ശ്രീഭഗവാനുവാച
മയോദിതേഷ്വവഹിതഃ സ്വധര്മേഷു മദാശ്രയഃ ।
വര്ണാശ്രമകുലാചാരമകാമാത്മാ സമാചരേത് ॥ ൧ ॥
മയോദിതേഷ്വവഹിതഃ സ്വധര്മേഷു മദാശ്രയഃ ।
വര്ണാശ്രമകുലാചാരമകാമാത്മാ സമാചരേത് ॥ ൧ ॥
അന്വീക്ഷേത വിശുദ്ധാത്മാ ദേഹിനാം വിഷയാത്മനാമ് ।
ഗുണേഷു തത്ത്വധ്യാനേന സര്വാരമ്ഭവിപര്യയമ് ॥ ൨ ॥
ഗുണേഷു തത്ത്വധ്യാനേന സര്വാരമ്ഭവിപര്യയമ് ॥ ൨ ॥
സുപ്തസ്യ വിഷയാലോകോ ധ്യായതോ വാ മനോരഥഃ ।
നാനാത്മകത്വാദ് വിഫലസ്തഥാ ഭേദാത്മധീര്ഗുണൈഃ ॥ ൩ ॥
നാനാത്മകത്വാദ് വിഫലസ്തഥാ ഭേദാത്മധീര്ഗുണൈഃ ॥ ൩ ॥
നിവൃത്തം കര്മ സേവേത പ്രവൃത്തം മത്പരസ്ത്യജേത് ।
ജിജ്ഞാസായാം സമ്പ്രവൃത്തോ നാദ്രിയേത് കര്മചോദനാമ് ॥ ൪ ॥
ജിജ്ഞാസായാം സമ്പ്രവൃത്തോ നാദ്രിയേത് കര്മചോദനാമ് ॥ ൪ ॥
യമാനഭീക്ഷ്ണം സേവേത നിയമാന് മത്പരഃ ക്വചിത് ।
മദഭിജ്ഞം ഗുരും ശാന്തമുപാസീത മദാത്മകമ് ॥ ൫ ॥
മദഭിജ്ഞം ഗുരും ശാന്തമുപാസീത മദാത്മകമ് ॥ ൫ ॥
അമാന്യമത്സരോ ദക്ഷോ നിര്മമോദൃഢസൌഹൃദഃ ।
അസത്വരോഽര്ഥജിജ്ഞാസുരനസൂയുരമോഘവാക് ॥ ൬ ॥
അസത്വരോഽര്ഥജിജ്ഞാസുരനസൂയുരമോഘവാക് ॥ ൬ ॥
ജായാപത്യഗൃഹക്ഷേത്രസ്വജനദ്രവിണാദിഷു ।
ഉദാസീനഃ സമം പശ്യന് സര്വേഷ്വര്ഥമിവാത്മനഃ ॥ ൭ ॥
ഉദാസീനഃ സമം പശ്യന് സര്വേഷ്വര്ഥമിവാത്മനഃ ॥ ൭ ॥
വിലക്ഷണഃ സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മാദ് ദേഹാദാത്മേക്ഷിതാ സ്വദൃക് ।
യഥാഗ്നിര്ദാരുണോ ദാഹ്യാദ് ദാഹകോഽന്യഃ പ്രകാശകഃ ॥ ൮ ॥
യഥാഗ്നിര്ദാരുണോ ദാഹ്യാദ് ദാഹകോഽന്യഃ പ്രകാശകഃ ॥ ൮ ॥
നിരോധോത്പത്ത്യണുബൃഹന്നാനാത്വം തത്കൃതാന് ഗുണാന് ।
അന്തഃപ്രവിഷ്ട ആധത്ത ഏവം ദേഹഗുണാന് പരഃ ॥ ൯ ॥
അന്തഃപ്രവിഷ്ട ആധത്ത ഏവം ദേഹഗുണാന് പരഃ ॥ ൯ ॥
യോഽസൌ ഗുണൈര്വിരചിതോ ദേഹോഽയം പുരുഷസ്യ ഹി ।
സംസാരസ്തന്നിബന്ധോഽയം പുംസോ വിദ്യാച്ഛിദാത്മനഃ ॥ ൧൦ ॥
സംസാരസ്തന്നിബന്ധോഽയം പുംസോ വിദ്യാച്ഛിദാത്മനഃ ॥ ൧൦ ॥
തസ്മാജ്ജിജ്ഞാസയാത്മാനമാത്മസ്ഥം കേവലം പരമ് ।
സങ്ഗമ്യ നിരസേദേതദ്വസ്തുബുദ്ധിം യഥാക്രമമ് ॥ ൧൧ ॥
സങ്ഗമ്യ നിരസേദേതദ്വസ്തുബുദ്ധിം യഥാക്രമമ് ॥ ൧൧ ॥
ആചാര്യോഽരണിരാദ്യഃ സ്യാദന്തേവാസ്യുത്തരാരണിഃ ।
തത്സന്ധാനം പ്രവചനം വിദ്യാസന്ധിഃ സുഖാവഹഃ ॥ ൧൨ ॥
തത്സന്ധാനം പ്രവചനം വിദ്യാസന്ധിഃ സുഖാവഹഃ ॥ ൧൨ ॥
വൈശാരദീ സാതിവിശുദ്ധബുദ്ധി-
ര്ധുനോതി മായാം ഗുണസമ്പ്രസൂതാമ് ।
ഗുണാംശ്ച സന്ദഹ്യ യദാത്മമേതത്
സ്വയം ച ശാമ്യത്യസമിദ് യഥാഗ്നിഃ ॥ ൧൩ ॥
ര്ധുനോതി മായാം ഗുണസമ്പ്രസൂതാമ് ।
ഗുണാംശ്ച സന്ദഹ്യ യദാത്മമേതത്
സ്വയം ച ശാമ്യത്യസമിദ് യഥാഗ്നിഃ ॥ ൧൩ ॥
അഥൈഷാമ് കര്മകര്തൃണാം ഭോക്തൃണാം സുഖദുഃഖയോഃ ।
നാനാത്വമഥ നിത്യത്വം ലോകകാലാഗമാത്മനാമ് ॥ ൧൪ ॥
നാനാത്വമഥ നിത്യത്വം ലോകകാലാഗമാത്മനാമ് ॥ ൧൪ ॥
മന്യസേ സര്വഭാവാനാം സംസ്ഥാ ഹ്യൌത്പത്തികീ യഥാ ।
തത്തദാകൃതിഭേദേന ജായതേ ഭിദ്യതേ ച ധീഃ ॥ ൧൫ ॥
തത്തദാകൃതിഭേദേന ജായതേ ഭിദ്യതേ ച ധീഃ ॥ ൧൫ ॥
ഏവമപ്യങ്ഗ സര്വേഷാം ദേഹിനാം ദേഹയോഗതഃ ।
കാലാവയവതഃ സന്തി ഭാവാ ജന്മാദയോഽസകൃത് ॥ ൧൬ ॥
കാലാവയവതഃ സന്തി ഭാവാ ജന്മാദയോഽസകൃത് ॥ ൧൬ ॥
തത്രാപി കര്മണാം കര്തുരസ്വാതന്ത്ര്യം ച ലക്ഷ്യതേ ।
ഭോക്തുശ്ച ദുഃഖസുഖയോഃ കോ ന്വര്ഥോ വിവശം ഭജേത് ॥ ൧൭ ॥
ഭോക്തുശ്ച ദുഃഖസുഖയോഃ കോ ന്വര്ഥോ വിവശം ഭജേത് ॥ ൧൭ ॥
ന ദേഹിനാം സുഖം കിഞ്ചിദ് വിദ്യതേ വിദുഷാമപി ।
തഥാ ച ദുഃഖം മൂഢാനാം വൃഥാഹങ്കരണം പരമ് ॥ ൧൮ ॥
തഥാ ച ദുഃഖം മൂഢാനാം വൃഥാഹങ്കരണം പരമ് ॥ ൧൮ ॥
യദി പ്രാപ്തിം വിഘാതം ച ജാനന്തി സുഖദുഃഖയോഃ ।
തേഽപ്യദ്ധാ ന വിദുര്യോഗം മൃത്യുര്ന പ്രഭവേദ് യഥാ ॥ ൧൯ ॥
തേഽപ്യദ്ധാ ന വിദുര്യോഗം മൃത്യുര്ന പ്രഭവേദ് യഥാ ॥ ൧൯ ॥
കോഽന്വര്ഥഃ സുഖയത്യേനം കാമോ വാ മൃത്യുരന്തികേ ।
ആഘാതം നീയമാനസ്യ വധ്യസ്യേവ ന തുഷ്ടിദഃ ॥ ൨൦ ॥
ആഘാതം നീയമാനസ്യ വധ്യസ്യേവ ന തുഷ്ടിദഃ ॥ ൨൦ ॥
ശ്രുതം ച ദൃഷ്ടവദ് ദുഷ്ടം സ്പര്ധാസൂയാത്യയവ്യയൈഃ ।
ബഹ്വന്തരായകാമത്വാത് കൃഷിവച്ചാപി നിഷ്ഫലമ് ॥ ൨൧ ॥
ബഹ്വന്തരായകാമത്വാത് കൃഷിവച്ചാപി നിഷ്ഫലമ് ॥ ൨൧ ॥
അന്തരായൈരവിഹിതോ യദി ധര്മഃ സ്വനുഷ്ഠിതഃ ।
തേനാപി നിര്ജിതം സ്ഥാനം യഥാ ഗച്ഛതി തച്ഛൃണു ॥ ൨൨ ॥
തേനാപി നിര്ജിതം സ്ഥാനം യഥാ ഗച്ഛതി തച്ഛൃണു ॥ ൨൨ ॥
ഇഷ്ട്വേഹ ദേവതാ യജ്ഞൈഃ സ്വര്ലോകം യാതി യാജ്ഞികഃ ।
ഭുഞ്ജീത ദേവവത്തത്ര ഭോഗാന് ദിവ്യാന് നിജാര്ജിതാന് ॥ ൨൩ ॥
ഭുഞ്ജീത ദേവവത്തത്ര ഭോഗാന് ദിവ്യാന് നിജാര്ജിതാന് ॥ ൨൩ ॥
സ്വപുണ്യോപചിതേ ശുഭ്രേ വിമാന ഉപഗീയതേ ।
ഗന്ധര്വൈര്വിഹരന് മധ്യേ ദേവീനാം ഹൃദ്യവേഷധൃക് ॥ ൨൪ ॥
ഗന്ധര്വൈര്വിഹരന് മധ്യേ ദേവീനാം ഹൃദ്യവേഷധൃക് ॥ ൨൪ ॥
സ്ത്രീഭിഃ കാമഗയാനേന കിങ്കിണീജാലമാലിനാ ।
ക്രീഡന് ന വേദാത്മപാതം സുരാക്രീഡേഷു നിര്വൃതഃ ॥ ൨൫ ॥
ക്രീഡന് ന വേദാത്മപാതം സുരാക്രീഡേഷു നിര്വൃതഃ ॥ ൨൫ ॥
താവത് സ മോദതേ സ്വര്ഗേ യാവത് പുണ്യം സമാപ്യതേ ।
ക്ഷീണപുണ്യഃ പതത്യര്വാഗനിച്ഛന് കാലചാലിതഃ ॥ ൨൬ ॥
ക്ഷീണപുണ്യഃ പതത്യര്വാഗനിച്ഛന് കാലചാലിതഃ ॥ ൨൬ ॥
യദ്യധര്മരതഃ സങ്ഗാദസതാം വാജിതേന്ദ്രിയഃ ।
കാമാത്മാ കൃപണോ ലുബ്ധഃ സ്ത്രൈണോ ഭൂതവിഹിംസകഃ ॥ ൨൭ ॥
കാമാത്മാ കൃപണോ ലുബ്ധഃ സ്ത്രൈണോ ഭൂതവിഹിംസകഃ ॥ ൨൭ ॥
പശൂനവിധിനാലഭ്യ പ്രേതഭൂതഗണാന് യജന് ।
നരകാനവശോ ജന്തുര്ഗത്വാ യാത്യുല്ബണം തമഃ ॥ ൨൮ ॥
നരകാനവശോ ജന്തുര്ഗത്വാ യാത്യുല്ബണം തമഃ ॥ ൨൮ ॥
കര്മാണി ദുഃഖോദര്കാണി കുര്വന് ദേഹേന തൈഃ പുനഃ ।
ദേഹമാഭജതേ തത്ര കിം സുഖം മര്ത്യധര്മിണഃ ॥ ൨൯ ॥
ദേഹമാഭജതേ തത്ര കിം സുഖം മര്ത്യധര്മിണഃ ॥ ൨൯ ॥
ലോകാനാം ലോകപാലാനാം മദ്ഭയം കല്പജീവിനാമ് ।
ബ്രഹ്മണോഽപി ഭയം മത്തോ ദ്വിപരാര്ധപരായുഷഃ ॥ ൩൦ ॥
ബ്രഹ്മണോഽപി ഭയം മത്തോ ദ്വിപരാര്ധപരായുഷഃ ॥ ൩൦ ॥
ഗുണാഃ സൃജന്തി കര്മാണി ഗുണോഽനുസൃജതേ ഗുണാന് ।
ജീവസ്തു ഗുണസംയുക്തോ ഭുങ്ക്തേ കര്മഫലാന്യസൌ ॥ ൩൧ ॥
ജീവസ്തു ഗുണസംയുക്തോ ഭുങ്ക്തേ കര്മഫലാന്യസൌ ॥ ൩൧ ॥
യാവത് സ്യാദ് ഗുണവൈഷമ്യം താവന്നാനാത്വമാത്മനഃ ।
നാനാത്വമാത്മനോ യാവത് പാരതന്ത്ര്യം തദൈവ ഹി ॥ ൩൨ ॥
നാനാത്വമാത്മനോ യാവത് പാരതന്ത്ര്യം തദൈവ ഹി ॥ ൩൨ ॥
യാവദസ്യാസ്വതന്ത്രത്വം താവദീശ്വരതോ ഭയമ് ।
യ ഏതത് സമുപാസീരംസ്തേ മുഹ്യന്തി ശുചാര്പിതാഃ ॥ ൩൩ ॥
യ ഏതത് സമുപാസീരംസ്തേ മുഹ്യന്തി ശുചാര്പിതാഃ ॥ ൩൩ ॥
കാല ആത്മാഗമോ ലോകഃ സ്വഭാവോ ധര്മ ഏവ ച ।
ഇതി മാം ബഹുധാ പ്രാഹുര്ഗുണവ്യതികരേ സതി ॥ ൩൪ ॥
ഇതി മാം ബഹുധാ പ്രാഹുര്ഗുണവ്യതികരേ സതി ॥ ൩൪ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
ഗുണേഷു വര്തമാനോഽപി ദേഹജേഷ്വനപാവൃതഃ ।
ഗുണൈര്ന ബധ്യതേ ദേഹീ ബധ്യതേ വാ കഥം വിഭോ ॥ ൩൫ ॥
ഗുണേഷു വര്തമാനോഽപി ദേഹജേഷ്വനപാവൃതഃ ।
ഗുണൈര്ന ബധ്യതേ ദേഹീ ബധ്യതേ വാ കഥം വിഭോ ॥ ൩൫ ॥
കഥം വര്തേത വിഹരേത് കൈര്വാ ജ്ഞായേത ലക്ഷണൈഃ ।
കിം ഭുഞ്ജീതോത വിസൃജേച്ഛയീതാസീത യാതി വാ ॥ ൩൬ ॥
കിം ഭുഞ്ജീതോത വിസൃജേച്ഛയീതാസീത യാതി വാ ॥ ൩൬ ॥
ഏതദച്യുത മേ ബ്രൂഹി പ്രശ്നം പ്രശ്നവിദാം വര ।
നിത്യബദ്ധോ നിത്യമുക്ത ഏക ഏവേതി മേ ഭ്രമഃ ॥ ൩൭ ॥
നിത്യബദ്ധോ നിത്യമുക്ത ഏക ഏവേതി മേ ഭ്രമഃ ॥ ൩൭ ॥