ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ମଯୋଦିତେଷ୍ଵଵହିତଃ ସ୍ଵଧର୍ମେଷୁ ମଦାଶ୍ରଯଃ ।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମକୁଲାଚାରମକାମାତ୍ମା ସମାଚରେତ୍ ॥ ୧ ॥
ମଯୋଦିତେଷ୍ଵଵହିତଃ ସ୍ଵଧର୍ମେଷୁ ମଦାଶ୍ରଯଃ ।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମକୁଲାଚାରମକାମାତ୍ମା ସମାଚରେତ୍ ॥ ୧ ॥
ଅନ୍ଵୀକ୍ଷେତ ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଦେହିନାଂ ଵିଷଯାତ୍ମନାମ୍ ।
ଗୁଣେଷୁ ତତ୍ତ୍ଵଧ୍ଯାନେନ ସର୍ଵାରମ୍ଭଵିପର୍ଯଯମ୍ ॥ ୨ ॥
ଗୁଣେଷୁ ତତ୍ତ୍ଵଧ୍ଯାନେନ ସର୍ଵାରମ୍ଭଵିପର୍ଯଯମ୍ ॥ ୨ ॥
ସୁପ୍ତସ୍ଯ ଵିଷଯାଲୋକୋ ଧ୍ଯାଯତୋ ଵା ମନୋରଥଃ ।
ନାନାତ୍ମକତ୍ଵାଦ୍ ଵିଫଲସ୍ତଥା ଭେଦାତ୍ମଧୀର୍ଗୁଣୈଃ ॥ ୩ ॥
ନାନାତ୍ମକତ୍ଵାଦ୍ ଵିଫଲସ୍ତଥା ଭେଦାତ୍ମଧୀର୍ଗୁଣୈଃ ॥ ୩ ॥
ନିଵୃତ୍ତଂ କର୍ମ ସେଵେତ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ମତ୍ପରସ୍ତ୍ଯଜେତ୍ ।
ଜିଜ୍ଞାସାଯାଂ ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ନାଦ୍ରିଯେତ୍ କର୍ମଚୋଦନାମ୍ ॥ ୪ ॥
ଜିଜ୍ଞାସାଯାଂ ସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ନାଦ୍ରିଯେତ୍ କର୍ମଚୋଦନାମ୍ ॥ ୪ ॥
ଯମାନଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ସେଵେତ ନିଯମାନ୍ ମତ୍ପରଃ କ୍ଵଚିତ୍ ।
ମଦଭିଜ୍ଞଂ ଗୁରୁଂ ଶାନ୍ତମୁପାସୀତ ମଦାତ୍ମକମ୍ ॥ ୫ ॥
ମଦଭିଜ୍ଞଂ ଗୁରୁଂ ଶାନ୍ତମୁପାସୀତ ମଦାତ୍ମକମ୍ ॥ ୫ ॥
ଅମାନ୍ଯମତ୍ସରୋ ଦକ୍ଷୋ ନିର୍ମମୋଦୃଢସୌହୃଦଃ ।
ଅସତ୍ଵରୋଽର୍ଥଜିଜ୍ଞାସୁରନସୂଯୁରମୋଘଵାକ୍ ॥ ୬ ॥
ଅସତ୍ଵରୋଽର୍ଥଜିଜ୍ଞାସୁରନସୂଯୁରମୋଘଵାକ୍ ॥ ୬ ॥
ଜାଯାପତ୍ଯଗୃହକ୍ଷେତ୍ରସ୍ଵଜନଦ୍ରଵିଣାଦିଷୁ ।
ଉଦାସୀନଃ ସମଂ ପଶ୍ଯନ୍ ସର୍ଵେଷ୍ଵର୍ଥମିଵାତ୍ମନଃ ॥ ୭ ॥
ଉଦାସୀନଃ ସମଂ ପଶ୍ଯନ୍ ସର୍ଵେଷ୍ଵର୍ଥମିଵାତ୍ମନଃ ॥ ୭ ॥
ଵିଲକ୍ଷଣଃ ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମାଦ୍ ଦେହାଦାତ୍ମେକ୍ଷିତା ସ୍ଵଦୃକ୍ ।
ଯଥାଗ୍ନିର୍ଦାରୁଣୋ ଦାହ୍ଯାଦ୍ ଦାହକୋଽନ୍ଯଃ ପ୍ରକାଶକଃ ॥ ୮ ॥
ଯଥାଗ୍ନିର୍ଦାରୁଣୋ ଦାହ୍ଯାଦ୍ ଦାହକୋଽନ୍ଯଃ ପ୍ରକାଶକଃ ॥ ୮ ॥
ନିରୋଧୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯଣୁବୃହନ୍ନାନାତ୍ଵଂ ତତ୍କୃତାନ୍ ଗୁଣାନ୍ ।
ଅନ୍ତଃପ୍ରଵିଷ୍ଟ ଆଧତ୍ତ ଏଵଂ ଦେହଗୁଣାନ୍ ପରଃ ॥ ୯ ॥
ଅନ୍ତଃପ୍ରଵିଷ୍ଟ ଆଧତ୍ତ ଏଵଂ ଦେହଗୁଣାନ୍ ପରଃ ॥ ୯ ॥
ଯୋଽସୌ ଗୁଣୈର୍ଵିରଚିତୋ ଦେହୋଽଯଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ହି ।
ସଂସାରସ୍ତନ୍ନିବନ୍ଧୋଽଯଂ ପୁଂସୋ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଛିଦାତ୍ମନଃ ॥ ୧୦ ॥
ସଂସାରସ୍ତନ୍ନିବନ୍ଧୋଽଯଂ ପୁଂସୋ ଵିଦ୍ଯାଚ୍ଛିଦାତ୍ମନଃ ॥ ୧୦ ॥
ତସ୍ମାଜ୍ଜିଜ୍ଞାସଯାତ୍ମାନମାତ୍ମସ୍ଥଂ କେଵଲଂ ପରମ୍ ।
ସଙ୍ଗମ୍ଯ ନିରସେଦେତଦ୍ଵସ୍ତୁବୁଦ୍ଧିଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ॥ ୧୧ ॥
ସଙ୍ଗମ୍ଯ ନିରସେଦେତଦ୍ଵସ୍ତୁବୁଦ୍ଧିଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ॥ ୧୧ ॥
ଆଚାର୍ଯୋଽରଣିରାଦ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦନ୍ତେଵାସ୍ଯୁତ୍ତରାରଣିଃ ।
ତତ୍ସନ୍ଧାନଂ ପ୍ରଵଚନଂ ଵିଦ୍ଯାସନ୍ଧିଃ ସୁଖାଵହଃ ॥ ୧୨ ॥
ତତ୍ସନ୍ଧାନଂ ପ୍ରଵଚନଂ ଵିଦ୍ଯାସନ୍ଧିଃ ସୁଖାଵହଃ ॥ ୧୨ ॥
ଵୈଶାରଦୀ ସାତିଵିଶୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧି-
ର୍ଧୁନୋତି ମାଯାଂ ଗୁଣସମ୍ପ୍ରସୂତାମ୍ ।
ଗୁଣାଂଶ୍ଚ ସନ୍ଦହ୍ଯ ଯଦାତ୍ମମେତତ୍
ସ୍ଵଯଂ ଚ ଶାମ୍ଯତ୍ଯସମିଦ୍ ଯଥାଗ୍ନିଃ ॥ ୧୩ ॥
ର୍ଧୁନୋତି ମାଯାଂ ଗୁଣସମ୍ପ୍ରସୂତାମ୍ ।
ଗୁଣାଂଶ୍ଚ ସନ୍ଦହ୍ଯ ଯଦାତ୍ମମେତତ୍
ସ୍ଵଯଂ ଚ ଶାମ୍ଯତ୍ଯସମିଦ୍ ଯଥାଗ୍ନିଃ ॥ ୧୩ ॥
ଅଥୈଷାମ୍ କର୍ମକର୍ତୃଣାଂ ଭୋକ୍ତୃଣାଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ।
ନାନାତ୍ଵମଥ ନିତ୍ଯତ୍ଵଂ ଲୋକକାଲାଗମାତ୍ମନାମ୍ ॥ ୧୪ ॥
ନାନାତ୍ଵମଥ ନିତ୍ଯତ୍ଵଂ ଲୋକକାଲାଗମାତ୍ମନାମ୍ ॥ ୧୪ ॥
ମନ୍ଯସେ ସର୍ଵଭାଵାନାଂ ସଂସ୍ଥା ହ୍ଯୌତ୍ପତ୍ତିକୀ ଯଥା ।
ତତ୍ତଦାକୃତିଭେଦେନ ଜାଯତେ ଭିଦ୍ଯତେ ଚ ଧୀଃ ॥ ୧୫ ॥
ତତ୍ତଦାକୃତିଭେଦେନ ଜାଯତେ ଭିଦ୍ଯତେ ଚ ଧୀଃ ॥ ୧୫ ॥
ଏଵମପ୍ଯଙ୍ଗ ସର୍ଵେଷାଂ ଦେହିନାଂ ଦେହଯୋଗତଃ ।
କାଲାଵଯଵତଃ ସନ୍ତି ଭାଵା ଜନ୍ମାଦଯୋଽସକୃତ୍ ॥ ୧୬ ॥
କାଲାଵଯଵତଃ ସନ୍ତି ଭାଵା ଜନ୍ମାଦଯୋଽସକୃତ୍ ॥ ୧୬ ॥
ତତ୍ରାପି କର୍ମଣାଂ କର୍ତୁରସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ।
ଭୋକ୍ତୁଶ୍ଚ ଦୁଃଖସୁଖଯୋଃ କୋ ନ୍ଵର୍ଥୋ ଵିଵଶଂ ଭଜେତ୍ ॥ ୧୭ ॥
ଭୋକ୍ତୁଶ୍ଚ ଦୁଃଖସୁଖଯୋଃ କୋ ନ୍ଵର୍ଥୋ ଵିଵଶଂ ଭଜେତ୍ ॥ ୧୭ ॥
ନ ଦେହିନାଂ ସୁଖଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଵିଦୁଷାମପି ।
ତଥା ଚ ଦୁଃଖଂ ମୂଢାନାଂ ଵୃଥାହଙ୍କରଣଂ ପରମ୍ ॥ ୧୮ ॥
ତଥା ଚ ଦୁଃଖଂ ମୂଢାନାଂ ଵୃଥାହଙ୍କରଣଂ ପରମ୍ ॥ ୧୮ ॥
ଯଦି ପ୍ରାପ୍ତିଂ ଵିଘାତଂ ଚ ଜାନନ୍ତି ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ।
ତେଽପ୍ଯଦ୍ଧା ନ ଵିଦୁର୍ଯୋଗଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ନ ପ୍ରଭଵେଦ୍ ଯଥା ॥ ୧୯ ॥
ତେଽପ୍ଯଦ୍ଧା ନ ଵିଦୁର୍ଯୋଗଂ ମୃତ୍ଯୁର୍ନ ପ୍ରଭଵେଦ୍ ଯଥା ॥ ୧୯ ॥
କୋଽନ୍ଵର୍ଥଃ ସୁଖଯତ୍ଯେନଂ କାମୋ ଵା ମୃତ୍ଯୁରନ୍ତିକେ ।
ଆଘାତଂ ନୀଯମାନସ୍ଯ ଵଧ୍ଯସ୍ଯେଵ ନ ତୁଷ୍ଟିଦଃ ॥ ୨୦ ॥
ଆଘାତଂ ନୀଯମାନସ୍ଯ ଵଧ୍ଯସ୍ଯେଵ ନ ତୁଷ୍ଟିଦଃ ॥ ୨୦ ॥
ଶ୍ରୁତଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟଵଦ୍ ଦୁଷ୍ଟଂ ସ୍ପର୍ଧାସୂଯାତ୍ଯଯଵ୍ଯଯୈଃ ।
ବହ୍ଵନ୍ତରାଯକାମତ୍ଵାତ୍ କୃଷିଵଚ୍ଚାପି ନିଷ୍ଫଲମ୍ ॥ ୨୧ ॥
ବହ୍ଵନ୍ତରାଯକାମତ୍ଵାତ୍ କୃଷିଵଚ୍ଚାପି ନିଷ୍ଫଲମ୍ ॥ ୨୧ ॥
ଅନ୍ତରାଯୈରଵିହିତୋ ଯଦି ଧର୍ମଃ ସ୍ଵନୁଷ୍ଠିତଃ ।
ତେନାପି ନିର୍ଜିତଂ ସ୍ଥାନଂ ଯଥା ଗଚ୍ଛତି ତଚ୍ଛୃଣୁ ॥ ୨୨ ॥
ତେନାପି ନିର୍ଜିତଂ ସ୍ଥାନଂ ଯଥା ଗଚ୍ଛତି ତଚ୍ଛୃଣୁ ॥ ୨୨ ॥
ଇଷ୍ଟ୍ଵେହ ଦେଵତା ଯଜ୍ଞୈଃ ସ୍ଵର୍ଲୋକଂ ଯାତି ଯାଜ୍ଞିକଃ ।
ଭୁଞ୍ଜୀତ ଦେଵଵତ୍ତତ୍ର ଭୋଗାନ୍ ଦିଵ୍ଯାନ୍ ନିଜାର୍ଜିତାନ୍ ॥ ୨୩ ॥
ଭୁଞ୍ଜୀତ ଦେଵଵତ୍ତତ୍ର ଭୋଗାନ୍ ଦିଵ୍ଯାନ୍ ନିଜାର୍ଜିତାନ୍ ॥ ୨୩ ॥
ସ୍ଵପୁଣ୍ଯୋପଚିତେ ଶୁଭ୍ରେ ଵିମାନ ଉପଗୀଯତେ ।
ଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ଵିହରନ୍ ମଧ୍ଯେ ଦେଵୀନାଂ ହୃଦ୍ଯଵେଷଧୃକ୍ ॥ ୨୪ ॥
ଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ଵିହରନ୍ ମଧ୍ଯେ ଦେଵୀନାଂ ହୃଦ୍ଯଵେଷଧୃକ୍ ॥ ୨୪ ॥
ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ କାମଗଯାନେନ କିଙ୍କିଣୀଜାଲମାଲିନା ।
କ୍ରୀଡନ୍ ନ ଵେଦାତ୍ମପାତଂ ସୁରାକ୍ରୀଡେଷୁ ନିର୍ଵୃତଃ ॥ ୨୫ ॥
କ୍ରୀଡନ୍ ନ ଵେଦାତ୍ମପାତଂ ସୁରାକ୍ରୀଡେଷୁ ନିର୍ଵୃତଃ ॥ ୨୫ ॥
ତାଵତ୍ ସ ମୋଦତେ ସ୍ଵର୍ଗେ ଯାଵତ୍ ପୁଣ୍ଯଂ ସମାପ୍ଯତେ ।
କ୍ଷୀଣପୁଣ୍ଯଃ ପତତ୍ଯର୍ଵାଗନିଚ୍ଛନ୍ କାଲଚାଲିତଃ ॥ ୨୬ ॥
କ୍ଷୀଣପୁଣ୍ଯଃ ପତତ୍ଯର୍ଵାଗନିଚ୍ଛନ୍ କାଲଚାଲିତଃ ॥ ୨୬ ॥
ଯଦ୍ଯଧର୍ମରତଃ ସଙ୍ଗାଦସତାଂ ଵାଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।
କାମାତ୍ମା କୃପଣୋ ଲୁବ୍ଧଃ ସ୍ତ୍ରୈଣୋ ଭୂତଵିହିଂସକଃ ॥ ୨୭ ॥
କାମାତ୍ମା କୃପଣୋ ଲୁବ୍ଧଃ ସ୍ତ୍ରୈଣୋ ଭୂତଵିହିଂସକଃ ॥ ୨୭ ॥
ପଶୂନଵିଧିନାଲଭ୍ଯ ପ୍ରେତଭୂତଗଣାନ୍ ଯଜନ୍ ।
ନରକାନଵଶୋ ଜନ୍ତୁର୍ଗତ୍ଵା ଯାତ୍ଯୁଲ୍ବଣଂ ତମଃ ॥ ୨୮ ॥
ନରକାନଵଶୋ ଜନ୍ତୁର୍ଗତ୍ଵା ଯାତ୍ଯୁଲ୍ବଣଂ ତମଃ ॥ ୨୮ ॥
କର୍ମାଣି ଦୁଃଖୋଦର୍କାଣି କୁର୍ଵନ୍ ଦେହେନ ତୈଃ ପୁନଃ ।
ଦେହମାଭଜତେ ତତ୍ର କିଂ ସୁଖଂ ମର୍ତ୍ଯଧର୍ମିଣଃ ॥ ୨୯ ॥
ଦେହମାଭଜତେ ତତ୍ର କିଂ ସୁଖଂ ମର୍ତ୍ଯଧର୍ମିଣଃ ॥ ୨୯ ॥
ଲୋକାନାଂ ଲୋକପାଲାନାଂ ମଦ୍ଭଯଂ କଲ୍ପଜୀଵିନାମ୍ ।
ବ୍ରହ୍ମଣୋଽପି ଭଯଂ ମତ୍ତୋ ଦ୍ଵିପରାର୍ଧପରାଯୁଷଃ ॥ ୩୦ ॥
ବ୍ରହ୍ମଣୋଽପି ଭଯଂ ମତ୍ତୋ ଦ୍ଵିପରାର୍ଧପରାଯୁଷଃ ॥ ୩୦ ॥
ଗୁଣାଃ ସୃଜନ୍ତି କର୍ମାଣି ଗୁଣୋଽନୁସୃଜତେ ଗୁଣାନ୍ ।
ଜୀଵସ୍ତୁ ଗୁଣସଂଯୁକ୍ତୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ କର୍ମଫଲାନ୍ଯସୌ ॥ ୩୧ ॥
ଜୀଵସ୍ତୁ ଗୁଣସଂଯୁକ୍ତୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ କର୍ମଫଲାନ୍ଯସୌ ॥ ୩୧ ॥
ଯାଵତ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଗୁଣଵୈଷମ୍ଯଂ ତାଵନ୍ନାନାତ୍ଵମାତ୍ମନଃ ।
ନାନାତ୍ଵମାତ୍ମନୋ ଯାଵତ୍ ପାରତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ତଦୈଵ ହି ॥ ୩୨ ॥
ନାନାତ୍ଵମାତ୍ମନୋ ଯାଵତ୍ ପାରତନ୍ତ୍ର୍ଯଂ ତଦୈଵ ହି ॥ ୩୨ ॥
ଯାଵଦସ୍ଯାସ୍ଵତନ୍ତ୍ରତ୍ଵଂ ତାଵଦୀଶ୍ଵରତୋ ଭଯମ୍ ।
ଯ ଏତତ୍ ସମୁପାସୀରଂସ୍ତେ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଶୁଚାର୍ପିତାଃ ॥ ୩୩ ॥
ଯ ଏତତ୍ ସମୁପାସୀରଂସ୍ତେ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଶୁଚାର୍ପିତାଃ ॥ ୩୩ ॥
କାଲ ଆତ୍ମାଗମୋ ଲୋକଃ ସ୍ଵଭାଵୋ ଧର୍ମ ଏଵ ଚ ।
ଇତି ମାଂ ବହୁଧା ପ୍ରାହୁର୍ଗୁଣଵ୍ଯତିକରେ ସତି ॥ ୩୪ ॥
ଇତି ମାଂ ବହୁଧା ପ୍ରାହୁର୍ଗୁଣଵ୍ଯତିକରେ ସତି ॥ ୩୪ ॥
ଶ୍ରୀଉଦ୍ଧଵ ଉଵାଚ
ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତମାନୋଽପି ଦେହଜେଷ୍ଵନପାଵୃତଃ ।
ଗୁଣୈର୍ନ ବଧ୍ଯତେ ଦେହୀ ବଧ୍ଯତେ ଵା କଥଂ ଵିଭୋ ॥ ୩୫ ॥
ଗୁଣେଷୁ ଵର୍ତମାନୋଽପି ଦେହଜେଷ୍ଵନପାଵୃତଃ ।
ଗୁଣୈର୍ନ ବଧ୍ଯତେ ଦେହୀ ବଧ୍ଯତେ ଵା କଥଂ ଵିଭୋ ॥ ୩୫ ॥
କଥଂ ଵର୍ତେତ ଵିହରେତ୍ କୈର୍ଵା ଜ୍ଞାଯେତ ଲକ୍ଷଣୈଃ ।
କିଂ ଭୁଞ୍ଜୀତୋତ ଵିସୃଜେଚ୍ଛଯୀତାସୀତ ଯାତି ଵା ॥ ୩୬ ॥
କିଂ ଭୁଞ୍ଜୀତୋତ ଵିସୃଜେଚ୍ଛଯୀତାସୀତ ଯାତି ଵା ॥ ୩୬ ॥
ଏତଦଚ୍ଯୁତ ମେ ବ୍ରୂହି ପ୍ରଶ୍ନଂ ପ୍ରଶ୍ନଵିଦାଂ ଵର ।
ନିତ୍ଯବଦ୍ଧୋ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତ ଏକ ଏଵେତି ମେ ଭ୍ରମଃ ॥ ୩୭ ॥
ନିତ୍ଯବଦ୍ଧୋ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତ ଏକ ଏଵେତି ମେ ଭ୍ରମଃ ॥ ୩୭ ॥