শ্রী গণেশায নমঃ ।
শ্রী মহাদেব উবাচ।
ততো রামঃ স্বযং প্রাহ হনুমন্তমুপস্থিতম্ ।
শঋণু যত্বং প্রবক্ষ্যামি হ্যাত্মানাত্মপরাত্মনাম্ ॥ 1॥
শঋণু যত্বং প্রবক্ষ্যামি হ্যাত্মানাত্মপরাত্মনাম্ ॥ 1॥
- ততঃ (tataḥ)then
- রামঃ (rāmaḥ)Rāma
- স্বযম্ (svayam)himself
- প্রাহ (prāha)spoke to
- হনুমন্তম্ (hanumantam)Hanumān
- উপস্থিতম্ (upasthitam)who stood before him
- শৃণু (śṛṇu)hear
- যত্ (yat)that which
- ত্বম্ (tvam)to you
- প্রবক্ষ্যামি (pravakṣyāmi)I shall declare
- হি (hi)indeed
- আত্ম-অনাত্ম-পরাত্মনাম্ (ātma-anātma-parātmanām)of the self, the not-self, and the supreme Self
আকাশস্য যথা ভেদস্ত্রিবিধো দৃশ্যতে মহান্ ।
জলাশযে মহাকাশস্তদবচ্ছিন্ন এব হি ।
প্রতিবিম্বাখ্যমপরং দৃশ্যতে ত্রিবিধং নভঃ ॥ 2॥
জলাশযে মহাকাশস্তদবচ্ছিন্ন এব হি ।
প্রতিবিম্বাখ্যমপরং দৃশ্যতে ত্রিবিধং নভঃ ॥ 2॥
- আকাশস্য (ākāśasya)of the sky
- যথা (yathā)just as
- ভেদঃ (bhedaḥ)a division
- ত্রি-বিধঃ (tri-vidhaḥ)threefold
- দৃশ্যতে (dṛśyate)is seen
- মহান্ (mahān)the great
- জল-আশযে (jala-āśaye)in a body of water
- মহা-আকাশঃ (mahā-ākāśaḥ)the vast sky
- তত্-অবচ্ছিন্নঃ (tat-avacchinnaḥ)that same sky, now bounded
- এব হি (eva hi)just so
- প্রতিবিম্ব-আখ্যম্ (pratibimba-ākhyam)that which is called the reflection
- অপরম্ (aparam)a further one
- দৃশ্যতে (dṛśyate)is seen
- ত্রি-বিধম্ (tri-vidham)threefold
- নভঃ (nabhaḥ)the sky
বুদ্ধ্যবচ্ছিন্নচৈতন্যমেকং পূর্ণমথাপরম্ ।
আভাসস্ত্বপরং বিম্বভূতমেবং ত্রিধা চিতিঃ ॥ 3॥
আভাসস্ত্বপরং বিম্বভূতমেবং ত্রিধা চিতিঃ ॥ 3॥
- বুদ্ধি-অবচ্ছিন্ন-চৈতন্যম্ (buddhi-avacchinna-caitanyam)consciousness bounded by the intellect
- একম্ (ekam)is the one
- পূর্ণম্ (pūrṇam)the full and unbounded
- অথ (atha)and then
- অপরম্ (aparam)the second
- আভাসঃ (ābhāsaḥ)the reflected appearance
- তু (tu)and
- অপরম্ (aparam)the third
- বিম্ব-ভূতম্ (bimba-bhūtam)that which stands as the original
- এবম্ (evam)thus
- ত্রিধা (tridhā)in three ways
- চিতিঃ (citiḥ)awareness
সাভাসবুদ্ধেঃ কর্তৃত্বমবিচ্ছিন্নেঽবিকারিণি ।
সাক্ষিণ্যারোপ্যতে ভ্রান্ত্যা জীবত্বং চ তথাঽবুধৈঃ ॥ 4॥
সাক্ষিণ্যারোপ্যতে ভ্রান্ত্যা জীবত্বং চ তথাঽবুধৈঃ ॥ 4॥
- স-আভাস-বুদ্ধেঃ (sa-ābhāsa-buddheḥ)of the intellect together with its reflection
- কর্তৃত্বম্ (kartṛtvam)the state of being the doer
- অবিচ্ছিন্নে (avicchinne)upon the undivided
- অবিকারিণি (avikāriṇi)upon the unchanging
- সাক্ষিণি (sākṣiṇi)upon the witness
- আরোপ্যতে (āropyate)is superimposed
- ভ্রান্ত্যা (bhrāntyā)through error
- জীবত্বম্ (jīvatvam)the state of being an individual soul
- চ (ca)and
- তথা (tathā)likewise
- অবুধৈঃ (abudhaiḥ)by the unknowing
আভাসস্তু মৃষাবুদ্ধিরবিদ্যাকার্যমুচ্যতে ।
অবিচ্ছিন্নং তু তদ্ব্রহ্ম বিচ্ছেদস্তু বিকল্পিতঃ ॥ 5॥
অবিচ্ছিন্নং তু তদ্ব্রহ্ম বিচ্ছেদস্তু বিকল্পিতঃ ॥ 5॥
- আভাসঃ (ābhāsaḥ)the reflected appearance
- তু (tu)but
- মৃষা-বুদ্ধিঃ (mṛṣā-buddhiḥ)a false cognition
- অবিদ্যা-কার্যম্ (avidyā-kāryam)an effect of ignorance
- উচ্যতে (ucyate)is what it is called
- অবিচ্ছিন্নম্ (avicchinnam)the undivided
- তু (tu)but
- তত্ ব্রহ্ম (tat brahma)that is Brahman
- বিচ্ছেদঃ (vicchedaḥ)the division
- তু (tu)however
- বিকল্পিতঃ (vikalpitaḥ)is merely imagined
অবিচ্ছিন্নস্য পূর্ণেন একত্বং প্রতিপদ্যতে ।
তত্ত্বমস্যাদিবাক্যৈশ্চ সাভাসস্যাহমস্তথা ॥ 6॥
তত্ত্বমস্যাদিবাক্যৈশ্চ সাভাসস্যাহমস্তথা ॥ 6॥
- অবিচ্ছিন্নস্য (avicchinnasya)of the undivided
- পূর্ণেন (pūrṇena)with the full
- একত্বম্ (ekatvam)oneness
- প্রতিপদ্যতে (pratipadyate)is arrived at
- তত্ত্বম্-অসি-আদি-বাক্যৈঃ (tattvam-asi-ādi-vākyaiḥ)by the great sayings beginning “That thou art”
- চ (ca)and
- স-আভাসস্য (sa-ābhāsasya)of that which bears the reflection
- অহম্ অস্মি (aham asmi)by “I am”
- তথা (tathā)likewise
ঐক্যজ্ঞানং যদোত্পন্নং মহাবাক্যেন চাত্মনোঃ ।
তদাঽবিদ্যা স্বকার্যৈশ্চ নশ্যত্যেব ন সংশযঃ ॥ 7॥
তদাঽবিদ্যা স্বকার্যৈশ্চ নশ্যত্যেব ন সংশযঃ ॥ 7॥
- ঐক্য-জ্ঞানম্ (aikya-jñānam)the knowledge of oneness
- যদা (yadā)when
- উত্পন্নম্ (utpannam)has arisen
- মহা-বাক্যেন (mahā-vākyena)through the great saying
- চ (ca)and
- আত্মনোঃ (ātmanoḥ)of the two selves
- তদা (tadā)then
- অবিদ্যা (avidyā)ignorance
- স্ব-কার্যৈঃ (sva-kāryaiḥ)with all its own effects
- চ (ca)and
- নশ্যতি এব (naśyati eva)is destroyed outright
- ন সংশযঃ (na saṃśayaḥ)of this there is no doubt
এতদ্বিজ্ঞায মদ্ভক্তো মদ্ভাবাযোপপদ্যতে
মদ্ভক্তিবিমুখানাং হি শাস্ত্রগর্তেষু মুহ্যতাম্ ।
ন জ্ঞানং ন চ মোক্ষঃ স্যাত্তেষাং জন্মশতৈরপি ॥ 8॥
মদ্ভক্তিবিমুখানাং হি শাস্ত্রগর্তেষু মুহ্যতাম্ ।
ন জ্ঞানং ন চ মোক্ষঃ স্যাত্তেষাং জন্মশতৈরপি ॥ 8॥
- এতত্ বিজ্ঞায (etat vijñāya)having truly known this
- মদ্-ভক্তঃ (mad-bhaktaḥ)my devotee
- মদ্-ভাবায (mad-bhāvāya)to my own being
- উপপদ্যতে (upapadyate)attains
- মদ্-ভক্তি-বিমুখানাম্ (mad-bhakti-vimukhānām)for those turned away from devotion to me
- হি (hi)indeed
- শাস্ত্র-গর্তেষু (śāstra-garteṣu)in the pits of mere scripture
- মুহ্যতাম্ (muhyatām)for those who lose their way
- ন জ্ঞানম্ (na jñānam)there is no knowledge
- ন চ মোক্ষঃ (na ca mokṣaḥ)nor is there liberation
- স্যাত্ (syāt)would there be
- তেষাম্ (teṣām)for them
- জন্ম-শতৈঃ অপি (janma-śataiḥ api)not in a hundred births
ইদং রহস্যং হৃদযং মমাত্মনো মযৈব সাক্ষাত্কথিতং তবানঘ ।
মদ্ভক্তিহীনায শঠায ন ত্বযা দাতব্যমৈন্দ্রাদপি রাজ্যতোঽধিকম্ ॥ 9॥
মদ্ভক্তিহীনায শঠায ন ত্বযা দাতব্যমৈন্দ্রাদপি রাজ্যতোঽধিকম্ ॥ 9॥
- ইদম্ (idam)this
- রহস্যম্ (rahasyam)secret
- হৃদযম্ (hṛdayam)heart
- মম আত্মনঃ (mama ātmanaḥ)of my own self
- মযা এব (mayā eva)by me myself
- সাক্ষাত্ (sākṣāt)face to face
- কথিতম্ (kathitam)has been told
- তব (tava)to you
- অনঘ (anagha)O sinless one
- মদ্-ভক্তি-হীনায (mad-bhakti-hīnāya)to one who lacks devotion to me
- শঠায (śaṭhāya)to a deceitful man
- ন ত্বযা দাতব্যম্ (na tvayā dātavyam)it is not to be given by you
- ঐন্দ্রাত্ অপি রাজ্যতঃ অধিকম্ (aindrāt api rājyataḥ adhikam)though more than Indra’s own kingdom be offered for it
॥ শ্রীমদধ্যাত্মরামাযণে বালকাণ্ডে শ্রীরামহৃদযং সম্পূর্ণম্ ॥
- শ্রীমত্-অধ্যাত্ম-রামাযণে (śrīmat-adhyātma-rāmāyaṇe)in the blessed Adhyātma Rāmāyaṇa
- বাল-কাণ্ডে (bāla-kāṇḍe)in the Book of Childhood
- শ্রী-রাম-হৃদযম্ (śrī-rāma-hṛdayam)the Heart of Śrī Rāma
- সম্পূর্ণম্ (sampūrṇam)is complete
