శ్రీభగవానువాచ
మయోదితేష్వవహితః స్వధర్మేషు మదాశ్రయః ।
వర్ణాశ్రమకులాచారమకామాత్మా సమాచరేత్ ॥ ౧ ॥
మయోదితేష్వవహితః స్వధర్మేషు మదాశ్రయః ।
వర్ణాశ్రమకులాచారమకామాత్మా సమాచరేత్ ॥ ౧ ॥
అన్వీక్షేత విశుద్ధాత్మా దేహినాం విషయాత్మనామ్ ।
గుణేషు తత్త్వధ్యానేన సర్వారమ్భవిపర్యయమ్ ॥ ౨ ॥
గుణేషు తత్త్వధ్యానేన సర్వారమ్భవిపర్యయమ్ ॥ ౨ ॥
సుప్తస్య విషయాలోకో ధ్యాయతో వా మనోరథః ।
నానాత్మకత్వాద్ విఫలస్తథా భేదాత్మధీర్గుణైః ॥ ౩ ॥
నానాత్మకత్వాద్ విఫలస్తథా భేదాత్మధీర్గుణైః ॥ ౩ ॥
నివృత్తం కర్మ సేవేత ప్రవృత్తం మత్పరస్త్యజేత్ ।
జిజ్ఞాసాయాం సమ్ప్రవృత్తో నాద్రియేత్ కర్మచోదనామ్ ॥ ౪ ॥
జిజ్ఞాసాయాం సమ్ప్రవృత్తో నాద్రియేత్ కర్మచోదనామ్ ॥ ౪ ॥
యమానభీక్ష్ణం సేవేత నియమాన్ మత్పరః క్వచిత్ ।
మదభిజ్ఞం గురుం శాన్తముపాసీత మదాత్మకమ్ ॥ ౫ ॥
మదభిజ్ఞం గురుం శాన్తముపాసీత మదాత్మకమ్ ॥ ౫ ॥
అమాన్యమత్సరో దక్షో నిర్మమోదృఢసౌహృదః ।
అసత్వరోఽర్థజిజ్ఞాసురనసూయురమోఘవాక్ ॥ ౬ ॥
అసత్వరోఽర్థజిజ్ఞాసురనసూయురమోఘవాక్ ॥ ౬ ॥
జాయాపత్యగృహక్షేత్రస్వజనద్రవిణాదిషు ।
ఉదాసీనః సమం పశ్యన్ సర్వేష్వర్థమివాత్మనః ॥ ౭ ॥
ఉదాసీనః సమం పశ్యన్ సర్వేష్వర్థమివాత్మనః ॥ ౭ ॥
విలక్షణః స్థూలసూక్ష్మాద్ దేహాదాత్మేక్షితా స్వదృక్ ।
యథాగ్నిర్దారుణో దాహ్యాద్ దాహకోఽన్యః ప్రకాశకః ॥ ౮ ॥
యథాగ్నిర్దారుణో దాహ్యాద్ దాహకోఽన్యః ప్రకాశకః ॥ ౮ ॥
నిరోధోత్పత్త్యణుబృహన్నానాత్వం తత్కృతాన్ గుణాన్ ।
అన్తఃప్రవిష్ట ఆధత్త ఏవం దేహగుణాన్ పరః ॥ ౯ ॥
అన్తఃప్రవిష్ట ఆధత్త ఏవం దేహగుణాన్ పరః ॥ ౯ ॥
యోఽసౌ గుణైర్విరచితో దేహోఽయం పురుషస్య హి ।
సంసారస్తన్నిబన్ధోఽయం పుంసో విద్యాచ్ఛిదాత్మనః ॥ ౧౦ ॥
సంసారస్తన్నిబన్ధోఽయం పుంసో విద్యాచ్ఛిదాత్మనః ॥ ౧౦ ॥
తస్మాజ్జిజ్ఞాసయాత్మానమాత్మస్థం కేవలం పరమ్ ।
సఙ్గమ్య నిరసేదేతద్వస్తుబుద్ధిం యథాక్రమమ్ ॥ ౧౧ ॥
సఙ్గమ్య నిరసేదేతద్వస్తుబుద్ధిం యథాక్రమమ్ ॥ ౧౧ ॥
ఆచార్యోఽరణిరాద్యః స్యాదన్తేవాస్యుత్తరారణిః ।
తత్సన్ధానం ప్రవచనం విద్యాసన్ధిః సుఖావహః ॥ ౧౨ ॥
తత్సన్ధానం ప్రవచనం విద్యాసన్ధిః సుఖావహః ॥ ౧౨ ॥
వైశారదీ సాతివిశుద్ధబుద్ధి-
ర్ధునోతి మాయాం గుణసమ్ప్రసూతామ్ ।
గుణాంశ్చ సన్దహ్య యదాత్మమేతత్
స్వయం చ శామ్యత్యసమిద్ యథాగ్నిః ॥ ౧౩ ॥
ర్ధునోతి మాయాం గుణసమ్ప్రసూతామ్ ।
గుణాంశ్చ సన్దహ్య యదాత్మమేతత్
స్వయం చ శామ్యత్యసమిద్ యథాగ్నిః ॥ ౧౩ ॥
అథైషామ్ కర్మకర్తృణాం భోక్తృణాం సుఖదుఃఖయోః ।
నానాత్వమథ నిత్యత్వం లోకకాలాగమాత్మనామ్ ॥ ౧౪ ॥
నానాత్వమథ నిత్యత్వం లోకకాలాగమాత్మనామ్ ॥ ౧౪ ॥
మన్యసే సర్వభావానాం సంస్థా హ్యౌత్పత్తికీ యథా ।
తత్తదాకృతిభేదేన జాయతే భిద్యతే చ ధీః ॥ ౧౫ ॥
తత్తదాకృతిభేదేన జాయతే భిద్యతే చ ధీః ॥ ౧౫ ॥
ఏవమప్యఙ్గ సర్వేషాం దేహినాం దేహయోగతః ।
కాలావయవతః సన్తి భావా జన్మాదయోఽసకృత్ ॥ ౧౬ ॥
కాలావయవతః సన్తి భావా జన్మాదయోఽసకృత్ ॥ ౧౬ ॥
తత్రాపి కర్మణాం కర్తురస్వాతన్త్ర్యం చ లక్ష్యతే ।
భోక్తుశ్చ దుఃఖసుఖయోః కో న్వర్థో వివశం భజేత్ ॥ ౧౭ ॥
భోక్తుశ్చ దుఃఖసుఖయోః కో న్వర్థో వివశం భజేత్ ॥ ౧౭ ॥
న దేహినాం సుఖం కిఞ్చిద్ విద్యతే విదుషామపి ।
తథా చ దుఃఖం మూఢానాం వృథాహఙ్కరణం పరమ్ ॥ ౧౮ ॥
తథా చ దుఃఖం మూఢానాం వృథాహఙ్కరణం పరమ్ ॥ ౧౮ ॥
యది ప్రాప్తిం విఘాతం చ జానన్తి సుఖదుఃఖయోః ।
తేఽప్యద్ధా న విదుర్యోగం మృత్యుర్న ప్రభవేద్ యథా ॥ ౧౯ ॥
తేఽప్యద్ధా న విదుర్యోగం మృత్యుర్న ప్రభవేద్ యథా ॥ ౧౯ ॥
కోఽన్వర్థః సుఖయత్యేనం కామో వా మృత్యురన్తికే ।
ఆఘాతం నీయమానస్య వధ్యస్యేవ న తుష్టిదః ॥ ౨౦ ॥
ఆఘాతం నీయమానస్య వధ్యస్యేవ న తుష్టిదః ॥ ౨౦ ॥
శ్రుతం చ దృష్టవద్ దుష్టం స్పర్ధాసూయాత్యయవ్యయైః ।
బహ్వన్తరాయకామత్వాత్ కృషివచ్చాపి నిష్ఫలమ్ ॥ ౨౧ ॥
బహ్వన్తరాయకామత్వాత్ కృషివచ్చాపి నిష్ఫలమ్ ॥ ౨౧ ॥
అన్తరాయైరవిహితో యది ధర్మః స్వనుష్ఠితః ।
తేనాపి నిర్జితం స్థానం యథా గచ్ఛతి తచ్ఛృణు ॥ ౨౨ ॥
తేనాపి నిర్జితం స్థానం యథా గచ్ఛతి తచ్ఛృణు ॥ ౨౨ ॥
ఇష్ట్వేహ దేవతా యజ్ఞైః స్వర్లోకం యాతి యాజ్ఞికః ।
భుఞ్జీత దేవవత్తత్ర భోగాన్ దివ్యాన్ నిజార్జితాన్ ॥ ౨౩ ॥
భుఞ్జీత దేవవత్తత్ర భోగాన్ దివ్యాన్ నిజార్జితాన్ ॥ ౨౩ ॥
స్వపుణ్యోపచితే శుభ్రే విమాన ఉపగీయతే ।
గన్ధర్వైర్విహరన్ మధ్యే దేవీనాం హృద్యవేషధృక్ ॥ ౨౪ ॥
గన్ధర్వైర్విహరన్ మధ్యే దేవీనాం హృద్యవేషధృక్ ॥ ౨౪ ॥
స్త్రీభిః కామగయానేన కిఙ్కిణీజాలమాలినా ।
క్రీడన్ న వేదాత్మపాతం సురాక్రీడేషు నిర్వృతః ॥ ౨౫ ॥
క్రీడన్ న వేదాత్మపాతం సురాక్రీడేషు నిర్వృతః ॥ ౨౫ ॥
తావత్ స మోదతే స్వర్గే యావత్ పుణ్యం సమాప్యతే ।
క్షీణపుణ్యః పతత్యర్వాగనిచ్ఛన్ కాలచాలితః ॥ ౨౬ ॥
క్షీణపుణ్యః పతత్యర్వాగనిచ్ఛన్ కాలచాలితః ॥ ౨౬ ॥
యద్యధర్మరతః సఙ్గాదసతాం వాజితేన్ద్రియః ।
కామాత్మా కృపణో లుబ్ధః స్త్రైణో భూతవిహింసకః ॥ ౨౭ ॥
కామాత్మా కృపణో లుబ్ధః స్త్రైణో భూతవిహింసకః ॥ ౨౭ ॥
పశూనవిధినాలభ్య ప్రేతభూతగణాన్ యజన్ ।
నరకానవశో జన్తుర్గత్వా యాత్యుల్బణం తమః ॥ ౨౮ ॥
నరకానవశో జన్తుర్గత్వా యాత్యుల్బణం తమః ॥ ౨౮ ॥
కర్మాణి దుఃఖోదర్కాణి కుర్వన్ దేహేన తైః పునః ।
దేహమాభజతే తత్ర కిం సుఖం మర్త్యధర్మిణః ॥ ౨౯ ॥
దేహమాభజతే తత్ర కిం సుఖం మర్త్యధర్మిణః ॥ ౨౯ ॥
లోకానాం లోకపాలానాం మద్భయం కల్పజీవినామ్ ।
బ్రహ్మణోఽపి భయం మత్తో ద్విపరార్ధపరాయుషః ॥ ౩౦ ॥
బ్రహ్మణోఽపి భయం మత్తో ద్విపరార్ధపరాయుషః ॥ ౩౦ ॥
గుణాః సృజన్తి కర్మాణి గుణోఽనుసృజతే గుణాన్ ।
జీవస్తు గుణసంయుక్తో భుఙ్క్తే కర్మఫలాన్యసౌ ॥ ౩౧ ॥
జీవస్తు గుణసంయుక్తో భుఙ్క్తే కర్మఫలాన్యసౌ ॥ ౩౧ ॥
యావత్ స్యాద్ గుణవైషమ్యం తావన్నానాత్వమాత్మనః ।
నానాత్వమాత్మనో యావత్ పారతన్త్ర్యం తదైవ హి ॥ ౩౨ ॥
నానాత్వమాత్మనో యావత్ పారతన్త్ర్యం తదైవ హి ॥ ౩౨ ॥
యావదస్యాస్వతన్త్రత్వం తావదీశ్వరతో భయమ్ ।
య ఏతత్ సముపాసీరంస్తే ముహ్యన్తి శుచార్పితాః ॥ ౩౩ ॥
య ఏతత్ సముపాసీరంస్తే ముహ్యన్తి శుచార్పితాః ॥ ౩౩ ॥
కాల ఆత్మాగమో లోకః స్వభావో ధర్మ ఏవ చ ।
ఇతి మాం బహుధా ప్రాహుర్గుణవ్యతికరే సతి ॥ ౩౪ ॥
ఇతి మాం బహుధా ప్రాహుర్గుణవ్యతికరే సతి ॥ ౩౪ ॥
శ్రీఉద్ధవ ఉవాచ
గుణేషు వర్తమానోఽపి దేహజేష్వనపావృతః ।
గుణైర్న బధ్యతే దేహీ బధ్యతే వా కథం విభో ॥ ౩౫ ॥
గుణేషు వర్తమానోఽపి దేహజేష్వనపావృతః ।
గుణైర్న బధ్యతే దేహీ బధ్యతే వా కథం విభో ॥ ౩౫ ॥
కథం వర్తేత విహరేత్ కైర్వా జ్ఞాయేత లక్షణైః ।
కిం భుఞ్జీతోత విసృజేచ్ఛయీతాసీత యాతి వా ॥ ౩౬ ॥
కిం భుఞ్జీతోత విసృజేచ్ఛయీతాసీత యాతి వా ॥ ౩౬ ॥
ఏతదచ్యుత మే బ్రూహి ప్రశ్నం ప్రశ్నవిదాం వర ।
నిత్యబద్ధో నిత్యముక్త ఏక ఏవేతి మే భ్రమః ॥ ౩౭ ॥
నిత్యబద్ధో నిత్యముక్త ఏక ఏవేతి మే భ్రమః ॥ ౩౭ ॥