শ্ৰীভগৱানুৱাচ
মযোদিতেষ্ৱৱহিতঃ স্ৱধৰ্মেষু মদাশ্ৰযঃ ।
ৱৰ্ণাশ্ৰমকুলাচাৰমকামাত্মা সমাচৰেত্ ॥ ১ ॥
মযোদিতেষ্ৱৱহিতঃ স্ৱধৰ্মেষু মদাশ্ৰযঃ ।
ৱৰ্ণাশ্ৰমকুলাচাৰমকামাত্মা সমাচৰেত্ ॥ ১ ॥
অন্ৱীক্ষেত ৱিশুদ্ধাত্মা দেহিনাং ৱিষযাত্মনাম্ ।
গুণেষু তত্ত্ৱধ্যানেন সৰ্ৱাৰম্ভৱিপৰ্যযম্ ॥ ২ ॥
গুণেষু তত্ত্ৱধ্যানেন সৰ্ৱাৰম্ভৱিপৰ্যযম্ ॥ ২ ॥
সুপ্তস্য ৱিষযালোকো ধ্যাযতো ৱা মনোৰথঃ ।
নানাত্মকত্ৱাদ্ ৱিফলস্তথা ভেদাত্মধীৰ্গুণৈঃ ॥ ৩ ॥
নানাত্মকত্ৱাদ্ ৱিফলস্তথা ভেদাত্মধীৰ্গুণৈঃ ॥ ৩ ॥
নিৱৃত্তং কৰ্ম সেৱেত প্ৰৱৃত্তং মত্পৰস্ত্যজেত্ ।
জিজ্ঞাসাযাং সম্প্ৰৱৃত্তো নাদ্ৰিযেত্ কৰ্মচোদনাম্ ॥ ৪ ॥
জিজ্ঞাসাযাং সম্প্ৰৱৃত্তো নাদ্ৰিযেত্ কৰ্মচোদনাম্ ॥ ৪ ॥
যমানভীক্ষ্ণং সেৱেত নিযমান্ মত্পৰঃ ক্ৱচিত্ ।
মদভিজ্ঞং গুৰুং শান্তমুপাসীত মদাত্মকম্ ॥ ৫ ॥
মদভিজ্ঞং গুৰুং শান্তমুপাসীত মদাত্মকম্ ॥ ৫ ॥
অমান্যমত্সৰো দক্ষো নিৰ্মমোদৃঢসৌহৃদঃ ।
অসত্ৱৰোঽৰ্থজিজ্ঞাসুৰনসূযুৰমোঘৱাক্ ॥ ৬ ॥
অসত্ৱৰোঽৰ্থজিজ্ঞাসুৰনসূযুৰমোঘৱাক্ ॥ ৬ ॥
জাযাপত্যগৃহক্ষেত্ৰস্ৱজনদ্ৰৱিণাদিষু ।
উদাসীনঃ সমং পশ্যন্ সৰ্ৱেষ্ৱৰ্থমিৱাত্মনঃ ॥ ৭ ॥
উদাসীনঃ সমং পশ্যন্ সৰ্ৱেষ্ৱৰ্থমিৱাত্মনঃ ॥ ৭ ॥
ৱিলক্ষণঃ স্থূলসূক্ষ্মাদ্ দেহাদাত্মেক্ষিতা স্ৱদৃক্ ।
যথাগ্নিৰ্দাৰুণো দাহ্যাদ্ দাহকোঽন্যঃ প্ৰকাশকঃ ॥ ৮ ॥
যথাগ্নিৰ্দাৰুণো দাহ্যাদ্ দাহকোঽন্যঃ প্ৰকাশকঃ ॥ ৮ ॥
নিৰোধোত্পত্ত্যণুবৃহন্নানাত্ৱং তত্কৃতান্ গুণান্ ।
অন্তঃপ্ৰৱিষ্ট আধত্ত এৱং দেহগুণান্ পৰঃ ॥ ৯ ॥
অন্তঃপ্ৰৱিষ্ট আধত্ত এৱং দেহগুণান্ পৰঃ ॥ ৯ ॥
যোঽসৌ গুণৈৰ্ৱিৰচিতো দেহোঽযং পুৰুষস্য হি ।
সংসাৰস্তন্নিবন্ধোঽযং পুংসো ৱিদ্যাচ্ছিদাত্মনঃ ॥ ১০ ॥
সংসাৰস্তন্নিবন্ধোঽযং পুংসো ৱিদ্যাচ্ছিদাত্মনঃ ॥ ১০ ॥
তস্মাজ্জিজ্ঞাসযাত্মানমাত্মস্থং কেৱলং পৰম্ ।
সঙ্গম্য নিৰসেদেতদ্ৱস্তুবুদ্ধিং যথাক্ৰমম্ ॥ ১১ ॥
সঙ্গম্য নিৰসেদেতদ্ৱস্তুবুদ্ধিং যথাক্ৰমম্ ॥ ১১ ॥
আচাৰ্যোঽৰণিৰাদ্যঃ স্যাদন্তেৱাস্যুত্তৰাৰণিঃ ।
তত্সন্ধানং প্ৰৱচনং ৱিদ্যাসন্ধিঃ সুখাৱহঃ ॥ ১২ ॥
তত্সন্ধানং প্ৰৱচনং ৱিদ্যাসন্ধিঃ সুখাৱহঃ ॥ ১২ ॥
ৱৈশাৰদী সাতিৱিশুদ্ধবুদ্ধি-
ৰ্ধুনোতি মাযাং গুণসম্প্ৰসূতাম্ ।
গুণাংশ্চ সন্দহ্য যদাত্মমেতত্
স্ৱযং চ শাম্যত্যসমিদ্ যথাগ্নিঃ ॥ ১৩ ॥
ৰ্ধুনোতি মাযাং গুণসম্প্ৰসূতাম্ ।
গুণাংশ্চ সন্দহ্য যদাত্মমেতত্
স্ৱযং চ শাম্যত্যসমিদ্ যথাগ্নিঃ ॥ ১৩ ॥
অথৈষাম্ কৰ্মকৰ্তৃণাং ভোক্তৃণাং সুখদুঃখযোঃ ।
নানাত্ৱমথ নিত্যত্ৱং লোককালাগমাত্মনাম্ ॥ ১৪ ॥
নানাত্ৱমথ নিত্যত্ৱং লোককালাগমাত্মনাম্ ॥ ১৪ ॥
মন্যসে সৰ্ৱভাৱানাং সংস্থা হ্যৌত্পত্তিকী যথা ।
তত্তদাকৃতিভেদেন জাযতে ভিদ্যতে চ ধীঃ ॥ ১৫ ॥
তত্তদাকৃতিভেদেন জাযতে ভিদ্যতে চ ধীঃ ॥ ১৫ ॥
এৱমপ্যঙ্গ সৰ্ৱেষাং দেহিনাং দেহযোগতঃ ।
কালাৱযৱতঃ সন্তি ভাৱা জন্মাদযোঽসকৃত্ ॥ ১৬ ॥
কালাৱযৱতঃ সন্তি ভাৱা জন্মাদযোঽসকৃত্ ॥ ১৬ ॥
তত্ৰাপি কৰ্মণাং কৰ্তুৰস্ৱাতন্ত্ৰ্যং চ লক্ষ্যতে ।
ভোক্তুশ্চ দুঃখসুখযোঃ কো ন্ৱৰ্থো ৱিৱশং ভজেত্ ॥ ১৭ ॥
ভোক্তুশ্চ দুঃখসুখযোঃ কো ন্ৱৰ্থো ৱিৱশং ভজেত্ ॥ ১৭ ॥
ন দেহিনাং সুখং কিঞ্চিদ্ ৱিদ্যতে ৱিদুষামপি ।
তথা চ দুঃখং মূঢানাং ৱৃথাহঙ্কৰণং পৰম্ ॥ ১৮ ॥
তথা চ দুঃখং মূঢানাং ৱৃথাহঙ্কৰণং পৰম্ ॥ ১৮ ॥
যদি প্ৰাপ্তিং ৱিঘাতং চ জানন্তি সুখদুঃখযোঃ ।
তেঽপ্যদ্ধা ন ৱিদুৰ্যোগং মৃত্যুৰ্ন প্ৰভৱেদ্ যথা ॥ ১৯ ॥
তেঽপ্যদ্ধা ন ৱিদুৰ্যোগং মৃত্যুৰ্ন প্ৰভৱেদ্ যথা ॥ ১৯ ॥
কোঽন্ৱৰ্থঃ সুখযত্যেনং কামো ৱা মৃত্যুৰন্তিকে ।
আঘাতং নীযমানস্য ৱধ্যস্যেৱ ন তুষ্টিদঃ ॥ ২০ ॥
আঘাতং নীযমানস্য ৱধ্যস্যেৱ ন তুষ্টিদঃ ॥ ২০ ॥
শ্ৰুতং চ দৃষ্টৱদ্ দুষ্টং স্পৰ্ধাসূযাত্যযৱ্যযৈঃ ।
বহ্ৱন্তৰাযকামত্ৱাত্ কৃষিৱচ্চাপি নিষ্ফলম্ ॥ ২১ ॥
বহ্ৱন্তৰাযকামত্ৱাত্ কৃষিৱচ্চাপি নিষ্ফলম্ ॥ ২১ ॥
অন্তৰাযৈৰৱিহিতো যদি ধৰ্মঃ স্ৱনুষ্ঠিতঃ ।
তেনাপি নিৰ্জিতং স্থানং যথা গচ্ছতি তচ্ছৃণু ॥ ২২ ॥
তেনাপি নিৰ্জিতং স্থানং যথা গচ্ছতি তচ্ছৃণু ॥ ২২ ॥
ইষ্ট্ৱেহ দেৱতা যজ্ঞৈঃ স্ৱৰ্লোকং যাতি যাজ্ঞিকঃ ।
ভুঞ্জীত দেৱৱত্তত্ৰ ভোগান্ দিৱ্যান্ নিজাৰ্জিতান্ ॥ ২৩ ॥
ভুঞ্জীত দেৱৱত্তত্ৰ ভোগান্ দিৱ্যান্ নিজাৰ্জিতান্ ॥ ২৩ ॥
স্ৱপুণ্যোপচিতে শুভ্ৰে ৱিমান উপগীযতে ।
গন্ধৰ্ৱৈৰ্ৱিহৰন্ মধ্যে দেৱীনাং হৃদ্যৱেষধৃক্ ॥ ২৪ ॥
গন্ধৰ্ৱৈৰ্ৱিহৰন্ মধ্যে দেৱীনাং হৃদ্যৱেষধৃক্ ॥ ২৪ ॥
স্ত্ৰীভিঃ কামগযানেন কিঙ্কিণীজালমালিনা ।
ক্ৰীডন্ ন ৱেদাত্মপাতং সুৰাক্ৰীডেষু নিৰ্ৱৃতঃ ॥ ২৫ ॥
ক্ৰীডন্ ন ৱেদাত্মপাতং সুৰাক্ৰীডেষু নিৰ্ৱৃতঃ ॥ ২৫ ॥
তাৱত্ স মোদতে স্ৱৰ্গে যাৱত্ পুণ্যং সমাপ্যতে ।
ক্ষীণপুণ্যঃ পতত্যৰ্ৱাগনিচ্ছন্ কালচালিতঃ ॥ ২৬ ॥
ক্ষীণপুণ্যঃ পতত্যৰ্ৱাগনিচ্ছন্ কালচালিতঃ ॥ ২৬ ॥
যদ্যধৰ্মৰতঃ সঙ্গাদসতাং ৱাজিতেন্দ্ৰিযঃ ।
কামাত্মা কৃপণো লুব্ধঃ স্ত্ৰৈণো ভূতৱিহিংসকঃ ॥ ২৭ ॥
কামাত্মা কৃপণো লুব্ধঃ স্ত্ৰৈণো ভূতৱিহিংসকঃ ॥ ২৭ ॥
পশূনৱিধিনালভ্য প্ৰেতভূতগণান্ যজন্ ।
নৰকানৱশো জন্তুৰ্গত্ৱা যাত্যুল্বণং তমঃ ॥ ২৮ ॥
নৰকানৱশো জন্তুৰ্গত্ৱা যাত্যুল্বণং তমঃ ॥ ২৮ ॥
কৰ্মাণি দুঃখোদৰ্কাণি কুৰ্ৱন্ দেহেন তৈঃ পুনঃ ।
দেহমাভজতে তত্ৰ কিং সুখং মৰ্ত্যধৰ্মিণঃ ॥ ২৯ ॥
দেহমাভজতে তত্ৰ কিং সুখং মৰ্ত্যধৰ্মিণঃ ॥ ২৯ ॥
লোকানাং লোকপালানাং মদ্ভযং কল্পজীৱিনাম্ ।
ব্ৰহ্মণোঽপি ভযং মত্তো দ্ৱিপৰাৰ্ধপৰাযুষঃ ॥ ৩০ ॥
ব্ৰহ্মণোঽপি ভযং মত্তো দ্ৱিপৰাৰ্ধপৰাযুষঃ ॥ ৩০ ॥
গুণাঃ সৃজন্তি কৰ্মাণি গুণোঽনুসৃজতে গুণান্ ।
জীৱস্তু গুণসংযুক্তো ভুঙ্ক্তে কৰ্মফলান্যসৌ ॥ ৩১ ॥
জীৱস্তু গুণসংযুক্তো ভুঙ্ক্তে কৰ্মফলান্যসৌ ॥ ৩১ ॥
যাৱত্ স্যাদ্ গুণৱৈষম্যং তাৱন্নানাত্ৱমাত্মনঃ ।
নানাত্ৱমাত্মনো যাৱত্ পাৰতন্ত্ৰ্যং তদৈৱ হি ॥ ৩২ ॥
নানাত্ৱমাত্মনো যাৱত্ পাৰতন্ত্ৰ্যং তদৈৱ হি ॥ ৩২ ॥
যাৱদস্যাস্ৱতন্ত্ৰত্ৱং তাৱদীশ্ৱৰতো ভযম্ ।
য এতত্ সমুপাসীৰংস্তে মুহ্যন্তি শুচাৰ্পিতাঃ ॥ ৩৩ ॥
য এতত্ সমুপাসীৰংস্তে মুহ্যন্তি শুচাৰ্পিতাঃ ॥ ৩৩ ॥
কাল আত্মাগমো লোকঃ স্ৱভাৱো ধৰ্ম এৱ চ ।
ইতি মাং বহুধা প্ৰাহুৰ্গুণৱ্যতিকৰে সতি ॥ ৩৪ ॥
ইতি মাং বহুধা প্ৰাহুৰ্গুণৱ্যতিকৰে সতি ॥ ৩৪ ॥
শ্ৰীউদ্ধৱ উৱাচ
গুণেষু ৱৰ্তমানোঽপি দেহজেষ্ৱনপাৱৃতঃ ।
গুণৈৰ্ন বধ্যতে দেহী বধ্যতে ৱা কথং ৱিভো ॥ ৩৫ ॥
গুণেষু ৱৰ্তমানোঽপি দেহজেষ্ৱনপাৱৃতঃ ।
গুণৈৰ্ন বধ্যতে দেহী বধ্যতে ৱা কথং ৱিভো ॥ ৩৫ ॥
কথং ৱৰ্তেত ৱিহৰেত্ কৈৰ্ৱা জ্ঞাযেত লক্ষণৈঃ ।
কিং ভুঞ্জীতোত ৱিসৃজেচ্ছযীতাসীত যাতি ৱা ॥ ৩৬ ॥
কিং ভুঞ্জীতোত ৱিসৃজেচ্ছযীতাসীত যাতি ৱা ॥ ৩৬ ॥
এতদচ্যুত মে ব্ৰূহি প্ৰশ্নং প্ৰশ্নৱিদাং ৱৰ ।
নিত্যবদ্ধো নিত্যমুক্ত এক এৱেতি মে ভ্ৰমঃ ॥ ৩৭ ॥
নিত্যবদ্ধো নিত্যমুক্ত এক এৱেতি মে ভ্ৰমঃ ॥ ৩৭ ॥