શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૧૦.૧૩

શ્રીશુક ઉવાચ
સાધુ પૃષ્ટં મહાભાગ ત્વયા ભાગવતોત્તમ ।
યન્નૂતનયસીશસ્ય શૃણ્વન્નપિ કથાં મુહુઃ ॥ ૧ ॥

સતામયં સારભૃતાં નિસર્ગો
યદર્થવાણીશ્રુતિચેતસામપિ ।
પ્રતિક્ષણં નવ્યવદચ્યુતસ્ય યત્
સ્ત્રિયા વિટાનામિવ સાધુવાર્તા ॥ ૨ ॥

શૃણુષ્વાવહિતો રાજન્નપિ ગુહ્યં વદામિ તે ।
બ્રૂયુઃ સ્નિગ્ધસ્ય શિષ્યસ્ય ગુરવો ગુહ્યમપ્યુત ॥ ૩ ॥

તથાઘવદનાન્મૃત્યો રક્ષિત્વા વત્સપાલકાન્ ।
સરિત્પુલિનમાનીય ભગવાનિદમબ્રવીત્ ॥ ૪ ॥

અહોઽતિરમ્યં પુલિનં વયસ્યાઃ
સ્વકેલિસમ્પન્મૃદુલાચ્છબાલુકમ્ ।
સ્ફુટત્સરોગન્ધહૃતાલિપત્રિક-
ધ્વનિપ્રતિધ્વાનલસદ્દ્રુમાકુલમ્ ॥ ૫ ॥

અત્ર ભોક્તવ્યમસ્માભિર્દિવારૂઢં ક્ષુધાર્દિતાઃ ।
વત્સાઃ સમીપેઽપઃ પીત્વા ચરન્તુ શનકૈસ્તૃણમ્ ॥ ૬ ॥

તથેતિ પાયયિત્વાર્ભા વત્સાનારુધ્ય શાદ્વલે ।
મુક્ત્વા શિક્યાનિ બુભુજુઃ સમં ભગવતા મુદા ॥ ૭ ॥

કૃષ્ણસ્ય વિષ્વક્ પુરુરાજિમણ્ડલૈ-
રભ્યાનનાઃ ફુલ્લદૃશો વ્રજાર્ભકાઃ ।
સહોપવિષ્ટા વિપિને વિરેજુ-
શ્છદા યથામ્ભોરુહકર્ણિકાયાઃ ॥ ૮ ॥

કેચિત્ પુષ્પૈર્દલૈઃ કેચિત્પલ્લવૈરઙ્કુરૈઃ ફલૈઃ ।
શિગ્ભિસ્ત્વગ્ભિર્દૃષદ્ભિશ્ચ બુભુજુઃ કૃતભાજનાઃ ॥ ૯ ॥

સર્વે મિથો દર્શયન્તઃ સ્વસ્વભોજ્યરુચિં પૃથક્ ।
હસન્તો હાસયન્તશ્ચાભ્યવજહ્રુઃ સહેશ્વરાઃ ॥ ૧૦ ॥

બિભ્રદ્ વેણું જઠરપટયોઃ શૃઙ્ગવેત્રે ચ કક્ષે
વામે પાણૌ મસૃણકવલં તત્ફલાન્યઙ્ગુલીષુ ।
તિષ્ઠન્ મધ્યે સ્વપરિસુહૃદો હાસયન્ નર્મભિઃ સ્વૈઃ
સ્વર્ગે લોકે મિષતિ બુભુજે યજ્ઞભુગ્ બાલકેલિઃ ॥ ૧૧ ॥

ભારતૈવં વત્સપેષુ ભુઞ્જાનેષ્વચ્યુતાત્મસુ ।
વત્સાસ્ત્વન્તર્વને દૂરં વિવિશુસ્તૃણલોભિતાઃ ॥ ૧૨ ॥

તાન્ દૃષ્ટ્વા ભયસન્ત્રસ્તાનૂચે કૃષ્ણોઽસ્ય ભીભયમ્ ।
મિત્રાણ્યાશાન્મા વિરમતેહાનેષ્યે વત્સકાનહમ્ ॥ ૧૩ ॥

ઇત્યુક્ત્વાદ્રિદરીકુઞ્જગહ્વરેષ્વાત્મવત્સકાન્ ।
વિચિન્વન્ભગવાન્કૃષ્ણઃ સપાણિકવલો યયૌ ॥ ૧૪ ॥

અમ્ભોજન્મજનિસ્તદન્તરગતો માયાર્ભકસ્યેશિતુ-
ર્દ્રષ્ટું મઞ્જુ મહિત્વમન્યદપિ તદ્વત્સાનિતો વત્સપાન્ ।
નીત્વાન્યત્ર કુરૂદ્વહાન્તરદધાત્ ખેઽવસ્થિતો યઃ પુરા
દૃષ્ટ્વાઘાસુરમોક્ષણં પ્રભવતઃ પ્રાપ્તઃ પરં વિસ્મયમ્ ॥ ૧૫ ॥

તતો વત્સાનદૃષ્ટ્વૈત્ય પુલિનેઽપિ ચ વત્સપાન્ ।
ઉભાવપિ વને કૃષ્ણો વિચિકાય સમન્તતઃ ॥ ૧૬ ॥

ક્વાપ્યદૃષ્ટ્વાન્તર્વિપિને વત્સાન્પાલાંશ્ચ વિશ્વવિત્ ।
સર્વં વિધિકૃતં કૃષ્ણઃ સહસાવજગામ હ ॥ ૧૭ ॥

તતઃ કૃષ્ણો મુદં કર્તું તન્માતૃણાં ચ કસ્ય ચ ।
ઉભયાયિતમાત્માનં ચક્રે વિશ્વકૃદીશ્વરઃ ॥ ૧૮ ॥

યાવદ્ વત્સપવત્સકાલ્પકવપુર્યાવત્ કરાઙ્ઘ્ર્યાદિકં
યાવદ્ યષ્ટિવિષાણવેણુદલશિગ્ યાવદ્ વિભૂષામ્બરમ્ ।
યાવચ્છીલગુણાભિધાકૃતિવયો યાવદ્ વિહારાદિકં
સર્વં વિષ્ણુમયં ગિરોઽઙ્ગવદજઃ સર્વસ્વરૂપો બભૌ ॥ ૧૯ ॥

સ્વયમાત્માત્મગોવત્સાન્ પ્રતિવાર્યાત્મવત્સપૈઃ ।
ક્રીડન્નાત્મવિહારૈશ્ચ સર્વાત્મા પ્રાવિશદ્ વ્રજમ્ ॥ ૨૦ ॥

તત્તદ્વત્સાન્પૃથઙ્નીત્વા તત્તદ્ગોષ્ઠે નિવેશ્ય સઃ ।
તત્તદાત્માભવદ્ રાજંસ્તત્તત્સદ્મ પ્રવિષ્ટવાન્ ॥ ૨૧ ॥

તન્માતરો વેણુરવત્વરોત્થિતા
ઉત્થાપ્ય દોર્ભિઃ પરિરભ્ય નિર્ભરમ્ ।
સ્નેહસ્નુતસ્તન્યપયઃસુધાસવં
મત્વા પરં બ્રહ્મ સુતાનપાયયન્ ॥ ૨૨ ॥

તતો નૃપોન્મર્દનમજ્જલેપના-
લઙ્કારરક્ષાતિલકાશનાદિભિઃ ।
સંલાલિતઃ સ્વાચરિતૈઃ પ્રહર્ષયન્
સાયં ગતો યામયમેન માધવઃ ॥ ૨૩ ॥

ગાવસ્તતો ગોષ્ઠમુપેત્ય સત્વરં
હુઙ્કારઘોષૈઃ પરિહૂતસઙ્ગતાન્ ।
સ્વકાન્ સ્વકાન્ વત્સતરાનપાયયન્
મુહુર્લિહન્ત્યઃ સ્રવદૌધસં પયઃ ॥ ૨૪ ॥

ગોગોપીનાં માતૃતાસ્મિન્નાસીત્સ્નેહર્ધિકાં વિના ।
પુરોવદાસ્વપિ હરેસ્તોકતા માયયા વિના ॥ ૨૫ ॥

વ્રજૌકસાં સ્વતોકેષુ સ્નેહવલ્લ્યાબ્દમન્વહમ્ ।
શનૈર્નિઃસીમ વવૃધે યથા કૃષ્ણે ત્વપૂર્વવત્ ॥ ૨૬ ॥

ઇત્થમાત્માત્મનાત્માનં વત્સપાલમિષેણ સઃ ।
પાલયન્ વત્સપો વર્ષં ચિક્રીડે વનગોષ્ઠયોઃ ॥ ૨૭ ॥

એકદા ચારયન્ વત્સાન્સરામો વનમાવિશત્ ।
પઞ્ચષાસુ ત્રિયામાસુ હાયનાપૂરણીષ્વજઃ ॥ ૨૮ ॥

તતો વિદૂરાચ્ચરતો ગાવો વત્સાનુપવ્રજમ્ ।
ગોવર્ધનાદ્રિશિરસિ ચરન્ત્યો દદૃશુસ્તૃણમ્ ॥ ૨૯ ॥

દૃષ્ટ્વાથ તત્સ્નેહવશોઽસ્મૃતાત્મા
સ ગોવ્રજોઽત્યાત્મપદુર્ગમાર્ગઃ ।
દ્વિપાત્કકુદ્ગ્રીવ ઉદાસ્યપુચ્છો-
ઽગાદ્ધુઙ્કૃતૈરાસ્રુપયા જવેન ॥ ૩૦ ॥

સમેત્ય ગાવોઽધો વત્સાન્ વત્સવત્યોઽપ્યપાયયન્ ।
ગિલન્ત્ય ઇવ ચાઙ્ગાનિ લિહન્ત્યઃ સ્વૌધસં પયઃ ॥ ૩૧ ॥

ગોપાસ્તદ્રોધનાયાસમૌઘ્યલજ્જોરુમન્યુના ।
દુર્ગાધ્વકૃચ્છ્રતોઽભ્યેત્ય ગોવત્સૈર્દદૃશુઃ સુતાન્ ॥ ૩૨ ॥

તદીક્ષણોત્પ્રેમરસાપ્લુતાશયા
જાતાનુરાગા ગતમન્યવોઽર્ભકાન્ ।
ઉદુહ્ય દોર્ભિઃ પરિરભ્ય મૂર્ધનિ
ઘ્રાણૈરવાપુઃ પરમાં મુદં તે ॥ ૩૩ ॥

તતઃ પ્રવયસો ગોપાસ્તોકાશ્લેષસુનિર્વૃતાઃ ।
કૃચ્છ્રાચ્છનૈરપગતાસ્તદનુસ્મૃત્યુદશ્રવઃ ॥ ૩૪ ॥

વ્રજસ્ય રામઃ પ્રેમર્ધેર્વીક્ષ્યૌત્કણ્ઠ્યમનુક્ષણમ્ ।
મુક્તસ્તનેષ્વપત્યેષ્વપ્યહેતુવિદચિન્તયત્ ॥ ૩૫ ॥

કિમેતદદ્ભુતમિવ વાસુદેવેઽખિલાત્મનિ ।
વ્રજસ્ય સાત્મનસ્તોકેષ્વપૂર્વં પ્રેમ વર્ધતે ॥ ૩૬ ॥

કેયં વા કુત આયાતા દૈવી વા નાર્યુતાસુરી ।
પ્રાયો માયાસ્તુ મે ભર્તુર્નાન્યા મેઽપિ વિમોહિની ॥ ૩૭ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય દાશાર્હો વત્સાન્સવયસાનપિ ।
સર્વાનાચષ્ટ વૈકુણ્ઠં ચક્ષુષા વયુનેન સઃ ॥ ૩૮ ॥

નૈતે સુરેશા ઋષયો ન ચૈતે
ત્વમેવ ભાસીશ ભિદાશ્રયેઽપિ ।
સર્વં પૃથક્ત્વં નિગમાત્ કથં વદે-
ત્યુક્તેન વૃત્તં પ્રભુણા બલોઽવૈત્ ॥ ૩૯ ॥

તાવદેત્યાત્મભૂરાત્મમાનેન ત્રુટ્યનેહસા ।
પુરોવદાબ્દં ક્રીડન્તં દદૃશે સકલં હરિમ્ ॥ ૪૦ ॥

યાવન્તો ગોકુલે બાલાઃ સવત્સાઃ સર્વ એવ હિ ।
માયાશયે શયાના મે નાદ્યાપિ પુનરુત્થિતાઃ ॥ ૪૧ ॥

ઇત એતેઽત્ર કુત્રત્યા મન્માયામોહિતેતરે ।
તાવન્ત એવ તત્રાબ્દં ક્રીડન્તો વિષ્ણુના સમમ્ ॥ ૪૨ ॥

એવમેતેષુ ભેદેષુ ચિરં ધ્યાત્વા સ આત્મભૂઃ ।
સત્યાઃ કે કતરે નેતિ જ્ઞાતું નેષ્ટે કથઞ્ચન ॥ ૪૩ ॥

એવં સમ્મોહયન્ વિષ્ણું વિમોહં વિશ્વમોહનમ્ ।
સ્વયૈવ માયયાજોઽપિ સ્વયમેવ વિમોહિતઃ ॥ ૪૪ ॥

તમ્યાં તમોવન્નૈહારં ખદ્યોતાર્ચિરિવાહનિ ।
મહતીતરમાયૈશ્યં નિહન્ત્યાત્મનિ યુઞ્જતઃ ॥ ૪૫ ॥

તાવત્ સર્વે વત્સપાલાઃ પશ્યતોઽજસ્ય તત્ક્ષણાત્ ।
વ્યદૃશ્યન્ત ઘનશ્યામાઃ પીતકૌશેયવાસસઃ ॥ ૪૬ ॥

ચતુર્ભુજાઃ શઙ્ખચક્રગદારાજીવપાણયઃ ।
કિરીટિનઃ કુણ્ડલિનો હારિણો વનમાલિનઃ ॥ ૪૭ ॥

શ્રીવત્સાઙ્ગદદોરત્નકમ્બુકઙ્કણપાણયઃ ।
નૂપુરૈઃ કટકૈર્ભાતાઃ કટિસૂત્રાઙ્ગુલીયકૈઃ ॥ ૪૮ ॥

આઙ્ઘ્રિમસ્તકમાપૂર્ણાસ્તુલસીનવદામભિઃ ।
કોમલૈઃ સર્વગાત્રેષુ ભૂરિપુણ્યવદર્પિતૈઃ ॥ ૪૯ ॥

ચન્દ્રિકાવિશદસ્મેરૈઃ સારુણાપાઙ્ગવીક્ષિતૈઃ ।
સ્વકાર્થાનામિવ રજઃસત્ત્વાભ્યાં સ્રષ્ટૃપાલકાઃ ॥ ૫૦ ॥

આત્માદિસ્તમ્બપર્યન્તૈર્મૂર્તિમદ્ભિશ્ચરાચરૈઃ ।
નૃત્યગીતાદ્યનેકાર્હૈઃ પૃથક્પૃથગુપાસિતાઃ ॥ ૫૧ ॥

અણિમાદ્યૈર્મહિમભિરજાદ્યાભિર્વિભૂતિભિઃ ।
ચતુર્વિંશતિભિસ્તત્ત્વૈઃ પરીતા મહદાદિભિઃ ॥ ૫૨ ॥

કાલસ્વભાવસંસ્કારકામકર્મગુણાદિભિઃ ।
સ્વમહિધ્વસ્તમહિભિર્મૂર્તિમદ્ભિરુપાસિતાઃ ॥ ૫૩ ॥

સત્યજ્ઞાનાનન્તાનન્દમાત્રૈકરસમૂર્તયઃ ।
અસ્પૃષ્ટભૂરિમાહાત્મ્યા અપિ હ્યુપનિષદ્દૃશામ્ ॥ ૫૪ ॥

એવં સકૃદ્ દદર્શાજઃ પરબ્રહ્માત્મનોઽખિલાન્ ।
યસ્ય ભાસા સર્વમિદં વિભાતિ સચરાચરમ્ ॥ ૫૫ ॥

તતોઽતિકુતુકોદ્વૃત્યસ્તિમિતૈકાદશેન્દ્રિયઃ ।
તદ્ધામ્નાભૂદજસ્તૂષ્ણીં પૂર્દેવ્યન્તીવ પુત્રિકા ॥ ૫૬ ॥

ઇતીરેશેઽતર્ક્યે નિજમહિમનિ સ્વપ્રમિતિકે
પરત્રાજાતોઽતન્નિરસનમુખબ્રહ્મકમિતૌ ।
અનીશેઽપિ દ્રષ્ટું કિમિદમિતિ વા મુહ્યતિ સતિ
ચચ્છાદાજો જ્ઞાત્વા સપદિ પરમોઽજાજવનિકામ્ ॥ ૫૭ ॥

તતોઽર્વાક્પ્રતિલબ્ધાક્ષઃ કઃ પરેતવદુત્થિતઃ ।
કૃચ્છ્રાદુન્મીલ્ય વૈ દૃષ્ટીરાચષ્ટેદં સહાત્મના ॥ ૫૮ ॥

સપદ્યેવાભિતઃ પશ્યન્ દિશોઽપશ્યત્પુરઃસ્થિતમ્ ।
વૃન્દાવનં જનાજીવ્યદ્રુમાકીર્ણં સમાપ્રિયમ્ ॥ ૫૯ ॥

યત્ર નૈસર્ગદુર્વૈરાઃ સહાસન્ નૃમૃગાદયઃ ।
મિત્રાણીવાજિતાવાસદ્રુતરુટ્તર્ષકાદિકમ્ ॥ ૬૦ ॥

તત્રોદ્વહત્ પશુપવંશશિશુત્વનાટ્યં
બ્રહ્માદ્વયં પરમનન્તમગાધબોધમ્ ।
વત્સાન્ સખીનિવ પુરા પરિતો વિચિન્વ-
દેકં સપાણિકવલં પરમેષ્ઠ્યચષ્ટ ॥ ૬૧ ॥

દૃષ્ટ્વા ત્વરેણ નિજધોરણતોઽવતીર્ય
પૃથ્વ્યાં વપુઃ કનકદણ્ડમિવાભિપાત્ય ।
સ્પૃષ્ટ્વા ચતુર્મુકુટકોટિભિરઙ્ઘ્રિયુગ્મં
નત્વા મુદશ્રુસુજલૈરકૃતાભિષેકમ્ ॥ ૬૨ ॥

ઉત્થાયોત્થાય કૃષ્ણસ્ય ચિરસ્ય પાદયોઃ પતન્ ।
આસ્તે મહિત્વં પ્રાગ્દૃષ્ટં સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા પુનઃ પુનઃ ॥ ૬૩ ॥

શનૈરથોત્થાય વિમૃજ્ય લોચને
મુકુન્દમુદ્વીક્ષ્ય વિનમ્રકન્ધરઃ ।
કૃતાઞ્જલિઃ પ્રશ્રયવાન્ સમાહિતઃ
સવેપથુર્ગદ્ગદયૈલતેલયા ॥ ૬૪ ॥
જ્ઞાને પ્રયાસમુદપાસ્ય નમન્ત એવ
જીવન્તિ સન્મુખરિતાં ભવદીયવાર્તામ્ ।
સ્થાને સ્થિતાઃ શ્રુતિગતાં તનુવાઙ્મનોભિ-
ર્યે પ્રાયશોઽજિત જિતોઽપ્યસિ તૈસ્ત્રિલોક્યામ્ ॥