શ્રીભગવાનુવાચ
મયોદિતેષ્વવહિતઃ સ્વધર્મેષુ મદાશ્રયઃ ।
વર્ણાશ્રમકુલાચારમકામાત્મા સમાચરેત્ ॥ ૧ ॥
મયોદિતેષ્વવહિતઃ સ્વધર્મેષુ મદાશ્રયઃ ।
વર્ણાશ્રમકુલાચારમકામાત્મા સમાચરેત્ ॥ ૧ ॥
અન્વીક્ષેત વિશુદ્ધાત્મા દેહિનાં વિષયાત્મનામ્ ।
ગુણેષુ તત્ત્વધ્યાનેન સર્વારમ્ભવિપર્યયમ્ ॥ ૨ ॥
ગુણેષુ તત્ત્વધ્યાનેન સર્વારમ્ભવિપર્યયમ્ ॥ ૨ ॥
સુપ્તસ્ય વિષયાલોકો ધ્યાયતો વા મનોરથઃ ।
નાનાત્મકત્વાદ્ વિફલસ્તથા ભેદાત્મધીર્ગુણૈઃ ॥ ૩ ॥
નાનાત્મકત્વાદ્ વિફલસ્તથા ભેદાત્મધીર્ગુણૈઃ ॥ ૩ ॥
નિવૃત્તં કર્મ સેવેત પ્રવૃત્તં મત્પરસ્ત્યજેત્ ।
જિજ્ઞાસાયાં સમ્પ્રવૃત્તો નાદ્રિયેત્ કર્મચોદનામ્ ॥ ૪ ॥
જિજ્ઞાસાયાં સમ્પ્રવૃત્તો નાદ્રિયેત્ કર્મચોદનામ્ ॥ ૪ ॥
યમાનભીક્ષ્ણં સેવેત નિયમાન્ મત્પરઃ ક્વચિત્ ।
મદભિજ્ઞં ગુરું શાન્તમુપાસીત મદાત્મકમ્ ॥ ૫ ॥
મદભિજ્ઞં ગુરું શાન્તમુપાસીત મદાત્મકમ્ ॥ ૫ ॥
અમાન્યમત્સરો દક્ષો નિર્મમોદૃઢસૌહૃદઃ ।
અસત્વરોઽર્થજિજ્ઞાસુરનસૂયુરમોઘવાક્ ॥ ૬ ॥
અસત્વરોઽર્થજિજ્ઞાસુરનસૂયુરમોઘવાક્ ॥ ૬ ॥
જાયાપત્યગૃહક્ષેત્રસ્વજનદ્રવિણાદિષુ ।
ઉદાસીનઃ સમં પશ્યન્ સર્વેષ્વર્થમિવાત્મનઃ ॥ ૭ ॥
ઉદાસીનઃ સમં પશ્યન્ સર્વેષ્વર્થમિવાત્મનઃ ॥ ૭ ॥
વિલક્ષણઃ સ્થૂલસૂક્ષ્માદ્ દેહાદાત્મેક્ષિતા સ્વદૃક્ ।
યથાગ્નિર્દારુણો દાહ્યાદ્ દાહકોઽન્યઃ પ્રકાશકઃ ॥ ૮ ॥
યથાગ્નિર્દારુણો દાહ્યાદ્ દાહકોઽન્યઃ પ્રકાશકઃ ॥ ૮ ॥
નિરોધોત્પત્ત્યણુબૃહન્નાનાત્વં તત્કૃતાન્ ગુણાન્ ।
અન્તઃપ્રવિષ્ટ આધત્ત એવં દેહગુણાન્ પરઃ ॥ ૯ ॥
અન્તઃપ્રવિષ્ટ આધત્ત એવં દેહગુણાન્ પરઃ ॥ ૯ ॥
યોઽસૌ ગુણૈર્વિરચિતો દેહોઽયં પુરુષસ્ય હિ ।
સંસારસ્તન્નિબન્ધોઽયં પુંસો વિદ્યાચ્છિદાત્મનઃ ॥ ૧૦ ॥
સંસારસ્તન્નિબન્ધોઽયં પુંસો વિદ્યાચ્છિદાત્મનઃ ॥ ૧૦ ॥
તસ્માજ્જિજ્ઞાસયાત્માનમાત્મસ્થં કેવલં પરમ્ ।
સઙ્ગમ્ય નિરસેદેતદ્વસ્તુબુદ્ધિં યથાક્રમમ્ ॥ ૧૧ ॥
સઙ્ગમ્ય નિરસેદેતદ્વસ્તુબુદ્ધિં યથાક્રમમ્ ॥ ૧૧ ॥
આચાર્યોઽરણિરાદ્યઃ સ્યાદન્તેવાસ્યુત્તરારણિઃ ।
તત્સન્ધાનં પ્રવચનં વિદ્યાસન્ધિઃ સુખાવહઃ ॥ ૧૨ ॥
તત્સન્ધાનં પ્રવચનં વિદ્યાસન્ધિઃ સુખાવહઃ ॥ ૧૨ ॥
વૈશારદી સાતિવિશુદ્ધબુદ્ધિ-
ર્ધુનોતિ માયાં ગુણસમ્પ્રસૂતામ્ ।
ગુણાંશ્ચ સન્દહ્ય યદાત્મમેતત્
સ્વયં ચ શામ્યત્યસમિદ્ યથાગ્નિઃ ॥ ૧૩ ॥
ર્ધુનોતિ માયાં ગુણસમ્પ્રસૂતામ્ ।
ગુણાંશ્ચ સન્દહ્ય યદાત્મમેતત્
સ્વયં ચ શામ્યત્યસમિદ્ યથાગ્નિઃ ॥ ૧૩ ॥
અથૈષામ્ કર્મકર્તૃણાં ભોક્તૃણાં સુખદુઃખયોઃ ।
નાનાત્વમથ નિત્યત્વં લોકકાલાગમાત્મનામ્ ॥ ૧૪ ॥
નાનાત્વમથ નિત્યત્વં લોકકાલાગમાત્મનામ્ ॥ ૧૪ ॥
મન્યસે સર્વભાવાનાં સંસ્થા હ્યૌત્પત્તિકી યથા ।
તત્તદાકૃતિભેદેન જાયતે ભિદ્યતે ચ ધીઃ ॥ ૧૫ ॥
તત્તદાકૃતિભેદેન જાયતે ભિદ્યતે ચ ધીઃ ॥ ૧૫ ॥
એવમપ્યઙ્ગ સર્વેષાં દેહિનાં દેહયોગતઃ ।
કાલાવયવતઃ સન્તિ ભાવા જન્માદયોઽસકૃત્ ॥ ૧૬ ॥
કાલાવયવતઃ સન્તિ ભાવા જન્માદયોઽસકૃત્ ॥ ૧૬ ॥
તત્રાપિ કર્મણાં કર્તુરસ્વાતન્ત્ર્યં ચ લક્ષ્યતે ।
ભોક્તુશ્ચ દુઃખસુખયોઃ કો ન્વર્થો વિવશં ભજેત્ ॥ ૧૭ ॥
ભોક્તુશ્ચ દુઃખસુખયોઃ કો ન્વર્થો વિવશં ભજેત્ ॥ ૧૭ ॥
ન દેહિનાં સુખં કિઞ્ચિદ્ વિદ્યતે વિદુષામપિ ।
તથા ચ દુઃખં મૂઢાનાં વૃથાહઙ્કરણં પરમ્ ॥ ૧૮ ॥
તથા ચ દુઃખં મૂઢાનાં વૃથાહઙ્કરણં પરમ્ ॥ ૧૮ ॥
યદિ પ્રાપ્તિં વિઘાતં ચ જાનન્તિ સુખદુઃખયોઃ ।
તેઽપ્યદ્ધા ન વિદુર્યોગં મૃત્યુર્ન પ્રભવેદ્ યથા ॥ ૧૯ ॥
તેઽપ્યદ્ધા ન વિદુર્યોગં મૃત્યુર્ન પ્રભવેદ્ યથા ॥ ૧૯ ॥
કોઽન્વર્થઃ સુખયત્યેનં કામો વા મૃત્યુરન્તિકે ।
આઘાતં નીયમાનસ્ય વધ્યસ્યેવ ન તુષ્ટિદઃ ॥ ૨૦ ॥
આઘાતં નીયમાનસ્ય વધ્યસ્યેવ ન તુષ્ટિદઃ ॥ ૨૦ ॥
શ્રુતં ચ દૃષ્ટવદ્ દુષ્ટં સ્પર્ધાસૂયાત્યયવ્યયૈઃ ।
બહ્વન્તરાયકામત્વાત્ કૃષિવચ્ચાપિ નિષ્ફલમ્ ॥ ૨૧ ॥
બહ્વન્તરાયકામત્વાત્ કૃષિવચ્ચાપિ નિષ્ફલમ્ ॥ ૨૧ ॥
અન્તરાયૈરવિહિતો યદિ ધર્મઃ સ્વનુષ્ઠિતઃ ।
તેનાપિ નિર્જિતં સ્થાનં યથા ગચ્છતિ તચ્છૃણુ ॥ ૨૨ ॥
તેનાપિ નિર્જિતં સ્થાનં યથા ગચ્છતિ તચ્છૃણુ ॥ ૨૨ ॥
ઇષ્ટ્વેહ દેવતા યજ્ઞૈઃ સ્વર્લોકં યાતિ યાજ્ઞિકઃ ।
ભુઞ્જીત દેવવત્તત્ર ભોગાન્ દિવ્યાન્ નિજાર્જિતાન્ ॥ ૨૩ ॥
ભુઞ્જીત દેવવત્તત્ર ભોગાન્ દિવ્યાન્ નિજાર્જિતાન્ ॥ ૨૩ ॥
સ્વપુણ્યોપચિતે શુભ્રે વિમાન ઉપગીયતે ।
ગન્ધર્વૈર્વિહરન્ મધ્યે દેવીનાં હૃદ્યવેષધૃક્ ॥ ૨૪ ॥
ગન્ધર્વૈર્વિહરન્ મધ્યે દેવીનાં હૃદ્યવેષધૃક્ ॥ ૨૪ ॥
સ્ત્રીભિઃ કામગયાનેન કિઙ્કિણીજાલમાલિના ।
ક્રીડન્ ન વેદાત્મપાતં સુરાક્રીડેષુ નિર્વૃતઃ ॥ ૨૫ ॥
ક્રીડન્ ન વેદાત્મપાતં સુરાક્રીડેષુ નિર્વૃતઃ ॥ ૨૫ ॥
તાવત્ સ મોદતે સ્વર્ગે યાવત્ પુણ્યં સમાપ્યતે ।
ક્ષીણપુણ્યઃ પતત્યર્વાગનિચ્છન્ કાલચાલિતઃ ॥ ૨૬ ॥
ક્ષીણપુણ્યઃ પતત્યર્વાગનિચ્છન્ કાલચાલિતઃ ॥ ૨૬ ॥
યદ્યધર્મરતઃ સઙ્ગાદસતાં વાજિતેન્દ્રિયઃ ।
કામાત્મા કૃપણો લુબ્ધઃ સ્ત્રૈણો ભૂતવિહિંસકઃ ॥ ૨૭ ॥
કામાત્મા કૃપણો લુબ્ધઃ સ્ત્રૈણો ભૂતવિહિંસકઃ ॥ ૨૭ ॥
પશૂનવિધિનાલભ્ય પ્રેતભૂતગણાન્ યજન્ ।
નરકાનવશો જન્તુર્ગત્વા યાત્યુલ્બણં તમઃ ॥ ૨૮ ॥
નરકાનવશો જન્તુર્ગત્વા યાત્યુલ્બણં તમઃ ॥ ૨૮ ॥
કર્માણિ દુઃખોદર્કાણિ કુર્વન્ દેહેન તૈઃ પુનઃ ।
દેહમાભજતે તત્ર કિં સુખં મર્ત્યધર્મિણઃ ॥ ૨૯ ॥
દેહમાભજતે તત્ર કિં સુખં મર્ત્યધર્મિણઃ ॥ ૨૯ ॥
લોકાનાં લોકપાલાનાં મદ્ભયં કલ્પજીવિનામ્ ।
બ્રહ્મણોઽપિ ભયં મત્તો દ્વિપરાર્ધપરાયુષઃ ॥ ૩૦ ॥
બ્રહ્મણોઽપિ ભયં મત્તો દ્વિપરાર્ધપરાયુષઃ ॥ ૩૦ ॥
ગુણાઃ સૃજન્તિ કર્માણિ ગુણોઽનુસૃજતે ગુણાન્ ।
જીવસ્તુ ગુણસંયુક્તો ભુઙ્ક્તે કર્મફલાન્યસૌ ॥ ૩૧ ॥
જીવસ્તુ ગુણસંયુક્તો ભુઙ્ક્તે કર્મફલાન્યસૌ ॥ ૩૧ ॥
યાવત્ સ્યાદ્ ગુણવૈષમ્યં તાવન્નાનાત્વમાત્મનઃ ।
નાનાત્વમાત્મનો યાવત્ પારતન્ત્ર્યં તદૈવ હિ ॥ ૩૨ ॥
નાનાત્વમાત્મનો યાવત્ પારતન્ત્ર્યં તદૈવ હિ ॥ ૩૨ ॥
યાવદસ્યાસ્વતન્ત્રત્વં તાવદીશ્વરતો ભયમ્ ।
ય એતત્ સમુપાસીરંસ્તે મુહ્યન્તિ શુચાર્પિતાઃ ॥ ૩૩ ॥
ય એતત્ સમુપાસીરંસ્તે મુહ્યન્તિ શુચાર્પિતાઃ ॥ ૩૩ ॥
કાલ આત્માગમો લોકઃ સ્વભાવો ધર્મ એવ ચ ।
ઇતિ માં બહુધા પ્રાહુર્ગુણવ્યતિકરે સતિ ॥ ૩૪ ॥
ઇતિ માં બહુધા પ્રાહુર્ગુણવ્યતિકરે સતિ ॥ ૩૪ ॥
શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ
ગુણેષુ વર્તમાનોઽપિ દેહજેષ્વનપાવૃતઃ ।
ગુણૈર્ન બધ્યતે દેહી બધ્યતે વા કથં વિભો ॥ ૩૫ ॥
ગુણેષુ વર્તમાનોઽપિ દેહજેષ્વનપાવૃતઃ ।
ગુણૈર્ન બધ્યતે દેહી બધ્યતે વા કથં વિભો ॥ ૩૫ ॥
કથં વર્તેત વિહરેત્ કૈર્વા જ્ઞાયેત લક્ષણૈઃ ।
કિં ભુઞ્જીતોત વિસૃજેચ્છયીતાસીત યાતિ વા ॥ ૩૬ ॥
કિં ભુઞ્જીતોત વિસૃજેચ્છયીતાસીત યાતિ વા ॥ ૩૬ ॥
એતદચ્યુત મે બ્રૂહિ પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાં વર ।
નિત્યબદ્ધો નિત્યમુક્ત એક એવેતિ મે ભ્રમઃ ॥ ૩૭ ॥
નિત્યબદ્ધો નિત્યમુક્ત એક એવેતિ મે ભ્રમઃ ॥ ૩૭ ॥