শ্ৰীভগৱানুৱাচ
সত্ত্ৱং ৰজস্তম ইতি গুণা বুদ্ধেৰ্ন চাত্মনঃ ।
সত্ত্ৱেনান্যতমৌ হন্যাত্ সত্ত্ৱং সত্ত্ৱেন চৈৱ হি ॥ ১ ॥
সত্ত্ৱং ৰজস্তম ইতি গুণা বুদ্ধেৰ্ন চাত্মনঃ ।
সত্ত্ৱেনান্যতমৌ হন্যাত্ সত্ত্ৱং সত্ত্ৱেন চৈৱ হি ॥ ১ ॥
সত্ত্ৱাদ্ ধৰ্মো ভৱেদ্ ৱৃদ্ধাত্ পুংসো মদ্ভক্তিলক্ষণঃ ।
সাত্ত্ৱিকোপাসযা সত্ত্ৱং ততো ধৰ্মঃ প্ৰৱৰ্ততে ॥ ২ ॥
সাত্ত্ৱিকোপাসযা সত্ত্ৱং ততো ধৰ্মঃ প্ৰৱৰ্ততে ॥ ২ ॥
ধৰ্মো ৰজস্তমো হন্যাত্ সত্ত্ৱৱৃদ্ধিৰনুত্তমঃ ।
আশু নশ্যতি তন্মূলো হ্যধৰ্ম উভযে হতে ॥ ৩ ॥
আশু নশ্যতি তন্মূলো হ্যধৰ্ম উভযে হতে ॥ ৩ ॥
আগমোঽপঃ প্ৰজা দেশঃ কালঃ কৰ্ম চ জন্ম চ ।
ধ্যানং মন্ত্ৰোঽথ সংস্কাৰো দশৈতে গুণহেতৱঃ ॥ ৪ ॥
ধ্যানং মন্ত্ৰোঽথ সংস্কাৰো দশৈতে গুণহেতৱঃ ॥ ৪ ॥
তত্তত্ সাত্ত্ৱিকমেৱৈষাং যদ্ যদ্ ৱৃদ্ধাঃ প্ৰচক্ষতে ।
নিন্দন্তি তামসং তত্তদ্ ৰাজসং তদুপেক্ষিতম্ ॥ ৫ ॥
নিন্দন্তি তামসং তত্তদ্ ৰাজসং তদুপেক্ষিতম্ ॥ ৫ ॥
সাত্ত্ৱিকান্যেৱ সেৱেত পুমান্ সত্ত্ৱৱিৱৃদ্ধযে ।
ততো ধৰ্মস্ততো জ্ঞানং যাৱত্ স্মৃতিৰপোহনম্ ॥ ৬ ॥
ততো ধৰ্মস্ততো জ্ঞানং যাৱত্ স্মৃতিৰপোহনম্ ॥ ৬ ॥
ৱেণুসঙ্ঘৰ্ষজো ৱহ্নিৰ্দগ্ধ্ৱা শাম্যতি তদ্ৱনম্ ।
এৱং গুণৱ্যত্যযজো দেহঃ শাম্যতি তত্ক্ৰিযঃ ॥ ৭ ॥
এৱং গুণৱ্যত্যযজো দেহঃ শাম্যতি তত্ক্ৰিযঃ ॥ ৭ ॥
শ্ৰীউদ্ধৱ উৱাচ
ৱিদন্তি মৰ্ত্যাঃ প্ৰাযেণ ৱিষযান্ পদমাপদাম্ ।
তথাপি ভুঞ্জতে কৃষ্ণ তত্কথং শ্ৱখৰাজৱত্ ॥ ৮ ॥
ৱিদন্তি মৰ্ত্যাঃ প্ৰাযেণ ৱিষযান্ পদমাপদাম্ ।
তথাপি ভুঞ্জতে কৃষ্ণ তত্কথং শ্ৱখৰাজৱত্ ॥ ৮ ॥
শ্ৰীভগৱানুৱাচ
অহমিত্যন্যথাবুদ্ধিঃ প্ৰমত্তস্য যথা হৃদি ।
উত্সৰ্পতি ৰজো ঘোৰং ততো ৱৈকাৰিকং মনঃ ॥ ৯ ॥
অহমিত্যন্যথাবুদ্ধিঃ প্ৰমত্তস্য যথা হৃদি ।
উত্সৰ্পতি ৰজো ঘোৰং ততো ৱৈকাৰিকং মনঃ ॥ ৯ ॥
ৰজোযুক্তস্য মনসঃ সঙ্কল্পঃ সৱিকল্পকঃ ।
ততঃ কামো গুণধ্যানাদ্ দুঃসহঃ স্যাদ্ধি দুৰ্মতেঃ ॥ ১০ ॥
ততঃ কামো গুণধ্যানাদ্ দুঃসহঃ স্যাদ্ধি দুৰ্মতেঃ ॥ ১০ ॥
কৰোতি কামৱশগঃ কৰ্মাণ্যৱিজিতেন্দ্ৰিযঃ ।
দুঃখোদৰ্কাণি সম্পশ্যন্ ৰজোৱেগৱিমোহিতঃ ॥ ১১ ॥
দুঃখোদৰ্কাণি সম্পশ্যন্ ৰজোৱেগৱিমোহিতঃ ॥ ১১ ॥
ৰজস্তমোভ্যাং যদপি ৱিদ্ৱান্ ৱিক্ষিপ্তধীঃ পুনঃ ।
অতন্দ্ৰিতো মনো যুঞ্জন্ দোষদৃষ্টিৰ্ন সজ্জতে ॥ ১২ ॥
অতন্দ্ৰিতো মনো যুঞ্জন্ দোষদৃষ্টিৰ্ন সজ্জতে ॥ ১২ ॥
অপ্ৰমত্তোঽনুযুঞ্জীত মনো ময্যৰ্পযঞ্ছনৈঃ ।
অনিৰ্ৱিণ্ণো যথাকালং জিতশ্ৱাসো জিতাসনঃ ॥ ১৩ ॥
অনিৰ্ৱিণ্ণো যথাকালং জিতশ্ৱাসো জিতাসনঃ ॥ ১৩ ॥
এতাৱান্ যোগ আদিষ্টো মচ্ছিষ্যৈঃ সনকাদিভিঃ ।
সৰ্ৱতো মন আকৃষ্য ময্যদ্ধাৱেশ্যতে যথা ॥ ১৪ ॥
সৰ্ৱতো মন আকৃষ্য ময্যদ্ধাৱেশ্যতে যথা ॥ ১৪ ॥
শ্ৰীউদ্ধৱ উৱাচ
যদা ত্ৱং সনকাদিভ্যো যেন ৰূপেণ কেশৱ ।
যোগমাদিষ্টৱানেতদ্ ৰূপমিচ্ছামি ৱেদিতুম্ ॥ ১৫ ॥
যদা ত্ৱং সনকাদিভ্যো যেন ৰূপেণ কেশৱ ।
যোগমাদিষ্টৱানেতদ্ ৰূপমিচ্ছামি ৱেদিতুম্ ॥ ১৫ ॥
শ্ৰীভগৱানুৱাচ
পুত্ৰা হিৰণ্যগৰ্ভস্য মানসাঃ সনকাদযঃ ।
পপ্ৰচ্ছুঃ পিতৰং সূক্ষ্মাং যোগস্যৈকান্তিকীং গতিম্ ॥ ১৬ ॥
পুত্ৰা হিৰণ্যগৰ্ভস্য মানসাঃ সনকাদযঃ ।
পপ্ৰচ্ছুঃ পিতৰং সূক্ষ্মাং যোগস্যৈকান্তিকীং গতিম্ ॥ ১৬ ॥
সনকাদয ঊচুঃ
গুণেষ্ৱাৱিশতে চেতো গুণাশ্চেতসি চ প্ৰভো ।
কথমন্যোন্যসন্ত্যাগো মুমুক্ষোৰতিতিতীৰ্ষোঃ ॥ ১৭ ॥
গুণেষ্ৱাৱিশতে চেতো গুণাশ্চেতসি চ প্ৰভো ।
কথমন্যোন্যসন্ত্যাগো মুমুক্ষোৰতিতিতীৰ্ষোঃ ॥ ১৭ ॥
শ্ৰীভগৱানুৱাচ
এৱং পৃষ্টো মহাদেৱঃ স্ৱযম্ভূৰ্ভূতভাৱনঃ ।
ধ্যাযমানঃ প্ৰশ্নবীজং নাভ্যপদ্যত কৰ্মধীঃ ॥ ১৮ ॥
এৱং পৃষ্টো মহাদেৱঃ স্ৱযম্ভূৰ্ভূতভাৱনঃ ।
ধ্যাযমানঃ প্ৰশ্নবীজং নাভ্যপদ্যত কৰ্মধীঃ ॥ ১৮ ॥
স মামচিন্তযদ্ দেৱঃ প্ৰশ্নপাৰতিতীৰ্ষযা ।
তস্যাহং হংসৰূপেণ সকাশমগমং তদা ॥ ১৯ ॥
তস্যাহং হংসৰূপেণ সকাশমগমং তদা ॥ ১৯ ॥
দৃষ্ট্ৱা মাং ত উপৱ্ৰজ্য কৃত্ৱা পাদাভিৱন্দনম্ ।
ব্ৰহ্মাণমগ্ৰতঃ কৃত্ৱা পপ্ৰচ্ছুঃ কো ভৱানিতি ॥ ২০ ॥
ব্ৰহ্মাণমগ্ৰতঃ কৃত্ৱা পপ্ৰচ্ছুঃ কো ভৱানিতি ॥ ২০ ॥
ইত্যহং মুনিভিঃ পৃষ্টস্তত্ত্ৱজিজ্ঞাসুভিস্তদা ।
যদৱোচমহং তেভ্যস্তদুদ্ধৱ নিবোধ মে ॥ ২১ ॥
যদৱোচমহং তেভ্যস্তদুদ্ধৱ নিবোধ মে ॥ ২১ ॥
ৱস্তুনো যদ্যনানাত্ৱ আত্মনঃ প্ৰশ্ন ঈদৃশঃ ।
কথং ঘটেত ৱো ৱিপ্ৰা ৱক্তুৰ্ৱা মে ক আশ্ৰযঃ ॥ ২২ ॥
কথং ঘটেত ৱো ৱিপ্ৰা ৱক্তুৰ্ৱা মে ক আশ্ৰযঃ ॥ ২২ ॥
পঞ্চাত্মকেষু ভূতেষু সমানেষু চ ৱস্তুতঃ ।
কো ভৱানিতি ৱঃ প্ৰশ্নো ৱাচাৰম্ভো হ্যনৰ্থকঃ ॥ ২৩ ॥
কো ভৱানিতি ৱঃ প্ৰশ্নো ৱাচাৰম্ভো হ্যনৰ্থকঃ ॥ ২৩ ॥
মনসা ৱচসা দৃষ্ট্যা গৃহ্যতেঽন্যৈৰপীন্দ্ৰিযৈঃ ।
অহমেৱ ন মত্তোঽন্যদিতি বুধ্যধ্ৱমঞ্জসা ॥ ২৪ ॥
অহমেৱ ন মত্তোঽন্যদিতি বুধ্যধ্ৱমঞ্জসা ॥ ২৪ ॥
গুণেষ্ৱাৱিশতে চেতো গুণাশ্চেতসি চ প্ৰজাঃ ।
জীৱস্য দেহ উভযং গুণাশ্চেতো মদাত্মনঃ ॥ ২৫ ॥
জীৱস্য দেহ উভযং গুণাশ্চেতো মদাত্মনঃ ॥ ২৫ ॥
গুণেষু চাৱিশচ্চিত্তমভীক্ষ্ণং গুণসেৱযা ।
গুণাশ্চ চিত্তপ্ৰভৱা মদ্ৰূপ উভযং ত্যজেত্ ॥ ২৬ ॥
গুণাশ্চ চিত্তপ্ৰভৱা মদ্ৰূপ উভযং ত্যজেত্ ॥ ২৬ ॥
জাগ্ৰত্ স্ৱপ্নঃ সুষুপ্তং চ গুণতো বুদ্ধিৱৃত্তযঃ ।
তাসাং ৱিলক্ষণো জীৱঃ সাক্ষিত্ৱেন ৱিনিশ্চিতঃ ॥ ২৭ ॥
তাসাং ৱিলক্ষণো জীৱঃ সাক্ষিত্ৱেন ৱিনিশ্চিতঃ ॥ ২৭ ॥
যৰ্হি সংসৃতিবন্ধোঽযমাত্মনো গুণৱৃত্তিদঃ ।
মযি তুৰ্যে স্থিতো জহ্যাত্ ত্যাগস্তদ্ গুণচেতসাম্ ॥ ২৮ ॥
মযি তুৰ্যে স্থিতো জহ্যাত্ ত্যাগস্তদ্ গুণচেতসাম্ ॥ ২৮ ॥
অহঙ্কাৰকৃতং বন্ধমাত্মনোঽৰ্থৱিপৰ্যযম্ ।
ৱিদ্ৱান্ নিৰ্ৱিদ্য সংসাৰচিন্তাং তুৰ্যে স্থিতস্ত্যজেত্ ॥ ২৯ ॥
ৱিদ্ৱান্ নিৰ্ৱিদ্য সংসাৰচিন্তাং তুৰ্যে স্থিতস্ত্যজেত্ ॥ ২৯ ॥
যাৱন্নানাৰ্থধীঃ পুংসো ন নিৱৰ্তেত যুক্তিভিঃ ।
জাগৰ্ত্যপি স্ৱপন্নজ্ঞঃ স্ৱপ্নে জাগৰণং যথা ॥ ৩০ ॥
জাগৰ্ত্যপি স্ৱপন্নজ্ঞঃ স্ৱপ্নে জাগৰণং যথা ॥ ৩০ ॥
অসত্ত্ৱাদাত্মনোঽন্যেষাং ভাৱানাং তত্কৃতা ভিদা ।
গতযো হেতৱশ্চাস্য মৃষা স্ৱপ্নদৃশো যথা ॥ ৩১ ॥
গতযো হেতৱশ্চাস্য মৃষা স্ৱপ্নদৃশো যথা ॥ ৩১ ॥
যো জাগৰে বহিৰনুক্ষণধৰ্মিণোঽৰ্থান্
ভুঙ্ক্তে সমস্তকৰণৈৰ্হৃদি তত্সদৃক্ষান্ ।
স্ৱপ্নে সুষুপ্ত উপসংহৰতে স একঃ
স্মৃত্যন্ৱযাত্ত্ৰিগুণৱৃত্তিদৃগিন্দ্ৰিযেশঃ ॥ ৩২ ॥
ভুঙ্ক্তে সমস্তকৰণৈৰ্হৃদি তত্সদৃক্ষান্ ।
স্ৱপ্নে সুষুপ্ত উপসংহৰতে স একঃ
স্মৃত্যন্ৱযাত্ত্ৰিগুণৱৃত্তিদৃগিন্দ্ৰিযেশঃ ॥ ৩২ ॥
এৱং ৱিমৃশ্য গুণতো মনসস্ত্ৰ্যৱস্থা
মন্মাযযা মযি কৃতা ইতি নিশ্চিতাৰ্থাঃ ।
সঞ্ছিদ্য হাৰ্দমনুমানসদুক্তিতীক্ষ্ণ-
জ্ঞানাসিনা ভজত মাখিলসংশযাধিম্ ॥ ৩৩ ॥
মন্মাযযা মযি কৃতা ইতি নিশ্চিতাৰ্থাঃ ।
সঞ্ছিদ্য হাৰ্দমনুমানসদুক্তিতীক্ষ্ণ-
জ্ঞানাসিনা ভজত মাখিলসংশযাধিম্ ॥ ৩৩ ॥
ঈক্ষেত ৱিভ্ৰমমিদং মনসো ৱিলাসং
দৃষ্টং ৱিনষ্টমতিলোলমলাতচক্ৰম্ ।
ৱিজ্ঞানমেকমুৰুধেৱ ৱিভাতি মাযা
স্ৱপ্নস্ত্ৰিধা গুণৱিসৰ্গকৃতো ৱিকল্পঃ ॥ ৩৪ ॥
দৃষ্টং ৱিনষ্টমতিলোলমলাতচক্ৰম্ ।
ৱিজ্ঞানমেকমুৰুধেৱ ৱিভাতি মাযা
স্ৱপ্নস্ত্ৰিধা গুণৱিসৰ্গকৃতো ৱিকল্পঃ ॥ ৩৪ ॥
দৃষ্টিং ততঃ প্ৰতিনিৱৰ্ত্য নিৱৃত্ততৃষ্ণ-
স্তূষ্ণীং ভৱেন্নিজসুখানুভৱো নিৰীহঃ
সন্দৃশ্যতে ক্ৱ চ যদীদমৱস্তুবুদ্ধ্যা
ত্যক্তং ভ্ৰমায ন ভৱেত্ স্মৃতিৰানিপাতাত্ ॥ ৩৫ ॥
স্তূষ্ণীং ভৱেন্নিজসুখানুভৱো নিৰীহঃ
সন্দৃশ্যতে ক্ৱ চ যদীদমৱস্তুবুদ্ধ্যা
ত্যক্তং ভ্ৰমায ন ভৱেত্ স্মৃতিৰানিপাতাত্ ॥ ৩৫ ॥
দেহং চ নশ্ৱৰমৱস্থিতমুত্থিতং ৱা
সিদ্ধো ন পশ্যতি যতোঽধ্যগমত্ স্ৱৰূপম্ ।
দৈৱাদপেতমথ দৈৱৱশাদুপেতং
ৱাসো যথা পৰিকৃতং মদিৰামদান্ধঃ ॥ ৩৬ ॥
সিদ্ধো ন পশ্যতি যতোঽধ্যগমত্ স্ৱৰূপম্ ।
দৈৱাদপেতমথ দৈৱৱশাদুপেতং
ৱাসো যথা পৰিকৃতং মদিৰামদান্ধঃ ॥ ৩৬ ॥
দেহোঽপি দৈৱৱশগঃ খলু কৰ্ম যাৱত্
স্ৱাৰম্ভকং প্ৰতিসমীক্ষত এৱ সাসুঃ ।
তং সপ্ৰপঞ্চমধিৰূঢসমাধিযোগঃ
স্ৱাপ্নং পুনৰ্ন ভজতে প্ৰতিবুদ্ধৱস্তুঃ ॥ ৩৭ ॥
স্ৱাৰম্ভকং প্ৰতিসমীক্ষত এৱ সাসুঃ ।
তং সপ্ৰপঞ্চমধিৰূঢসমাধিযোগঃ
স্ৱাপ্নং পুনৰ্ন ভজতে প্ৰতিবুদ্ধৱস্তুঃ ॥ ৩৭ ॥
মযৈতদুক্তং ৱো ৱিপ্ৰা গুহ্যং যত্ সাঙ্খ্যযোগযোঃ ।
জানীত মাগতং যজ্ঞং যুষ্মদ্ধৰ্মৱিৱক্ষযা ॥ ৩৮ ॥
জানীত মাগতং যজ্ঞং যুষ্মদ্ধৰ্মৱিৱক্ষযা ॥ ৩৮ ॥
অহং যোগস্য সাংখ্যস্য সত্যস্যৰ্তস্য তেজসঃ ।
পৰাযণং দ্ৱিজশ্ৰেষ্ঠাঃ শ্ৰিযঃ কীৰ্তেৰ্দমস্য চ ॥ ৩৯ ॥
পৰাযণং দ্ৱিজশ্ৰেষ্ঠাঃ শ্ৰিযঃ কীৰ্তেৰ্দমস্য চ ॥ ৩৯ ॥
মাং ভজন্তি গুণাঃ সৰ্ৱে নিৰ্গুণং নিৰপেক্ষকম্ ।
সুহৃদং প্ৰিযমাত্মানং সাম্যাসঙ্গাদযোঽগুণাঃ ॥ ৪০ ॥
সুহৃদং প্ৰিযমাত্মানং সাম্যাসঙ্গাদযোঽগুণাঃ ॥ ৪০ ॥
ইতি মে ছিন্নসন্দেহা মুনযঃ সনকাদযঃ ।
সভাজযিত্ৱা পৰযা ভক্ত্যাগৃণত সংস্তৱৈঃ ॥ ৪১ ॥
সভাজযিত্ৱা পৰযা ভক্ত্যাগৃণত সংস্তৱৈঃ ॥ ৪১ ॥
তৈৰহং পূজিতঃ সম্যক্ সংস্তুতঃ পৰমৰ্ষিভিঃ ।
প্ৰত্যেযায স্ৱকং ধাম পশ্যতঃ পৰমেষ্ঠিনঃ ॥ ৪২ ॥
প্ৰত্যেযায স্ৱকং ধাম পশ্যতঃ পৰমেষ্ঠিনঃ ॥ ৪২ ॥
তত্সৰ্ৱৱ্যাপকং চিত্তমাকৃষ্যৈকত্ৰ ধাৰযেত্ ।
নান্যানি চিন্তযেদ্ভূযঃ সুস্মিতং ভাৱযেন্মুখম্
নান্যানি চিন্তযেদ্ভূযঃ সুস্মিতং ভাৱযেন্মুখম্
তত্ৰ লব্ধপদং চিত্তমাকৃষ্য ৱ্যোম্নি ধাৰযেত্ ।
তচ্চ ত্যক্ত্ৱা মদাৰোহো ন কিঞ্চিদপি চিন্তযেত্
তচ্চ ত্যক্ত্ৱা মদাৰোহো ন কিঞ্চিদপি চিন্তযেত্
এৱং সমাহিতমতিৰ্মামেৱাত্মানমাত্মনি ।
ৱিচষ্টে মযি সৰ্ৱাত্মন্ জ্যোতিৰ্জ্যোতিষি সংযুতম্
ৱিচষ্টে মযি সৰ্ৱাত্মন্ জ্যোতিৰ্জ্যোতিষি সংযুতম্
ধ্যানেনেত্থং সুতীৱ্ৰেণ যুঞ্জতো যোগিনো মনঃ ।
সংযাস্যত্যাশু নিৰ্ৱাণং দ্ৰৱ্যজ্ঞানক্ৰিযাভ্ৰমঃ
সংযাস্যত্যাশু নিৰ্ৱাণং দ্ৰৱ্যজ্ঞানক্ৰিযাভ্ৰমঃ