શ્રીશુક ઉવાચ
દુર્યોધનસુતાં રાજન્ લક્ષ્મણાં સમિતિંજયઃ ।
સ્વયંવરસ્થામહરત્ સામ્બો જામ્બવતીસુતઃ ॥ ૧ ॥
દુર્યોધનસુતાં રાજન્ લક્ષ્મણાં સમિતિંજયઃ ।
સ્વયંવરસ્થામહરત્ સામ્બો જામ્બવતીસુતઃ ॥ ૧ ॥
કૌરવાઃ કુપિતા ઊચુર્દુર્વિનીતોઽયમર્ભકઃ ।
કદર્થીકૃત્ય નઃ કન્યામકામામહરદ્ બલાત્ ॥ ૨ ॥
કદર્થીકૃત્ય નઃ કન્યામકામામહરદ્ બલાત્ ॥ ૨ ॥
બધ્નીતેમં દુર્વિનીતં કિં કરિષ્યન્તિ વૃષ્ણયઃ ।
યેઽસ્મત્પ્રસાદોપચિતાં દત્તાં નો ભુઞ્જતે મહીમ્ ॥ ૩ ॥
યેઽસ્મત્પ્રસાદોપચિતાં દત્તાં નો ભુઞ્જતે મહીમ્ ॥ ૩ ॥
નિગૃહીતં સુતં શ્રુત્વા યદ્યેષ્યન્તીહ વૃષ્ણયઃ ।
ભગ્નદર્પાઃ શમં યાન્તિ પ્રાણા ઇવ સુસંયતાઃ ॥ ૪ ॥
ભગ્નદર્પાઃ શમં યાન્તિ પ્રાણા ઇવ સુસંયતાઃ ॥ ૪ ॥
ઇતિ કર્ણઃ શલો ભૂરિર્યજ્ઞકેતુઃ સુયોધનઃ ।
સામ્બમારેભિરે યોદ્ધું કુરુવૃદ્ધાનુમોદિતાઃ ॥ ૫ ॥
સામ્બમારેભિરે યોદ્ધું કુરુવૃદ્ધાનુમોદિતાઃ ॥ ૫ ॥
દૃષ્ટ્વાનુધાવતઃ સામ્બો ધાર્તરાષ્ટ્રાન્ મહારથઃ ।
પ્રગૃહ્ય રુચિરં ચાપં તસ્થૌ સિંહ ઇવૈકલઃ ॥ ૬ ॥
પ્રગૃહ્ય રુચિરં ચાપં તસ્થૌ સિંહ ઇવૈકલઃ ॥ ૬ ॥
તં તે જિઘૃક્ષવઃ ક્રુદ્ધાસ્તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ ભાષિણઃ ।
આસાદ્ય ધન્વિનો બાણૈઃ કર્ણાગ્રણ્યઃ સમાકિરન્ ॥ ૭ ॥
આસાદ્ય ધન્વિનો બાણૈઃ કર્ણાગ્રણ્યઃ સમાકિરન્ ॥ ૭ ॥
સોઽપવિદ્ધઃ કુરુશ્રેષ્ઠ કુરુભિર્યદુનન્દનઃ ।
નામૃષ્યત્તદચિન્ત્યાર્ભઃ સિંહ ક્ષુદ્રમૃગૈરિવ ॥ ૮ ॥
નામૃષ્યત્તદચિન્ત્યાર્ભઃ સિંહ ક્ષુદ્રમૃગૈરિવ ॥ ૮ ॥
વિસ્ફૂર્જ્ય રુચિરં ચાપં સર્વાન્ વિવ્યાધ સાયકૈઃ ।
કર્ણાદીન્ ષડ્રથાન્ વીરસ્તાવદ્ભિર્યુગપત્ પૃથક્ ॥ ૯ ॥
કર્ણાદીન્ ષડ્રથાન્ વીરસ્તાવદ્ભિર્યુગપત્ પૃથક્ ॥ ૯ ॥
ચતુર્ભિશ્ચતુરો વાહાનેકૈકેન ચ સારથીન્ ।
રથિનશ્ચ મહેષ્વાસાંસ્તસ્ય તત્તેઽભ્યપૂજયન્ ॥ ૧૦ ॥
રથિનશ્ચ મહેષ્વાસાંસ્તસ્ય તત્તેઽભ્યપૂજયન્ ॥ ૧૦ ॥
તં તુ તે વિરથં ચક્રુશ્ચત્વારશ્ચતુરો હયાન્ ।
એકસ્તુ સારથિં જઘ્ને ચિચ્છેદાન્યઃ શરાસનમ્ ॥ ૧૧ ॥
એકસ્તુ સારથિં જઘ્ને ચિચ્છેદાન્યઃ શરાસનમ્ ॥ ૧૧ ॥
તં બદ્ધ્વા વિરથીકૃત્ય કૃચ્છ્રેણ કુરવો યુધિ ।
કુમારં સ્વસ્ય કન્યાં ચ સ્વપુરં જયિનોઽવિશન્ ॥ ૧૨ ॥
કુમારં સ્વસ્ય કન્યાં ચ સ્વપુરં જયિનોઽવિશન્ ॥ ૧૨ ॥
તચ્છ્રુત્વા નારદોક્તેન રાજન્ સઞ્જાતમન્યવઃ ।
કુરૂન્ પ્રત્યુદ્યમં ચક્રુરુગ્રસેનપ્રચોદિતાઃ ॥ ૧૩ ॥
કુરૂન્ પ્રત્યુદ્યમં ચક્રુરુગ્રસેનપ્રચોદિતાઃ ॥ ૧૩ ॥
સાન્ત્વયિત્વા તુ તાન્ રામઃ સન્નદ્ધાન્ વૃષ્ણિપુઙ્ગવાન્ ।
નૈચ્છત્ કુરૂણાં વૃષ્ણીનાં કલિં કલિમલાપહઃ ॥ ૧૪ ॥
નૈચ્છત્ કુરૂણાં વૃષ્ણીનાં કલિં કલિમલાપહઃ ॥ ૧૪ ॥
જગામ હાસ્તિનપુરં રથેનાદિત્યવર્ચસા ।
બ્રાહ્મણૈઃ કુલવૃદ્ધૈશ્ચ વૃતશ્ચન્દ્ર ઇવ ગ્રહૈઃ ॥ ૧૫ ॥
બ્રાહ્મણૈઃ કુલવૃદ્ધૈશ્ચ વૃતશ્ચન્દ્ર ઇવ ગ્રહૈઃ ॥ ૧૫ ॥
ગત્વા ગજાહ્વયં રામો બાહ્યોપવનમાસ્થિતઃ ।
ઉદ્ધવં પ્રેષયામાસ ધૃતરાષ્ટ્રં બુભુત્સયા ॥ ૧૬ ॥
ઉદ્ધવં પ્રેષયામાસ ધૃતરાષ્ટ્રં બુભુત્સયા ॥ ૧૬ ॥
સોઽભિવન્દ્યામ્બિકાપુત્રં ભીષ્મં દ્રોણં ચ બાહ્લિકમ્ ।
દુર્યોધનં ચ વિધિવદ્ રામમાગતમબ્રવીત્ ॥ ૧૭ ॥
દુર્યોધનં ચ વિધિવદ્ રામમાગતમબ્રવીત્ ॥ ૧૭ ॥
તેઽતિપ્રીતાસ્તમાકર્ણ્ય પ્રાપ્તં રામં સુહૃત્તમમ્ ।
તમર્ચયિત્વાભિયયુઃ સર્વે મઙ્ગલપાણયઃ ॥ ૧૮ ॥
તમર્ચયિત્વાભિયયુઃ સર્વે મઙ્ગલપાણયઃ ॥ ૧૮ ॥
તં સઙ્ગય યથાન્યાયં ગામર્ઘ્યં ચ ન્યવેદયન્ ।
તેષાં યે તત્પ્રભાવજ્ઞાઃ પ્રણેમુઃ શિરસા બલમ્ ॥ ૧૯ ॥
તેષાં યે તત્પ્રભાવજ્ઞાઃ પ્રણેમુઃ શિરસા બલમ્ ॥ ૧૯ ॥
બન્ધૂન્ કુશલિનઃ શ્રુત્વા પૃષ્ટ્વા શિવમનામયમ્ ।
પરસ્પરમથો રામો બભાષેઽવિક્લવં વચઃ ॥ ૨૦ ॥
પરસ્પરમથો રામો બભાષેઽવિક્લવં વચઃ ॥ ૨૦ ॥
ઉગ્રસેનઃ ક્ષિતેશેશો યદ્ વ આજ્ઞાપયત્ પ્રભુઃ ।
તદવ્યગ્રધિયઃ શ્રુત્વા કુરુધ્વમવિલમ્બિતમ્ ॥ ૨૧ ॥
તદવ્યગ્રધિયઃ શ્રુત્વા કુરુધ્વમવિલમ્બિતમ્ ॥ ૨૧ ॥
યદ્ યૂયં બહવસ્ત્વેકં જિત્વાધર્મેણ ધાર્મિકમ્ ।
અબધ્નીતાથ તન્મૃષ્યે બન્ધૂનામૈક્યકામ્યયા ॥ ૨૨ ॥
અબધ્નીતાથ તન્મૃષ્યે બન્ધૂનામૈક્યકામ્યયા ॥ ૨૨ ॥
વીર્યશૌર્યબલોન્નદ્ધમાત્મશક્તિસમં વચઃ ।
કુરવો બલદેવસ્ય નિશમ્યોચુઃ પ્રકોપિતાઃ ॥ ૨૩ ॥
કુરવો બલદેવસ્ય નિશમ્યોચુઃ પ્રકોપિતાઃ ॥ ૨૩ ॥
અહો મહચ્ચિત્રમિદં કાલગત્યા દુરત્યયા ।
આરુરુક્ષત્યુપાનદ્ વૈ શિરો મુકુટસેવિતમ્ ॥ ૨૪ ॥
આરુરુક્ષત્યુપાનદ્ વૈ શિરો મુકુટસેવિતમ્ ॥ ૨૪ ॥
એતે યૌનેન સમ્બદ્ધાઃ સહશય્યાસનાશનાઃ ।
વૃષ્ણયસ્તુલ્યતાં નીતા અસ્મદ્દત્તનૃપાસનાઃ ॥ ૨૫ ॥
વૃષ્ણયસ્તુલ્યતાં નીતા અસ્મદ્દત્તનૃપાસનાઃ ॥ ૨૫ ॥
ચામરવ્યજને શઙ્ખમાતપત્રં ચ પાણ્ડુરમ્ ।
કિરીટમાસનં શય્યાં ભુઞ્જતેઽસ્મદુપેક્ષયા ॥ ૨૬ ॥
કિરીટમાસનં શય્યાં ભુઞ્જતેઽસ્મદુપેક્ષયા ॥ ૨૬ ॥
અલં યદૂનાં નરદેવલાઞ્છનૈ-
ર્દાતુઃ પ્રતીપૈઃ ફણિનામિવામૃતમ્ ।
યેઽસ્મત્પ્રસાદોપચિતા હિ યાદવા
આજ્ઞાપયન્ત્યદ્ય ગતત્રપા બત ॥ ૨૭ ॥
ર્દાતુઃ પ્રતીપૈઃ ફણિનામિવામૃતમ્ ।
યેઽસ્મત્પ્રસાદોપચિતા હિ યાદવા
આજ્ઞાપયન્ત્યદ્ય ગતત્રપા બત ॥ ૨૭ ॥
કથમિન્દ્રોઽપિ કુરુભિર્ભીષ્મદ્રોણાર્જુનાદિભિઃ ।
અદત્તમવરુન્ધીત સિંહગ્રસ્તમિવોરણઃ ॥ ૨૮ ॥
અદત્તમવરુન્ધીત સિંહગ્રસ્તમિવોરણઃ ॥ ૨૮ ॥
શ્રીબાદરાયણિરુવાચ
જન્મબન્ધુશ્રિયોન્નદ્ધમદાસ્તે ભરતર્ષભ ।
આશ્રાવ્ય રામં દુર્વાચ્યમસભ્યાઃ પુરમાવિશન્ ॥ ૨૯ ॥
જન્મબન્ધુશ્રિયોન્નદ્ધમદાસ્તે ભરતર્ષભ ।
આશ્રાવ્ય રામં દુર્વાચ્યમસભ્યાઃ પુરમાવિશન્ ॥ ૨૯ ॥
દૃષ્ટ્વા કુરૂણાં દૌઃશીલ્યં શ્રુત્વાવાચ્યાનિ ચાચ્યુતઃ ।
અવોચત્ કોપસંરબ્ધો દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ પ્રહસન્ મુહુઃ ॥ ૩૦ ॥
અવોચત્ કોપસંરબ્ધો દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ પ્રહસન્ મુહુઃ ॥ ૩૦ ॥
નૂનં નાનામદોન્નદ્ધાઃ શાન્તિં નેચ્છન્ત્યસાધવઃ ।
તેષાં હિ પ્રશમો દણ્ડઃ પશૂનાં લગુડો યથા ॥ ૩૧ ॥
તેષાં હિ પ્રશમો દણ્ડઃ પશૂનાં લગુડો યથા ॥ ૩૧ ॥
અહો યદૂન્ સુસંરબ્ધાન્ કૃષ્ણં ચ કુપિતં શનૈઃ ।
સાન્ત્વયિત્વાહમેતેષાં શમમિચ્છન્નિહાગતઃ ॥ ૩૨ ॥
સાન્ત્વયિત્વાહમેતેષાં શમમિચ્છન્નિહાગતઃ ॥ ૩૨ ॥
ત ઇમે મન્દમતયઃ કલહાભિરતાઃ ખલાઃ ।
તં મામવજ્ઞાય મુહુર્દુર્ભાષાન્ માનિનોઽબ્રુવન્ ॥ ૩૩ ॥
તં મામવજ્ઞાય મુહુર્દુર્ભાષાન્ માનિનોઽબ્રુવન્ ॥ ૩૩ ॥
નોગ્રસેનઃ કિલ વિભુર્ભોજવૃષ્ણ્યન્ધકેશ્વરઃ ।
શક્રાદયો લોકપાલા યસ્યાદેશાનુવર્તિનઃ ॥ ૩૪ ॥
શક્રાદયો લોકપાલા યસ્યાદેશાનુવર્તિનઃ ॥ ૩૪ ॥
સુધર્માક્રમ્યતે યેન પારિજાતોઽમરાઙ્ઘ્રિપઃ ।
આનીય ભુજ્યતે સોઽસૌ ન કિલાધ્યાસનાર્હણઃ ॥ ૩૫ ॥
આનીય ભુજ્યતે સોઽસૌ ન કિલાધ્યાસનાર્હણઃ ॥ ૩૫ ॥
યસ્ય પાદયુગં સાક્ષાચ્છ્રીરુપાસ્તેઽખિલેશ્વરી ।
સ નાર્હતિ કિલ શ્રીશો નરદેવપરિચ્છદાન્ ॥ ૩૬ ॥
સ નાર્હતિ કિલ શ્રીશો નરદેવપરિચ્છદાન્ ॥ ૩૬ ॥
યસ્યાઙ્ઘ્રિપઙ્કજરજોઽખિલલોકપાલૈ-
ર્મૌલ્યુત્તમૈર્ધૃતમુપાસિતતીર્થતીર્થમ્ ।
બ્રહ્મા ભવોઽહમપિ યસ્ય કલાઃ કલાયાઃ
શ્રીશ્ચોદ્વહેમ ચિરમસ્ય નૃપાસનં ક્વ ॥ ૩૭ ॥
ર્મૌલ્યુત્તમૈર્ધૃતમુપાસિતતીર્થતીર્થમ્ ।
બ્રહ્મા ભવોઽહમપિ યસ્ય કલાઃ કલાયાઃ
શ્રીશ્ચોદ્વહેમ ચિરમસ્ય નૃપાસનં ક્વ ॥ ૩૭ ॥
ભુઞ્જતે કુરુભિર્દત્તં ભૂખણ્ડં વૃષ્ણયઃ કિલ ।
ઉપાનહઃ કિલ વયં સ્વયં તુ કુરવઃ શિરઃ ॥ ૩૮ ॥
ઉપાનહઃ કિલ વયં સ્વયં તુ કુરવઃ શિરઃ ॥ ૩૮ ॥
અહો ઐશ્વર્યમત્તાનાં મત્તાનામિવ માનિનામ્ ।
અસમ્બદ્ધા ગિરો રુક્ષાઃ કઃ સહેતાનુશાસિતા ॥ ૩૯ ॥
અસમ્બદ્ધા ગિરો રુક્ષાઃ કઃ સહેતાનુશાસિતા ॥ ૩૯ ॥
અદ્ય નિષ્કૌરવં પૃથ્વીં કરિષ્યામીત્યમર્ષિતઃ ।
ગૃહીત્વા હલમુત્તસ્થૌ દહન્નિવ જગત્ત્રયમ્ ॥ ૪૦ ॥
ગૃહીત્વા હલમુત્તસ્થૌ દહન્નિવ જગત્ત્રયમ્ ॥ ૪૦ ॥
લાઙ્ગલાગ્રેણ નગરમુદ્વિદાર્ય ગજાહ્વયમ્ ।
વિચકર્ષ સ ગઙ્ગાયાં પ્રહરિષ્યન્નમર્ષિતઃ ॥ ૪૧ ॥
વિચકર્ષ સ ગઙ્ગાયાં પ્રહરિષ્યન્નમર્ષિતઃ ॥ ૪૧ ॥
જલયાનમિવાઘૂર્ણં ગઙ્ગાયાં નગરં પતત્ ।
આકૃષ્યમાણમાલોક્ય કૌરવાઃ જાતસમ્ભ્રમાઃ ॥ ૪૨ ॥
આકૃષ્યમાણમાલોક્ય કૌરવાઃ જાતસમ્ભ્રમાઃ ॥ ૪૨ ॥
તમેવ શરણં જગ્મુઃ સકુટુમ્બા જિજીવિષવઃ ।
સલક્ષ્મણં પુરસ્કૃત્ય સામ્બં પ્રાઞ્જલયઃ પ્રભુમ્ ॥ ૪૩ ॥
સલક્ષ્મણં પુરસ્કૃત્ય સામ્બં પ્રાઞ્જલયઃ પ્રભુમ્ ॥ ૪૩ ॥
રામ રામાખિલાધાર પ્રભાવં ન વિદામ તે ।
મૂઢાનાં નઃ કુબુદ્ધીનાં ક્ષન્તુમર્હસ્યતિક્રમમ્ ॥ ૪૪ ॥
મૂઢાનાં નઃ કુબુદ્ધીનાં ક્ષન્તુમર્હસ્યતિક્રમમ્ ॥ ૪૪ ॥
સ્થિત્યુત્પત્ત્યપ્યયાનાં ત્વમેકો હેતુર્નિરાશ્રયઃ ।
લોકાન્ ક્રીડનકાનીશ ક્રીડતસ્તે વદન્તિ હિ ॥ ૪૫ ॥
લોકાન્ ક્રીડનકાનીશ ક્રીડતસ્તે વદન્તિ હિ ॥ ૪૫ ॥
ત્વમેવ મૂર્ધ્નીદમનન્ત લીલયા
ભૂમણ્ડલં બિભર્ષિ સહસ્રમૂર્ધન્ ।
અન્તે ચ યઃ સ્વાત્મનિરુદ્ધવિશ્વઃ
શેષેઽદ્વિતીયઃ પરિશિષ્યમાણઃ ॥ ૪૬ ॥
ભૂમણ્ડલં બિભર્ષિ સહસ્રમૂર્ધન્ ।
અન્તે ચ યઃ સ્વાત્મનિરુદ્ધવિશ્વઃ
શેષેઽદ્વિતીયઃ પરિશિષ્યમાણઃ ॥ ૪૬ ॥
કોપસ્તેઽખિલશિક્ષાર્થં ન દ્વેષાન્ન ચ મત્સરાત્ ।
બિભ્રતો ભગવન્ સત્ત્વં સ્થિતિપાલનતત્પરઃ ॥ ૪૭ ॥
બિભ્રતો ભગવન્ સત્ત્વં સ્થિતિપાલનતત્પરઃ ॥ ૪૭ ॥
નમસ્તે સર્વભૂતાત્મન્ સર્વશક્તિધરાવ્યય ।
વિશ્વકર્મન્ નમસ્તેઽસ્તુ ત્વાં વયં શરણં ગતાઃ ॥ ૪૮ ॥
વિશ્વકર્મન્ નમસ્તેઽસ્તુ ત્વાં વયં શરણં ગતાઃ ॥ ૪૮ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
એવં પ્રપન્નૈઃ સંવિગ્નૈર્વેપમાનાયનૈર્બલઃ ।
પ્રસાદિતઃ સુપ્રસન્નો મા ભૈષ્ટેત્યભયં દદૌ ॥ ૪૯ ॥
એવં પ્રપન્નૈઃ સંવિગ્નૈર્વેપમાનાયનૈર્બલઃ ।
પ્રસાદિતઃ સુપ્રસન્નો મા ભૈષ્ટેત્યભયં દદૌ ॥ ૪૯ ॥
દુર્યોધનઃ પારિબર્હં કુઞ્જરાન્ ષષ્ટિહાયનાન્ ।
દદૌ ચ દ્વાદશશતાન્યયુતાનિ તુરઙ્ગમાન્ ॥ ૫૦ ॥
દદૌ ચ દ્વાદશશતાન્યયુતાનિ તુરઙ્ગમાન્ ॥ ૫૦ ॥
રથાનાં ષટ્સહસ્રાણિ રૌક્માણાં સૂર્યવર્ચસામ્ ।
દાસીનાં નિષ્કકણ્ઠીનાં સહસ્રં દુહિતૃવત્સલઃ ॥ ૫૧ ॥
દાસીનાં નિષ્કકણ્ઠીનાં સહસ્રં દુહિતૃવત્સલઃ ॥ ૫૧ ॥
પ્રતિગૃહ્ય તુ તત્સર્વં ભગવાન્ સાત્વતર્ષભઃ ।
સસુતઃ સસ્નુષઃ પ્રાયાત્ સુહૃદ્ભિરભિનન્દિતઃ ॥ ૫૨ ॥
સસુતઃ સસ્નુષઃ પ્રાયાત્ સુહૃદ્ભિરભિનન્દિતઃ ॥ ૫૨ ॥
તતઃ પ્રવિષ્ટઃ સ્વપુરં હલાયુધઃ
સમેત્ય બન્ધૂનનુરક્તચેતસઃ ।
શશંસ સર્વં યદુપુઙ્ગવાનાં
મધ્યે સભાયાં કુરુષુ સ્વચેષ્ટિતમ્ ॥ ૫૩ ॥
સમેત્ય બન્ધૂનનુરક્તચેતસઃ ।
શશંસ સર્વં યદુપુઙ્ગવાનાં
મધ્યે સભાયાં કુરુષુ સ્વચેષ્ટિતમ્ ॥ ૫૩ ॥
અદ્યાપિ ચ પુરં હ્યેતત્ સૂચયદ્ રામવિક્રમમ્ ।
સમુન્નતં દક્ષિણતો ગઙ્ગાયામનુદૃશ્યતે ॥ ૫૪ ॥
સમુન્નતં દક્ષિણતો ગઙ્ગાયામનુદૃશ્યતે ॥ ૫૪ ॥