ശ്രീഭഗവാനുവാച
ന രോധയതി മാം യോഗോ ന സാങ്ഖ്യം ധര്മ ഏവ ച ।
ന സ്വാധ്യായസ്തപസ്ത്യാഗോ നേഷ്ടാപൂര്തം ന ദക്ഷിണാ ॥ ൧ ॥
ന രോധയതി മാം യോഗോ ന സാങ്ഖ്യം ധര്മ ഏവ ച ।
ന സ്വാധ്യായസ്തപസ്ത്യാഗോ നേഷ്ടാപൂര്തം ന ദക്ഷിണാ ॥ ൧ ॥
വ്രതാനി യജ്ഞശ്ഛന്ദാംസി തീര്ഥാനി നിയമാ യമാഃ ।
യഥാവരുന്ധേ സത്സങ്ഗഃ സര്വസങ്ഗാപഹോ ഹി മാമ് ॥ ൨ ॥
യഥാവരുന്ധേ സത്സങ്ഗഃ സര്വസങ്ഗാപഹോ ഹി മാമ് ॥ ൨ ॥
സത്സങ്ഗേന ഹി ദൈതേയാ യാതുധാനാ മൃഗാഃ ഖഗാഃ ।
ഗന്ധര്വാപ്സരസോ നാഗാഃ സിദ്ധാശ്ചാരണഗുഹ്യകാഃ ॥ ൩ ॥
ഗന്ധര്വാപ്സരസോ നാഗാഃ സിദ്ധാശ്ചാരണഗുഹ്യകാഃ ॥ ൩ ॥
വിദ്യാധരാ മനുഷ്യേഷു വൈശ്യാഃ ശൂദ്രാഃ സ്ത്രിയോഽന്ത്യജാഃ ।
രജസ്തമഃപ്രകൃതയസ്തസ്മിംസ്തസ്മിന് യുഗേ യുഗേ ॥ ൪ ॥
രജസ്തമഃപ്രകൃതയസ്തസ്മിംസ്തസ്മിന് യുഗേ യുഗേ ॥ ൪ ॥
ബഹവോ മത്പദം പ്രാപ്താസ്ത്വാഷ്ട്രകായാധവാദയഃ ।
വൃഷപര്വാ ബലിര്ബാണോ മയശ്ചാഥ വിഭീഷണഃ ॥ ൫ ॥
വൃഷപര്വാ ബലിര്ബാണോ മയശ്ചാഥ വിഭീഷണഃ ॥ ൫ ॥
സുഗ്രീവോ ഹനുമാനൃക്ഷോ ഗജോ ഗൃധ്രോ വണിക്പഥഃ ।
വ്യാധഃ കുബ്ജാ വ്രജേ ഗോപ്യോ യജ്ഞപത്ന്യസ്തഥാപരേ ॥ ൬ ॥
വ്യാധഃ കുബ്ജാ വ്രജേ ഗോപ്യോ യജ്ഞപത്ന്യസ്തഥാപരേ ॥ ൬ ॥
തേ നാധീതശ്രുതിഗണാ നോപാസിതമഹത്തമാഃ ।
അവ്രതാതപ്തതപസഃ മത്സങ്ഗാന്മാമുപാഗതാഃ ॥ ൭ ॥
അവ്രതാതപ്തതപസഃ മത്സങ്ഗാന്മാമുപാഗതാഃ ॥ ൭ ॥
കേവലേന ഹി ഭാവേന ഗോപ്യോ ഗാവോ നഗാ മൃഗാഃ ।
യേഽന്യേ മൂഢധിയോ നാഗാഃ സിദ്ധാ മാമീയുരഞ്ജസാ ॥ ൮ ॥
യേഽന്യേ മൂഢധിയോ നാഗാഃ സിദ്ധാ മാമീയുരഞ്ജസാ ॥ ൮ ॥
യം ന യോഗേന സാങ്ഖ്യേന ദാനവ്രതതപോഽധ്വരൈഃ ।
വ്യാഖ്യാസ്വാധ്യായസന്ന്യാസൈഃ പ്രാപ്നുയാദ് യത്നവാനപി ॥ ൯ ॥
വ്യാഖ്യാസ്വാധ്യായസന്ന്യാസൈഃ പ്രാപ്നുയാദ് യത്നവാനപി ॥ ൯ ॥
രാമേണ സാര്ധം മഥുരാം പ്രണീതേ
ശ്വാഫല്കിനാ മയ്യനുരക്തചിത്താഃ ।
വിഗാഢഭാവേന ന മേ വിയോഗ-
തീവ്രാധയോഽന്യം ദദൃശുഃ സുഖായ ॥ ൧൦ ॥
ശ്വാഫല്കിനാ മയ്യനുരക്തചിത്താഃ ।
വിഗാഢഭാവേന ന മേ വിയോഗ-
തീവ്രാധയോഽന്യം ദദൃശുഃ സുഖായ ॥ ൧൦ ॥
താസ്താഃ ക്ഷപാഃ പ്രേഷ്ഠതമേന നീതാ
മയൈവ വൃന്ദാവനഗോചരേണ ।
ക്ഷണാര്ധവത്താഃ പുനരങ്ഗ താസാം
ഹീനാ മയാ കല്പസമാ ബഭൂവുഃ ॥ ൧൧ ॥
മയൈവ വൃന്ദാവനഗോചരേണ ।
ക്ഷണാര്ധവത്താഃ പുനരങ്ഗ താസാം
ഹീനാ മയാ കല്പസമാ ബഭൂവുഃ ॥ ൧൧ ॥
താ നാവിദന് മയ്യനുഷങ്ഗബദ്ധ-
ധിയഃ സ്വമാത്മാനമദസ്തഥേദമ് ।
യഥാ സമാധൌ മുനയോഽബ്ധിതോയേ
നദ്യഃ പ്രവിഷ്ടാ ഇവ നാമരൂപേ ॥ ൧൨ ॥
ധിയഃ സ്വമാത്മാനമദസ്തഥേദമ് ।
യഥാ സമാധൌ മുനയോഽബ്ധിതോയേ
നദ്യഃ പ്രവിഷ്ടാ ഇവ നാമരൂപേ ॥ ൧൨ ॥
മത്കാമാ രമണം ജാരമസ്വരൂപവിദോഽബലാഃ ।
ബ്രഹ്മ മാം പരമം പ്രാപുഃ സങ്ഗാച്ഛതസഹസ്രശഃ ॥ ൧൩ ॥
ബ്രഹ്മ മാം പരമം പ്രാപുഃ സങ്ഗാച്ഛതസഹസ്രശഃ ॥ ൧൩ ॥
തസ്മാത്ത്വമുദ്ധവോത്സൃജ്യ ചോദനാം പ്രതിചോദനാമ് ।
പ്രവൃത്തിം ച നിവൃത്തിം ച ശ്രോതവ്യം ശ്രുതമേവ ച ॥ ൧൪ ॥
പ്രവൃത്തിം ച നിവൃത്തിം ച ശ്രോതവ്യം ശ്രുതമേവ ച ॥ ൧൪ ॥
മാമേകമേവ ശരണമാത്മാനം സര്വദേഹിനാമ് ।
യാഹി സര്വാത്മഭാവേന മയാ സ്യാ ഹ്യകുതോഭയഃ ॥ ൧൫ ॥
യാഹി സര്വാത്മഭാവേന മയാ സ്യാ ഹ്യകുതോഭയഃ ॥ ൧൫ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
സംശയഃ ശൃണ്വതോ വാചം തവ യോഗേശ്വരേശ്വര ।
ന നിവര്തത ആത്മസ്ഥോ യേന ഭ്രാമ്യതി മേ മനഃ ॥ ൧൬ ॥
സംശയഃ ശൃണ്വതോ വാചം തവ യോഗേശ്വരേശ്വര ।
ന നിവര്തത ആത്മസ്ഥോ യേന ഭ്രാമ്യതി മേ മനഃ ॥ ൧൬ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
സ ഏഷ ജീവോ വിവരപ്രസൂതിഃ
പ്രാണേന ഘോഷേണ ഗുഹാം പ്രവിഷ്ടഃ ।
മനോമയം സൂക്ഷ്മമുപേത്യ രൂപം
മാത്രാ സ്വരോ വര്ണ ഇതി സ്ഥവിഷ്ഠഃ ॥ ൧൭ ॥
സ ഏഷ ജീവോ വിവരപ്രസൂതിഃ
പ്രാണേന ഘോഷേണ ഗുഹാം പ്രവിഷ്ടഃ ।
മനോമയം സൂക്ഷ്മമുപേത്യ രൂപം
മാത്രാ സ്വരോ വര്ണ ഇതി സ്ഥവിഷ്ഠഃ ॥ ൧൭ ॥
യഥാനലഃ ഖേഽനിലബന്ധുരുഷ്മാ
ബലേന ദാരുണ്യധിമഥ്യമാനഃ ।
അണുഃ പ്രജാതോ ഹവിഷാ സമേധതേ
തഥൈവ മേ വ്യക്തിരിയം ഹി വാണീ ॥ ൧൮ ॥
ബലേന ദാരുണ്യധിമഥ്യമാനഃ ।
അണുഃ പ്രജാതോ ഹവിഷാ സമേധതേ
തഥൈവ മേ വ്യക്തിരിയം ഹി വാണീ ॥ ൧൮ ॥
ഏവം ഗദിഃ കര്മ ഗതിര്വിസര്ഗോ
ഘ്രാണോ രസോ ദൃക് സ്പര്ശഃ ശ്രുതിശ്ച ।
സങ്കല്പവിജ്ഞാനമഥാഭിമാനഃ
സൂത്രം രജഃസത്ത്വതമോവികാരഃ ॥ ൧൯ ॥
ഘ്രാണോ രസോ ദൃക് സ്പര്ശഃ ശ്രുതിശ്ച ।
സങ്കല്പവിജ്ഞാനമഥാഭിമാനഃ
സൂത്രം രജഃസത്ത്വതമോവികാരഃ ॥ ൧൯ ॥
അയം ഹി ജീവസ്ത്രിവൃദബ്ജയോനി-
രവ്യക്ത ഏകോ വയസാ സ ആദ്യഃ ।
വിശ്ലിഷ്ടശക്തിര്ബഹുധേവ ഭാതി
ബീജാനി യോനിം പ്രതിപദ്യ യദ്വത് ॥ ൨൦ ॥
രവ്യക്ത ഏകോ വയസാ സ ആദ്യഃ ।
വിശ്ലിഷ്ടശക്തിര്ബഹുധേവ ഭാതി
ബീജാനി യോനിം പ്രതിപദ്യ യദ്വത് ॥ ൨൦ ॥
യസ്മിന്നിദം പ്രോതമശേഷമോതം
പടോ യഥാ തന്തുവിതാനസംസ്ഥഃ ।
യ ഏഷ സംസാരതരുഃ പുരാണഃ
കര്മാത്മകഃ പുഷ്പഫലേ പ്രസൂതേ ॥ ൨൧ ॥
പടോ യഥാ തന്തുവിതാനസംസ്ഥഃ ।
യ ഏഷ സംസാരതരുഃ പുരാണഃ
കര്മാത്മകഃ പുഷ്പഫലേ പ്രസൂതേ ॥ ൨൧ ॥
ദ്വേ അസ്യ ബീജേ ശതമൂലസ്ത്രിനാലഃ
പഞ്ചസ്കന്ധഃ പഞ്ചരസപ്രസൂതിഃ ।
ദശൈകശാഖോ ദ്വിസുപര്ണനീഡ-
സ്ത്രിവല്കലോ ദ്വിഫലോഽര്കം പ്രവിഷ്ടഃ ॥ ൨൨ ॥
പഞ്ചസ്കന്ധഃ പഞ്ചരസപ്രസൂതിഃ ।
ദശൈകശാഖോ ദ്വിസുപര്ണനീഡ-
സ്ത്രിവല്കലോ ദ്വിഫലോഽര്കം പ്രവിഷ്ടഃ ॥ ൨൨ ॥
അദന്തി ചൈകം ഫലമസ്യ ഗൃധ്രാ
ഗ്രാമേചരാ ഏകമരണ്യവാസാഃ ।
ഹംസാ യ ഏകം ബഹുരൂപമിജ്യൈ-
ര്മായാമയം വേദ സ വേദ വേദമ് ॥ ൨൩ ॥
ഗ്രാമേചരാ ഏകമരണ്യവാസാഃ ।
ഹംസാ യ ഏകം ബഹുരൂപമിജ്യൈ-
ര്മായാമയം വേദ സ വേദ വേദമ് ॥ ൨൩ ॥
ഏവം ഗുരൂപാസനയൈകഭക്ത്യാ
വിദ്യാകുഠാരേണ ശിതേന ധീരഃ ।
വിവൃശ്ച്യ ജീവാശയമപ്രമത്തഃ
സമ്പദ്യ ചാത്മാനമഥ ത്യജാസ്ത്രമ് ॥ ൨൪ ॥
വിദ്യാകുഠാരേണ ശിതേന ധീരഃ ।
വിവൃശ്ച്യ ജീവാശയമപ്രമത്തഃ
സമ്പദ്യ ചാത്മാനമഥ ത്യജാസ്ത്രമ് ॥ ൨൪ ॥
ഗുണേഷ്വാവിശതേ ചേതോ ഗുണാശ്ചേതസി ച പ്രജാഃ ।
ജീവസ്യ ദേഹ ഉഭയം ഗുണാശ്ചേതോ മദാത്മനഃ
ജീവസ്യ ദേഹ ഉഭയം ഗുണാശ്ചേതോ മദാത്മനഃ
ഗുണേഷു ചാവിശച്ചിത്തമഭീക്ഷ്ണം ഗുണസേവയാ ।
ഗുണാശ്ച ചിത്തപ്രഭവാ മദ്രൂപ ഉഭയം ത്യജേത്
ഗുണാശ്ച ചിത്തപ്രഭവാ മദ്രൂപ ഉഭയം ത്യജേത്
ജാഗ്രത്സ്വപ്നഃ സുഷുപ്തം ച ഗുണതോ ബുദ്ധിവൃത്തയഃ ।
താസാം വിലക്ഷണോ ജീവഃ സാക്ഷിത്വേന വിനിശ്ചിതഃ
താസാം വിലക്ഷണോ ജീവഃ സാക്ഷിത്വേന വിനിശ്ചിതഃ
യര്ഹി സംസൃതിബന്ധോഽയമാത്മനോ ഗുണവൃത്തിദഃ ।
മയി തുര്യേ സ്ഥിതോ ജഹ്യാത്ത്യാഗസ്തദ്ഗുണചേതസാമ്
മയി തുര്യേ സ്ഥിതോ ജഹ്യാത്ത്യാഗസ്തദ്ഗുണചേതസാമ്
അഹങ്കാരകൃതം ബന്ധമാത്മനോഽര്ഥവിപര്യയമ് ।
വിദ്വാന് നിര്വിദ്യ സംസാരചിന്താം തുര്യേ സ്ഥിതസ്ത്യജേത്
വിദ്വാന് നിര്വിദ്യ സംസാരചിന്താം തുര്യേ സ്ഥിതസ്ത്യജേത്
യാവന്നാനാര്ഥധീഃ പുംസോ ന നിവര്തേത യുക്തിഭിഃ ।
ജാഗര്ത്യപി സ്വപന്നജ്ഞഃ സ്വപ്നേ ജാഗരണം യഥാ
ജാഗര്ത്യപി സ്വപന്നജ്ഞഃ സ്വപ്നേ ജാഗരണം യഥാ
അസത്ത്വാദാത്മനോഽന്യേഷാം ഭാവാനാം തത്കൃതാ ഭിദാ ।
ഗതയോ ഹേതവശ്ചാസ്യ മൃഷാ സ്വപ്നദൃശോ യഥാ
ഗതയോ ഹേതവശ്ചാസ്യ മൃഷാ സ്വപ്നദൃശോ യഥാ
യോ ജാഗരേ ബഹിരനുക്ഷണധര്മിണോഽര്ഥാന്
ഭുങ്ക്തേ സമസ്തകരണൈര്ഹൃദി തത്സദൃക്ഷാന് ।
സ്വപ്നേ സുഷുപ്ത ഉപസംഹരതേ സ ഏകഃ
സ്മൃത്യന്വയാത്ത്രിഗുണവൃത്തിദൃഗിന്ദ്രിയേശഃ
ഭുങ്ക്തേ സമസ്തകരണൈര്ഹൃദി തത്സദൃക്ഷാന് ।
സ്വപ്നേ സുഷുപ്ത ഉപസംഹരതേ സ ഏകഃ
സ്മൃത്യന്വയാത്ത്രിഗുണവൃത്തിദൃഗിന്ദ്രിയേശഃ
ഏവം വിമൃശ്യ ഗുണതോ മനസസ്ത്ര്യവസ്ഥാ
മന്മായയാ മയി കൃതാ ഇതി നിശ്ചിതാര്ഥാഃ ।
സഞ്ഛിദ്യ ഹാര്ദമനുമാനസദുക്തിതീക്ഷ്ണ-
ജ്ഞാനാസിനാ ഭജത മാഖിലസംശയാധിമ്
മന്മായയാ മയി കൃതാ ഇതി നിശ്ചിതാര്ഥാഃ ।
സഞ്ഛിദ്യ ഹാര്ദമനുമാനസദുക്തിതീക്ഷ്ണ-
ജ്ഞാനാസിനാ ഭജത മാഖിലസംശയാധിമ്
ഈക്ഷേത വിഭ്രമമിദം മനസോ വിലാസം
ദൃഷ്ടം വിനഷ്ടമതിലോലമലാതചക്രമ് ।
വിജ്ഞാനമേകമുരുധേവ വിഭാതി മായാ
സ്വപ്നസ്ത്രിധാ ഗുണവിസര്ഗകൃതോ വികല്പഃ
ദൃഷ്ടം വിനഷ്ടമതിലോലമലാതചക്രമ് ।
വിജ്ഞാനമേകമുരുധേവ വിഭാതി മായാ
സ്വപ്നസ്ത്രിധാ ഗുണവിസര്ഗകൃതോ വികല്പഃ
ദൃഷ്ടിം തതഃ പ്രതിനിവര്ത്യ നിവൃത്തതൃഷ്ണ-
സ്തൂഷ്ണീം ഭവേന്നിജസുഖാനുഭവോ നിരീഹഃ ।
സന്ദൃശ്യതേ ക്വ ച യദീദമവസ്തുബുദ്ധ്യാ
ത്യക്തം ഭ്രമായ ന ഭവേത്സ്മൃതിരാനിപാതാത്
സ്തൂഷ്ണീം ഭവേന്നിജസുഖാനുഭവോ നിരീഹഃ ।
സന്ദൃശ്യതേ ക്വ ച യദീദമവസ്തുബുദ്ധ്യാ
ത്യക്തം ഭ്രമായ ന ഭവേത്സ്മൃതിരാനിപാതാത്
ദേഹം ച നശ്വരമവസ്ഥിതമുത്ഥിതം വാ
സിദ്ധോ ന പശ്യതി യതോഽധ്യഗമത്സ്വരൂപമ് ।
ദൈവാദപേതമുത ദൈവവശാദുപേതം
വാസോ യഥാ പരികൃതം മദിരാമദാന്ധഃ
സിദ്ധോ ന പശ്യതി യതോഽധ്യഗമത്സ്വരൂപമ് ।
ദൈവാദപേതമുത ദൈവവശാദുപേതം
വാസോ യഥാ പരികൃതം മദിരാമദാന്ധഃ
ദേഹോഽപി ദൈവവശഗഃ ഖലു കര്മ യാവത്
സ്വാരമ്ഭകം പ്രതിസമീക്ഷത ഏവ സാസുഃ ।
തം സ പ്രപഞ്ചമധിരൂഢസമാധിയോഗഃ
സ്വാപ്നം പുനര്ന ഭജതേ പ്രതിബുദ്ധവസ്തുഃ
സ്വാരമ്ഭകം പ്രതിസമീക്ഷത ഏവ സാസുഃ ।
തം സ പ്രപഞ്ചമധിരൂഢസമാധിയോഗഃ
സ്വാപ്നം പുനര്ന ഭജതേ പ്രതിബുദ്ധവസ്തുഃ
മയൈതദുക്തം വോ വിപ്രാ ഗുഹ്യം യത്സാങ്ഖ്യയോഗയോഃ ।
ജാനീത മാഽഽഗതം യജ്ഞം യുഷ്മദ്ധര്മവിവക്ഷയാ
ജാനീത മാഽഽഗതം യജ്ഞം യുഷ്മദ്ധര്മവിവക്ഷയാ
അഹം യോഗസ്യ സാങ്ഖ്യസ്യ സത്യസ്യര്തസ്യ തേജസഃ ।
പരായണം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാഃ ശ്രിയഃകീര്തേര്ദമസ്യ ച
പരായണം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാഃ ശ്രിയഃകീര്തേര്ദമസ്യ ച
മാം ഭജന്തി ഗുണാഃ സര്വേ നിര്ഗുണം നിരപേക്ഷകമ് ।
സുഹൃദം പ്രിയമാത്മാനം സാമ്യാസങ്ഗാദയോഗുണാഃ
സുഹൃദം പ്രിയമാത്മാനം സാമ്യാസങ്ഗാദയോഗുണാഃ
ഇതി മേ ഛിന്നസന്ദേഹാ മുനയഃ സനകാദയഃ ।
സഭാജയിത്വാ പരയാ ഭക്ത്യാഗൃണത സംസ്തവൈഃ
സഭാജയിത്വാ പരയാ ഭക്ത്യാഗൃണത സംസ്തവൈഃ
തൈരഹം പൂജിതഃ സമ്യക് സംസ്തുതഃ പരമര്ഷിഭിഃ ।
പ്രത്യേയായ സ്വകം ധാമ പശ്യതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ
പ്രത്യേയായ സ്വകം ധാമ പശ്യതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ