શ્રીભગવાનુવાચ
ન રોધયતિ માં યોગો ન સાઙ્ખ્યં ધર્મ એવ ચ ।
ન સ્વાધ્યાયસ્તપસ્ત્યાગો નેષ્ટાપૂર્તં ન દક્ષિણા ॥ ૧ ॥
ન રોધયતિ માં યોગો ન સાઙ્ખ્યં ધર્મ એવ ચ ।
ન સ્વાધ્યાયસ્તપસ્ત્યાગો નેષ્ટાપૂર્તં ન દક્ષિણા ॥ ૧ ॥
વ્રતાનિ યજ્ઞશ્છન્દાંસિ તીર્થાનિ નિયમા યમાઃ ।
યથાવરુન્ધે સત્સઙ્ગઃ સર્વસઙ્ગાપહો હિ મામ્ ॥ ૨ ॥
યથાવરુન્ધે સત્સઙ્ગઃ સર્વસઙ્ગાપહો હિ મામ્ ॥ ૨ ॥
સત્સઙ્ગેન હિ દૈતેયા યાતુધાના મૃગાઃ ખગાઃ ।
ગન્ધર્વાપ્સરસો નાગાઃ સિદ્ધાશ્ચારણગુહ્યકાઃ ॥ ૩ ॥
ગન્ધર્વાપ્સરસો નાગાઃ સિદ્ધાશ્ચારણગુહ્યકાઃ ॥ ૩ ॥
વિદ્યાધરા મનુષ્યેષુ વૈશ્યાઃ શૂદ્રાઃ સ્ત્રિયોઽન્ત્યજાઃ ।
રજસ્તમઃપ્રકૃતયસ્તસ્મિંસ્તસ્મિન્ યુગે યુગે ॥ ૪ ॥
રજસ્તમઃપ્રકૃતયસ્તસ્મિંસ્તસ્મિન્ યુગે યુગે ॥ ૪ ॥
બહવો મત્પદં પ્રાપ્તાસ્ત્વાષ્ટ્રકાયાધવાદયઃ ।
વૃષપર્વા બલિર્બાણો મયશ્ચાથ વિભીષણઃ ॥ ૫ ॥
વૃષપર્વા બલિર્બાણો મયશ્ચાથ વિભીષણઃ ॥ ૫ ॥
સુગ્રીવો હનુમાનૃક્ષો ગજો ગૃધ્રો વણિક્પથઃ ।
વ્યાધઃ કુબ્જા વ્રજે ગોપ્યો યજ્ઞપત્ન્યસ્તથાપરે ॥ ૬ ॥
વ્યાધઃ કુબ્જા વ્રજે ગોપ્યો યજ્ઞપત્ન્યસ્તથાપરે ॥ ૬ ॥
તે નાધીતશ્રુતિગણા નોપાસિતમહત્તમાઃ ।
અવ્રતાતપ્તતપસઃ મત્સઙ્ગાન્મામુપાગતાઃ ॥ ૭ ॥
અવ્રતાતપ્તતપસઃ મત્સઙ્ગાન્મામુપાગતાઃ ॥ ૭ ॥
કેવલેન હિ ભાવેન ગોપ્યો ગાવો નગા મૃગાઃ ।
યેઽન્યે મૂઢધિયો નાગાઃ સિદ્ધા મામીયુરઞ્જસા ॥ ૮ ॥
યેઽન્યે મૂઢધિયો નાગાઃ સિદ્ધા મામીયુરઞ્જસા ॥ ૮ ॥
યં ન યોગેન સાઙ્ખ્યેન દાનવ્રતતપોઽધ્વરૈઃ ।
વ્યાખ્યાસ્વાધ્યાયસન્ન્યાસૈઃ પ્રાપ્નુયાદ્ યત્નવાનપિ ॥ ૯ ॥
વ્યાખ્યાસ્વાધ્યાયસન્ન્યાસૈઃ પ્રાપ્નુયાદ્ યત્નવાનપિ ॥ ૯ ॥
રામેણ સાર્ધં મથુરાં પ્રણીતે
શ્વાફલ્કિના મય્યનુરક્તચિત્તાઃ ।
વિગાઢભાવેન ન મે વિયોગ-
તીવ્રાધયોઽન્યં દદૃશુઃ સુખાય ॥ ૧૦ ॥
શ્વાફલ્કિના મય્યનુરક્તચિત્તાઃ ।
વિગાઢભાવેન ન મે વિયોગ-
તીવ્રાધયોઽન્યં દદૃશુઃ સુખાય ॥ ૧૦ ॥
તાસ્તાઃ ક્ષપાઃ પ્રેષ્ઠતમેન નીતા
મયૈવ વૃન્દાવનગોચરેણ ।
ક્ષણાર્ધવત્તાઃ પુનરઙ્ગ તાસાં
હીના મયા કલ્પસમા બભૂવુઃ ॥ ૧૧ ॥
મયૈવ વૃન્દાવનગોચરેણ ।
ક્ષણાર્ધવત્તાઃ પુનરઙ્ગ તાસાં
હીના મયા કલ્પસમા બભૂવુઃ ॥ ૧૧ ॥
તા નાવિદન્ મય્યનુષઙ્ગબદ્ધ-
ધિયઃ સ્વમાત્માનમદસ્તથેદમ્ ।
યથા સમાધૌ મુનયોઽબ્ધિતોયે
નદ્યઃ પ્રવિષ્ટા ઇવ નામરૂપે ॥ ૧૨ ॥
ધિયઃ સ્વમાત્માનમદસ્તથેદમ્ ।
યથા સમાધૌ મુનયોઽબ્ધિતોયે
નદ્યઃ પ્રવિષ્ટા ઇવ નામરૂપે ॥ ૧૨ ॥
મત્કામા રમણં જારમસ્વરૂપવિદોઽબલાઃ ।
બ્રહ્મ માં પરમં પ્રાપુઃ સઙ્ગાચ્છતસહસ્રશઃ ॥ ૧૩ ॥
બ્રહ્મ માં પરમં પ્રાપુઃ સઙ્ગાચ્છતસહસ્રશઃ ॥ ૧૩ ॥
તસ્માત્ત્વમુદ્ધવોત્સૃજ્ય ચોદનાં પ્રતિચોદનામ્ ।
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ શ્રોતવ્યં શ્રુતમેવ ચ ॥ ૧૪ ॥
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ શ્રોતવ્યં શ્રુતમેવ ચ ॥ ૧૪ ॥
મામેકમેવ શરણમાત્માનં સર્વદેહિનામ્ ।
યાહિ સર્વાત્મભાવેન મયા સ્યા હ્યકુતોભયઃ ॥ ૧૫ ॥
યાહિ સર્વાત્મભાવેન મયા સ્યા હ્યકુતોભયઃ ॥ ૧૫ ॥
શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ
સંશયઃ શૃણ્વતો વાચં તવ યોગેશ્વરેશ્વર ।
ન નિવર્તત આત્મસ્થો યેન ભ્રામ્યતિ મે મનઃ ॥ ૧૬ ॥
સંશયઃ શૃણ્વતો વાચં તવ યોગેશ્વરેશ્વર ।
ન નિવર્તત આત્મસ્થો યેન ભ્રામ્યતિ મે મનઃ ॥ ૧૬ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
સ એષ જીવો વિવરપ્રસૂતિઃ
પ્રાણેન ઘોષેણ ગુહાં પ્રવિષ્ટઃ ।
મનોમયં સૂક્ષ્મમુપેત્ય રૂપં
માત્રા સ્વરો વર્ણ ઇતિ સ્થવિષ્ઠઃ ॥ ૧૭ ॥
સ એષ જીવો વિવરપ્રસૂતિઃ
પ્રાણેન ઘોષેણ ગુહાં પ્રવિષ્ટઃ ।
મનોમયં સૂક્ષ્મમુપેત્ય રૂપં
માત્રા સ્વરો વર્ણ ઇતિ સ્થવિષ્ઠઃ ॥ ૧૭ ॥
યથાનલઃ ખેઽનિલબન્ધુરુષ્મા
બલેન દારુણ્યધિમથ્યમાનઃ ।
અણુઃ પ્રજાતો હવિષા સમેધતે
તથૈવ મે વ્યક્તિરિયં હિ વાણી ॥ ૧૮ ॥
બલેન દારુણ્યધિમથ્યમાનઃ ।
અણુઃ પ્રજાતો હવિષા સમેધતે
તથૈવ મે વ્યક્તિરિયં હિ વાણી ॥ ૧૮ ॥
એવં ગદિઃ કર્મ ગતિર્વિસર્ગો
ઘ્રાણો રસો દૃક્ સ્પર્શઃ શ્રુતિશ્ચ ।
સઙ્કલ્પવિજ્ઞાનમથાભિમાનઃ
સૂત્રં રજઃસત્ત્વતમોવિકારઃ ॥ ૧૯ ॥
ઘ્રાણો રસો દૃક્ સ્પર્શઃ શ્રુતિશ્ચ ।
સઙ્કલ્પવિજ્ઞાનમથાભિમાનઃ
સૂત્રં રજઃસત્ત્વતમોવિકારઃ ॥ ૧૯ ॥
અયં હિ જીવસ્ત્રિવૃદબ્જયોનિ-
રવ્યક્ત એકો વયસા સ આદ્યઃ ।
વિશ્લિષ્ટશક્તિર્બહુધેવ ભાતિ
બીજાનિ યોનિં પ્રતિપદ્ય યદ્વત્ ॥ ૨૦ ॥
રવ્યક્ત એકો વયસા સ આદ્યઃ ।
વિશ્લિષ્ટશક્તિર્બહુધેવ ભાતિ
બીજાનિ યોનિં પ્રતિપદ્ય યદ્વત્ ॥ ૨૦ ॥
યસ્મિન્નિદં પ્રોતમશેષમોતં
પટો યથા તન્તુવિતાનસંસ્થઃ ।
ય એષ સંસારતરુઃ પુરાણઃ
કર્માત્મકઃ પુષ્પફલે પ્રસૂતે ॥ ૨૧ ॥
પટો યથા તન્તુવિતાનસંસ્થઃ ।
ય એષ સંસારતરુઃ પુરાણઃ
કર્માત્મકઃ પુષ્પફલે પ્રસૂતે ॥ ૨૧ ॥
દ્વે અસ્ય બીજે શતમૂલસ્ત્રિનાલઃ
પઞ્ચસ્કન્ધઃ પઞ્ચરસપ્રસૂતિઃ ।
દશૈકશાખો દ્વિસુપર્ણનીડ-
સ્ત્રિવલ્કલો દ્વિફલોઽર્કં પ્રવિષ્ટઃ ॥ ૨૨ ॥
પઞ્ચસ્કન્ધઃ પઞ્ચરસપ્રસૂતિઃ ।
દશૈકશાખો દ્વિસુપર્ણનીડ-
સ્ત્રિવલ્કલો દ્વિફલોઽર્કં પ્રવિષ્ટઃ ॥ ૨૨ ॥
અદન્તિ ચૈકં ફલમસ્ય ગૃધ્રા
ગ્રામેચરા એકમરણ્યવાસાઃ ।
હંસા ય એકં બહુરૂપમિજ્યૈ-
ર્માયામયં વેદ સ વેદ વેદમ્ ॥ ૨૩ ॥
ગ્રામેચરા એકમરણ્યવાસાઃ ।
હંસા ય એકં બહુરૂપમિજ્યૈ-
ર્માયામયં વેદ સ વેદ વેદમ્ ॥ ૨૩ ॥
એવં ગુરૂપાસનયૈકભક્ત્યા
વિદ્યાકુઠારેણ શિતેન ધીરઃ ।
વિવૃશ્ચ્ય જીવાશયમપ્રમત્તઃ
સમ્પદ્ય ચાત્માનમથ ત્યજાસ્ત્રમ્ ॥ ૨૪ ॥
વિદ્યાકુઠારેણ શિતેન ધીરઃ ।
વિવૃશ્ચ્ય જીવાશયમપ્રમત્તઃ
સમ્પદ્ય ચાત્માનમથ ત્યજાસ્ત્રમ્ ॥ ૨૪ ॥
ગુણેષ્વાવિશતે ચેતો ગુણાશ્ચેતસિ ચ પ્રજાઃ ।
જીવસ્ય દેહ ઉભયં ગુણાશ્ચેતો મદાત્મનઃ
જીવસ્ય દેહ ઉભયં ગુણાશ્ચેતો મદાત્મનઃ
ગુણેષુ ચાવિશચ્ચિત્તમભીક્ષ્ણં ગુણસેવયા ।
ગુણાશ્ચ ચિત્તપ્રભવા મદ્રૂપ ઉભયં ત્યજેત્
ગુણાશ્ચ ચિત્તપ્રભવા મદ્રૂપ ઉભયં ત્યજેત્
જાગ્રત્સ્વપ્નઃ સુષુપ્તં ચ ગુણતો બુદ્ધિવૃત્તયઃ ।
તાસાં વિલક્ષણો જીવઃ સાક્ષિત્વેન વિનિશ્ચિતઃ
તાસાં વિલક્ષણો જીવઃ સાક્ષિત્વેન વિનિશ્ચિતઃ
યર્હિ સંસૃતિબન્ધોઽયમાત્મનો ગુણવૃત્તિદઃ ।
મયિ તુર્યે સ્થિતો જહ્યાત્ત્યાગસ્તદ્ગુણચેતસામ્
મયિ તુર્યે સ્થિતો જહ્યાત્ત્યાગસ્તદ્ગુણચેતસામ્
અહઙ્કારકૃતં બન્ધમાત્મનોઽર્થવિપર્યયમ્ ।
વિદ્વાન્ નિર્વિદ્ય સંસારચિન્તાં તુર્યે સ્થિતસ્ત્યજેત્
વિદ્વાન્ નિર્વિદ્ય સંસારચિન્તાં તુર્યે સ્થિતસ્ત્યજેત્
યાવન્નાનાર્થધીઃ પુંસો ન નિવર્તેત યુક્તિભિઃ ।
જાગર્ત્યપિ સ્વપન્નજ્ઞઃ સ્વપ્ને જાગરણં યથા
જાગર્ત્યપિ સ્વપન્નજ્ઞઃ સ્વપ્ને જાગરણં યથા
અસત્ત્વાદાત્મનોઽન્યેષાં ભાવાનાં તત્કૃતા ભિદા ।
ગતયો હેતવશ્ચાસ્ય મૃષા સ્વપ્નદૃશો યથા
ગતયો હેતવશ્ચાસ્ય મૃષા સ્વપ્નદૃશો યથા
યો જાગરે બહિરનુક્ષણધર્મિણોઽર્થાન્
ભુઙ્ક્તે સમસ્તકરણૈર્હૃદિ તત્સદૃક્ષાન્ ।
સ્વપ્ને સુષુપ્ત ઉપસંહરતે સ એકઃ
સ્મૃત્યન્વયાત્ત્રિગુણવૃત્તિદૃગિન્દ્રિયેશઃ
ભુઙ્ક્તે સમસ્તકરણૈર્હૃદિ તત્સદૃક્ષાન્ ।
સ્વપ્ને સુષુપ્ત ઉપસંહરતે સ એકઃ
સ્મૃત્યન્વયાત્ત્રિગુણવૃત્તિદૃગિન્દ્રિયેશઃ
એવં વિમૃશ્ય ગુણતો મનસસ્ત્ર્યવસ્થા
મન્માયયા મયિ કૃતા ઇતિ નિશ્ચિતાર્થાઃ ।
સઞ્છિદ્ય હાર્દમનુમાનસદુક્તિતીક્ષ્ણ-
જ્ઞાનાસિના ભજત માખિલસંશયાધિમ્
મન્માયયા મયિ કૃતા ઇતિ નિશ્ચિતાર્થાઃ ।
સઞ્છિદ્ય હાર્દમનુમાનસદુક્તિતીક્ષ્ણ-
જ્ઞાનાસિના ભજત માખિલસંશયાધિમ્
ઈક્ષેત વિભ્રમમિદં મનસો વિલાસં
દૃષ્ટં વિનષ્ટમતિલોલમલાતચક્રમ્ ।
વિજ્ઞાનમેકમુરુધેવ વિભાતિ માયા
સ્વપ્નસ્ત્રિધા ગુણવિસર્ગકૃતો વિકલ્પઃ
દૃષ્ટં વિનષ્ટમતિલોલમલાતચક્રમ્ ।
વિજ્ઞાનમેકમુરુધેવ વિભાતિ માયા
સ્વપ્નસ્ત્રિધા ગુણવિસર્ગકૃતો વિકલ્પઃ
દૃષ્ટિં તતઃ પ્રતિનિવર્ત્ય નિવૃત્તતૃષ્ણ-
સ્તૂષ્ણીં ભવેન્નિજસુખાનુભવો નિરીહઃ ।
સન્દૃશ્યતે ક્વ ચ યદીદમવસ્તુબુદ્ધ્યા
ત્યક્તં ભ્રમાય ન ભવેત્સ્મૃતિરાનિપાતાત્
સ્તૂષ્ણીં ભવેન્નિજસુખાનુભવો નિરીહઃ ।
સન્દૃશ્યતે ક્વ ચ યદીદમવસ્તુબુદ્ધ્યા
ત્યક્તં ભ્રમાય ન ભવેત્સ્મૃતિરાનિપાતાત્
દેહં ચ નશ્વરમવસ્થિતમુત્થિતં વા
સિદ્ધો ન પશ્યતિ યતોઽધ્યગમત્સ્વરૂપમ્ ।
દૈવાદપેતમુત દૈવવશાદુપેતં
વાસો યથા પરિકૃતં મદિરામદાન્ધઃ
સિદ્ધો ન પશ્યતિ યતોઽધ્યગમત્સ્વરૂપમ્ ।
દૈવાદપેતમુત દૈવવશાદુપેતં
વાસો યથા પરિકૃતં મદિરામદાન્ધઃ
દેહોઽપિ દૈવવશગઃ ખલુ કર્મ યાવત્
સ્વારમ્ભકં પ્રતિસમીક્ષત એવ સાસુઃ ।
તં સ પ્રપઞ્ચમધિરૂઢસમાધિયોગઃ
સ્વાપ્નં પુનર્ન ભજતે પ્રતિબુદ્ધવસ્તુઃ
સ્વારમ્ભકં પ્રતિસમીક્ષત એવ સાસુઃ ।
તં સ પ્રપઞ્ચમધિરૂઢસમાધિયોગઃ
સ્વાપ્નં પુનર્ન ભજતે પ્રતિબુદ્ધવસ્તુઃ
મયૈતદુક્તં વો વિપ્રા ગુહ્યં યત્સાઙ્ખ્યયોગયોઃ ।
જાનીત માઽઽગતં યજ્ઞં યુષ્મદ્ધર્મવિવક્ષયા
જાનીત માઽઽગતં યજ્ઞં યુષ્મદ્ધર્મવિવક્ષયા
અહં યોગસ્ય સાઙ્ખ્યસ્ય સત્યસ્યર્તસ્ય તેજસઃ ।
પરાયણં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ શ્રિયઃકીર્તેર્દમસ્ય ચ
પરાયણં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ શ્રિયઃકીર્તેર્દમસ્ય ચ
માં ભજન્તિ ગુણાઃ સર્વે નિર્ગુણં નિરપેક્ષકમ્ ।
સુહૃદં પ્રિયમાત્માનં સામ્યાસઙ્ગાદયોગુણાઃ
સુહૃદં પ્રિયમાત્માનં સામ્યાસઙ્ગાદયોગુણાઃ
ઇતિ મે છિન્નસન્દેહા મુનયઃ સનકાદયઃ ।
સભાજયિત્વા પરયા ભક્ત્યાગૃણત સંસ્તવૈઃ
સભાજયિત્વા પરયા ભક્ત્યાગૃણત સંસ્તવૈઃ
તૈરહં પૂજિતઃ સમ્યક્ સંસ્તુતઃ પરમર્ષિભિઃ ।
પ્રત્યેયાય સ્વકં ધામ પશ્યતઃ પરમેષ્ઠિનઃ
પ્રત્યેયાય સ્વકં ધામ પશ્યતઃ પરમેષ્ઠિનઃ