనిర్భాసా నిర్వితర్కా ॥ 43 ॥
ఏతయైవ సవిచారా నిర్విచారా చ సూక్ష్మవిషయా వ్యాఖ్యాతా ॥ 44 ॥
సూక్ష్మ విషయత్వం చాలిఙ్గపర్యవసానమ్ ॥ 45 ॥
తా ఏవ సబీజః సమాధిః ॥ 46 ॥
నిర్విచార వైశారాద్యేఽధ్యాత్మప్రసాదః ॥ 47 ॥
ఋతమ్భరా తత్ర ప్రజ్ఞా ॥ 48 ॥
శ్రుతానుమాన ప్రజ్ఞాభ్యామన్యవిషయా విశేషార్థత్వాత్ ॥ 49 ॥
తజ్జః సంస్కారోఽన్యసంస్కార ప్రతిబన్ధీ ॥ 50 ॥
తస్యాపి నిరోధే సర్వనిరోధాన్నిర్బీజస్సమాధిః ॥ 51 ॥
ఇతి పాతఞ్జలయోగదర్శనే సమాధిపాదో నామ ప్రథమః పాదః ।
దుఃఖ దౌర్మనస్యాఙ్గమేజయత్వ శ్వాసప్రశ్వాసా విక్షేపసహభువః ॥ 31 ॥
తత్ప్రతిషేధార్థమేకతత్త్వాభ్యాసః ॥ 32 ॥
మైత్రీ కరుణా ముదితోపేక్షాణాం సుఖ దుఃఖ పుణ్యాపుణ్య విషయాణాం భావనాతశ్చిత్తప్రసాదనమ్ ॥ 33 ॥
ప్రచ్ఛర్దన విధారణాభ్యాం వా ప్రాణస్య ॥ 34 ॥
విషయవతీ వా ప్రవృత్తిరుత్పన్నా మనసః స్థితి నిబన్ధినీ ॥ 35 ॥
విశోకా వా జ్యోతిష్మతీ ॥ 36 ॥
వీతరాగ విషయం వా చిత్తమ్ ॥ 37 ॥
స్వప్న నిద్రా జ్ఞానాలమ్బనం వా ॥ 38 ॥
యథాభిమతధ్యానాద్వా ॥ 39 ॥
పరమాణు పరమ మహత్త్వాన్తోఽస్య వశీకారః ॥ 40 ॥
క్షీణవృత్తేరభిజాతస్యేవ మణేర్గ్రహీతృగ్రహణ గ్రాహ్యేషు తత్స్థ తదఞ్జనతా సమాపత్తిః ॥ 41 ॥
తత్ర శబ్దార్థ జ్ఞాన వికల్పైః సఙ్కీర్ణా సవితర్కా సమాపత్తిః ॥ 42 ॥
స్మృతి పరిశుద్ధౌ స్వరూప శూన్యేవార్థ మాత్రనిర్భాసా నిర్వితర్కా ॥ 43 ॥
ఏతయైవ సవిచారా నిర్విచారా చ సూక్ష్మవిషయా వ్యాఖ్యాతా ॥ 44 ॥
సూక్ష్మ విషయత్వం చాలిఙ్గపర్యవసానమ్ ॥ 45 ॥
తా ఏవ సబీజః సమాధిః ॥ 46 ॥
నిర్విచార వైశారాద్యేఽధ్యాత్మప్రసాదః ॥ 47 ॥
ఋతమ్భరా తత్ర ప్రజ్ఞా ॥ 48 ॥
శ్రుతానుమాన ప్రజ్ఞాభ్యామన్యవిషయా విశేషార్థత్వాత్ ॥ 49 ॥
తజ్జః సంస్కారోఽన్యసంస్కార ప్రతిబన్ధీ ॥ 50 ॥
తస్యాపి నిరోధే సర్వనిరోధాన్నిర్బీజస్సమాధిః ॥ 51 ॥
ఇతి పాతఞ్జలయోగదర్శనే సమాధిపాదో నామ ప్రథమః పాదః ।