śrī-bhagavān uvāca
sattvaṁ rajas tama iti
guṇā buddher na cātmanaḥ
sattvenānyatamau hanyāt
sattvaṁ sattvena caiva hi
sattvaṁ rajas tama iti
guṇā buddher na cātmanaḥ
sattvenānyatamau hanyāt
sattvaṁ sattvena caiva hi
sattvād dharmo bhaved vṛddhāt
puṁso mad-bhakti-lakṣaṇaḥ
sāttvikopāsayā sattvaṁ
tato dharmaḥ pravartate
puṁso mad-bhakti-lakṣaṇaḥ
sāttvikopāsayā sattvaṁ
tato dharmaḥ pravartate
dharmo rajas tamo hanyāt
sattva-vṛddhir anuttamaḥ
āśu naśyati tan-mūlo
hy adharma ubhaye hate
sattva-vṛddhir anuttamaḥ
āśu naśyati tan-mūlo
hy adharma ubhaye hate
āgamo ’paḥ prajā deśaḥ
kālaḥ karma ca janma ca
dhyānaṁ mantro ’tha saṁskāro
daśaite guṇa-hetavaḥ
kālaḥ karma ca janma ca
dhyānaṁ mantro ’tha saṁskāro
daśaite guṇa-hetavaḥ
tat tat sāttvikam evaiṣāṁ
yad yad vṛddhāḥ pracakṣate
nindanti tāmasaṁ tat tad
rājasaṁ tad-upekṣitam
yad yad vṛddhāḥ pracakṣate
nindanti tāmasaṁ tat tad
rājasaṁ tad-upekṣitam
sāttvikāny eva seveta
pumān sattva-vivṛddhaye
tato dharmas tato jñānaṁ
yāvat smṛtir apohanam
pumān sattva-vivṛddhaye
tato dharmas tato jñānaṁ
yāvat smṛtir apohanam
veṇu-saṅgharṣa-jo vahnir
dagdhvā śāmyati tad-vanam
evaṁ guṇa-vyatyaya-jo
dehaḥ śāmyati tat-kriyaḥ
dagdhvā śāmyati tad-vanam
evaṁ guṇa-vyatyaya-jo
dehaḥ śāmyati tat-kriyaḥ
śrī-uddhava uvāca
vidanti martyāḥ prāyeṇa
viṣayān padam āpadām
tathāpi bhuñjate kṛṣṇa
tat kathaṁ śva-kharāja-vat
vidanti martyāḥ prāyeṇa
viṣayān padam āpadām
tathāpi bhuñjate kṛṣṇa
tat kathaṁ śva-kharāja-vat
śrī-bhagavān uvāca
aham ity anyathā-buddhiḥ
pramattasya yathā hṛdi
utsarpati rajo ghoraṁ
tato vaikārikaṁ manaḥ
aham ity anyathā-buddhiḥ
pramattasya yathā hṛdi
utsarpati rajo ghoraṁ
tato vaikārikaṁ manaḥ
rajo-yuktasya manasaḥ
saṅkalpaḥ sa-vikalpakaḥ
tataḥ kāmo guṇa-dhyānād
duḥsahaḥ syād dhi durmateḥ
saṅkalpaḥ sa-vikalpakaḥ
tataḥ kāmo guṇa-dhyānād
duḥsahaḥ syād dhi durmateḥ
karoti kāma-vaśa-gaḥ
karmāṇy avijitendriyaḥ
duḥkhodarkāṇi sampaśyan
rajo-vega-vimohitaḥ
karmāṇy avijitendriyaḥ
duḥkhodarkāṇi sampaśyan
rajo-vega-vimohitaḥ
rajas-tamobhyāṁ yad api
vidvān vikṣipta-dhīḥ punaḥ
atandrito mano yuñjan
doṣa-dṛṣṭir na sajjate
vidvān vikṣipta-dhīḥ punaḥ
atandrito mano yuñjan
doṣa-dṛṣṭir na sajjate
apramatto ’nuyuñjīta
mano mayy arpayañ chanaiḥ
anirviṇṇo yathā-kālaṁ
jita-śvāso jitāsanaḥ
mano mayy arpayañ chanaiḥ
anirviṇṇo yathā-kālaṁ
jita-śvāso jitāsanaḥ
etāvān yoga ādiṣṭo
mac-chiṣyaiḥ sanakādibhiḥ
sarvato mana ākṛṣya
mayy addhāveśyate yathā
mac-chiṣyaiḥ sanakādibhiḥ
sarvato mana ākṛṣya
mayy addhāveśyate yathā
śrī-uddhava uvāca
yadā tvaṁ sanakādibhyo
yena rūpeṇa keśava
yogam ādiṣṭavān etad
rūpam icchāmi veditum
yadā tvaṁ sanakādibhyo
yena rūpeṇa keśava
yogam ādiṣṭavān etad
rūpam icchāmi veditum
śrī-bhagavān uvāca
putrā hiraṇyagarbhasya
mānasāḥ sanakādayaḥ
papracchuḥ pitaraṁ sūkṣmāṁ
yogasyaikāntikīṁ gatim
putrā hiraṇyagarbhasya
mānasāḥ sanakādayaḥ
papracchuḥ pitaraṁ sūkṣmāṁ
yogasyaikāntikīṁ gatim
sanakādaya ūcuḥ
guṇeṣv āviśate ceto
guṇāś cetasi ca prabho
katham anyonya-santyāgo
mumukṣor atititīrṣoḥ
guṇeṣv āviśate ceto
guṇāś cetasi ca prabho
katham anyonya-santyāgo
mumukṣor atititīrṣoḥ
śrī-bhagavān uvāca
evaṁ pṛṣṭo mahā-devaḥ
svayambhūr bhūta-bhāvanaḥ
dhyāyamānaḥ praśna-bījaṁ
nābhyapadyata karma-dhīḥ
evaṁ pṛṣṭo mahā-devaḥ
svayambhūr bhūta-bhāvanaḥ
dhyāyamānaḥ praśna-bījaṁ
nābhyapadyata karma-dhīḥ
sa mām acintayad devaḥ
praśna-pāra-titīrṣayā
tasyāhaṁ haṁsa-rūpeṇa
sakāśam agamaṁ tadā
praśna-pāra-titīrṣayā
tasyāhaṁ haṁsa-rūpeṇa
sakāśam agamaṁ tadā
dṛṣṭvā māṁ ta upavrajya
kṛtvā pādābhivandanam
brahmāṇam agrataḥ kṛtvā
papracchuḥ ko bhavān iti
kṛtvā pādābhivandanam
brahmāṇam agrataḥ kṛtvā
papracchuḥ ko bhavān iti
ity ahaṁ munibhiḥ pṛṣṭas
tattva-jijñāsubhis tadā
yad avocam ahaṁ tebhyas
tad uddhava nibodha me
tattva-jijñāsubhis tadā
yad avocam ahaṁ tebhyas
tad uddhava nibodha me
vastuno yady anānātva
ātmanaḥ praśna īdṛśaḥ
kathaṁ ghaṭeta vo viprā
vaktur vā me ka āśrayaḥ
ātmanaḥ praśna īdṛśaḥ
kathaṁ ghaṭeta vo viprā
vaktur vā me ka āśrayaḥ
pañcātmakeṣu bhūteṣu
samāneṣu ca vastutaḥ
ko bhavān iti vaḥ praśno
vācārambho hy anarthakaḥ
samāneṣu ca vastutaḥ
ko bhavān iti vaḥ praśno
vācārambho hy anarthakaḥ
manasā vacasā dṛṣṭyā
gṛhyate ’nyair apīndriyaiḥ
aham eva na matto ’nyad
iti budhyadhvam añjasā
gṛhyate ’nyair apīndriyaiḥ
aham eva na matto ’nyad
iti budhyadhvam añjasā
guṇeṣv āviśate ceto
guṇāś cetasi ca prajāḥ
jīvasya deha ubhayaṁ
guṇāś ceto mad-ātmanaḥ
guṇāś cetasi ca prajāḥ
jīvasya deha ubhayaṁ
guṇāś ceto mad-ātmanaḥ
guṇeṣu cāviśac cittam
abhīkṣṇaṁ guṇa-sevayā
guṇāś ca citta-prabhavā
mad-rūpa ubhayaṁ tyajet
abhīkṣṇaṁ guṇa-sevayā
guṇāś ca citta-prabhavā
mad-rūpa ubhayaṁ tyajet
jāgrat svapnaḥ suṣuptaṁ ca
guṇato buddhi-vṛttayaḥ
tāsāṁ vilakṣaṇo jīvaḥ
sākṣitvena viniścitaḥ
guṇato buddhi-vṛttayaḥ
tāsāṁ vilakṣaṇo jīvaḥ
sākṣitvena viniścitaḥ
yarhi saṁsṛti-bandho ’yam
ātmano guṇa-vṛtti-daḥ
mayi turye sthito jahyāt
tyāgas tad guṇa-cetasām
ātmano guṇa-vṛtti-daḥ
mayi turye sthito jahyāt
tyāgas tad guṇa-cetasām
ahaṅkāra-kṛtaṁ bandham
ātmano ’rtha-viparyayam
vidvān nirvidya saṁsāra-
cintāṁ turye sthitas tyajet
ātmano ’rtha-viparyayam
vidvān nirvidya saṁsāra-
cintāṁ turye sthitas tyajet
yāvan nānārtha-dhīḥ puṁso
na nivarteta yuktibhiḥ
jāgarty api svapann ajñaḥ
svapne jāgaraṇaṁ yathā
na nivarteta yuktibhiḥ
jāgarty api svapann ajñaḥ
svapne jāgaraṇaṁ yathā
asattvād ātmano ’nyeṣāṁ
bhāvānāṁ tat-kṛtā bhidā
gatayo hetavaś cāsya
mṛṣā svapna-dṛśo yathā
bhāvānāṁ tat-kṛtā bhidā
gatayo hetavaś cāsya
mṛṣā svapna-dṛśo yathā
yo jāgare bahir anukṣaṇa-dharmiṇo ’rthān
bhuṅkte samasta-karaṇair hṛdi tat-sadṛkṣān
svapne suṣupta upasaṁharate sa ekaḥ
smṛty-anvayāt tri-guṇa-vṛtti-dṛg indriyeśaḥ
bhuṅkte samasta-karaṇair hṛdi tat-sadṛkṣān
svapne suṣupta upasaṁharate sa ekaḥ
smṛty-anvayāt tri-guṇa-vṛtti-dṛg indriyeśaḥ
evaṁ vimṛśya guṇato manasas try-avasthā
man-māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ
sañchidya hārdam anumāna-sad-ukti-tīkṣṇa-
jñānāsinā bhajata mākhila-saṁśayādhim
man-māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ
sañchidya hārdam anumāna-sad-ukti-tīkṣṇa-
jñānāsinā bhajata mākhila-saṁśayādhim
īkṣeta vibhramam idaṁ manaso vilāsaṁ
dṛṣṭaṁ vinaṣṭam ati-lolam alāta-cakram
vijñānam ekam urudheva vibhāti māyā
svapnas tridhā guṇa-visarga-kṛto vikalpaḥ
dṛṣṭaṁ vinaṣṭam ati-lolam alāta-cakram
vijñānam ekam urudheva vibhāti māyā
svapnas tridhā guṇa-visarga-kṛto vikalpaḥ
dṛṣṭiṁ tataḥ pratinivartya nivṛtta-tṛṣṇas
tūṣṇīṁ bhaven nija-sukhānubhavo nirīhaḥ
sandṛśyate kva ca yadīdam avastu-buddhyā
tyaktaṁ bhramāya na bhavet smṛtir ā-nipātāt
tūṣṇīṁ bhaven nija-sukhānubhavo nirīhaḥ
sandṛśyate kva ca yadīdam avastu-buddhyā
tyaktaṁ bhramāya na bhavet smṛtir ā-nipātāt
dehaṁ ca naśvaram avasthitam utthitaṁ vā
siddho na paśyati yato ’dhyagamat svarūpam
daivād apetam atha daiva-vaśād upetaṁ
vāso yathā parikṛtaṁ madirā-madāndhaḥ
siddho na paśyati yato ’dhyagamat svarūpam
daivād apetam atha daiva-vaśād upetaṁ
vāso yathā parikṛtaṁ madirā-madāndhaḥ
deho ’pi daiva-vaśa-gaḥ khalu karma yāvat
svārambhakaṁ pratisamīkṣata eva sāsuḥ
taṁ sa-prapañcam adhirūḍha-samādhi-yogaḥ
svāpnaṁ punar na bhajate pratibuddha-vastuḥ
svārambhakaṁ pratisamīkṣata eva sāsuḥ
taṁ sa-prapañcam adhirūḍha-samādhi-yogaḥ
svāpnaṁ punar na bhajate pratibuddha-vastuḥ
mayaitad uktaṁ vo viprā
guhyaṁ yat sāṅkhya-yogayoḥ
jānīta māgataṁ yajñaṁ
yuṣmad-dharma-vivakṣayā
guhyaṁ yat sāṅkhya-yogayoḥ
jānīta māgataṁ yajñaṁ
yuṣmad-dharma-vivakṣayā
ahaṁ yogasya sāṅkhyasya
satyasyartasya tejasaḥ
parāyaṇaṁ dvija-śreṣṭhāḥ
śriyaḥ kīrter damasya ca
satyasyartasya tejasaḥ
parāyaṇaṁ dvija-śreṣṭhāḥ
śriyaḥ kīrter damasya ca
māṁ bhajanti guṇāḥ sarve
nirguṇaṁ nirapekṣakam
suhṛdaṁ priyam ātmānaṁ
sāmyāsaṅgādayo ’guṇāḥ
nirguṇaṁ nirapekṣakam
suhṛdaṁ priyam ātmānaṁ
sāmyāsaṅgādayo ’guṇāḥ
iti me chinna-sandehā
munayaḥ sanakādayaḥ
sabhājayitvā parayā
bhaktyāgṛṇata saṁstavaiḥ
munayaḥ sanakādayaḥ
sabhājayitvā parayā
bhaktyāgṛṇata saṁstavaiḥ
tair ahaṁ pūjitaḥ saṁyak
saṁstutaḥ paramarṣibhiḥ
pratyeyāya svakaṁ dhāma
paśyataḥ parameṣṭhinaḥ
saṁstutaḥ paramarṣibhiḥ
pratyeyāya svakaṁ dhāma
paśyataḥ parameṣṭhinaḥ
tatsarvavyāpakaṁ cittamākṛṣyaikatra dhārayet .
nānyāni cintayedbhūyaḥ susmitaṁ bhāvayenmukham
nānyāni cintayedbhūyaḥ susmitaṁ bhāvayenmukham
tatra labdhapadaṁ cittamākṛṣya vyomni dhārayet .
tacca tyaktvā madāroho na kiñcidapi cintayet
tacca tyaktvā madāroho na kiñcidapi cintayet
evaṁ samāhitamatirmāmevātmānamātmani .
vicaṣṭe mayi sarvātman jyotirjyotiṣi saṁyutam
vicaṣṭe mayi sarvātman jyotirjyotiṣi saṁyutam
dhyānenetthaṁ sutīvreṇa yuñjato yogino manaḥ .
saṁyāsyatyāśu nirvāṇaṁ dravyajñānakriyābhramaḥ
saṁyāsyatyāśu nirvāṇaṁ dravyajñānakriyābhramaḥ
