ശ്രീഭഗവാനുവാച
സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി ഗുണാ ബുദ്ധേര്ന ചാത്മനഃ ।
സത്ത്വേനാന്യതമൌ ഹന്യാത് സത്ത്വം സത്ത്വേന ചൈവ ഹി ॥ ൧ ॥
സത്ത്വം രജസ്തമ ഇതി ഗുണാ ബുദ്ധേര്ന ചാത്മനഃ ।
സത്ത്വേനാന്യതമൌ ഹന്യാത് സത്ത്വം സത്ത്വേന ചൈവ ഹി ॥ ൧ ॥
സത്ത്വാദ് ധര്മോ ഭവേദ് വൃദ്ധാത് പുംസോ മദ്ഭക്തിലക്ഷണഃ ।
സാത്ത്വികോപാസയാ സത്ത്വം തതോ ധര്മഃ പ്രവര്തതേ ॥ ൨ ॥
സാത്ത്വികോപാസയാ സത്ത്വം തതോ ധര്മഃ പ്രവര്തതേ ॥ ൨ ॥
ധര്മോ രജസ്തമോ ഹന്യാത് സത്ത്വവൃദ്ധിരനുത്തമഃ ।
ആശു നശ്യതി തന്മൂലോ ഹ്യധര്മ ഉഭയേ ഹതേ ॥ ൩ ॥
ആശു നശ്യതി തന്മൂലോ ഹ്യധര്മ ഉഭയേ ഹതേ ॥ ൩ ॥
ആഗമോഽപഃ പ്രജാ ദേശഃ കാലഃ കര്മ ച ജന്മ ച ।
ധ്യാനം മന്ത്രോഽഥ സംസ്കാരോ ദശൈതേ ഗുണഹേതവഃ ॥ ൪ ॥
ധ്യാനം മന്ത്രോഽഥ സംസ്കാരോ ദശൈതേ ഗുണഹേതവഃ ॥ ൪ ॥
തത്തത് സാത്ത്വികമേവൈഷാം യദ് യദ് വൃദ്ധാഃ പ്രചക്ഷതേ ।
നിന്ദന്തി താമസം തത്തദ് രാജസം തദുപേക്ഷിതമ് ॥ ൫ ॥
നിന്ദന്തി താമസം തത്തദ് രാജസം തദുപേക്ഷിതമ് ॥ ൫ ॥
സാത്ത്വികാന്യേവ സേവേത പുമാന് സത്ത്വവിവൃദ്ധയേ ।
തതോ ധര്മസ്തതോ ജ്ഞാനം യാവത് സ്മൃതിരപോഹനമ് ॥ ൬ ॥
തതോ ധര്മസ്തതോ ജ്ഞാനം യാവത് സ്മൃതിരപോഹനമ് ॥ ൬ ॥
വേണുസങ്ഘര്ഷജോ വഹ്നിര്ദഗ്ധ്വാ ശാമ്യതി തദ്വനമ് ।
ഏവം ഗുണവ്യത്യയജോ ദേഹഃ ശാമ്യതി തത്ക്രിയഃ ॥ ൭ ॥
ഏവം ഗുണവ്യത്യയജോ ദേഹഃ ശാമ്യതി തത്ക്രിയഃ ॥ ൭ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
വിദന്തി മര്ത്യാഃ പ്രായേണ വിഷയാന് പദമാപദാമ് ।
തഥാപി ഭുഞ്ജതേ കൃഷ്ണ തത്കഥം ശ്വഖരാജവത് ॥ ൮ ॥
വിദന്തി മര്ത്യാഃ പ്രായേണ വിഷയാന് പദമാപദാമ് ।
തഥാപി ഭുഞ്ജതേ കൃഷ്ണ തത്കഥം ശ്വഖരാജവത് ॥ ൮ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
അഹമിത്യന്യഥാബുദ്ധിഃ പ്രമത്തസ്യ യഥാ ഹൃദി ।
ഉത്സര്പതി രജോ ഘോരം തതോ വൈകാരികം മനഃ ॥ ൯ ॥
അഹമിത്യന്യഥാബുദ്ധിഃ പ്രമത്തസ്യ യഥാ ഹൃദി ।
ഉത്സര്പതി രജോ ഘോരം തതോ വൈകാരികം മനഃ ॥ ൯ ॥
രജോയുക്തസ്യ മനസഃ സങ്കല്പഃ സവികല്പകഃ ।
തതഃ കാമോ ഗുണധ്യാനാദ് ദുഃസഹഃ സ്യാദ്ധി ദുര്മതേഃ ॥ ൧൦ ॥
തതഃ കാമോ ഗുണധ്യാനാദ് ദുഃസഹഃ സ്യാദ്ധി ദുര്മതേഃ ॥ ൧൦ ॥
കരോതി കാമവശഗഃ കര്മാണ്യവിജിതേന്ദ്രിയഃ ।
ദുഃഖോദര്കാണി സമ്പശ്യന് രജോവേഗവിമോഹിതഃ ॥ ൧൧ ॥
ദുഃഖോദര്കാണി സമ്പശ്യന് രജോവേഗവിമോഹിതഃ ॥ ൧൧ ॥
രജസ്തമോഭ്യാം യദപി വിദ്വാന് വിക്ഷിപ്തധീഃ പുനഃ ।
അതന്ദ്രിതോ മനോ യുഞ്ജന് ദോഷദൃഷ്ടിര്ന സജ്ജതേ ॥ ൧൨ ॥
അതന്ദ്രിതോ മനോ യുഞ്ജന് ദോഷദൃഷ്ടിര്ന സജ്ജതേ ॥ ൧൨ ॥
അപ്രമത്തോഽനുയുഞ്ജീത മനോ മയ്യര്പയഞ്ഛനൈഃ ।
അനിര്വിണ്ണോ യഥാകാലം ജിതശ്വാസോ ജിതാസനഃ ॥ ൧൩ ॥
അനിര്വിണ്ണോ യഥാകാലം ജിതശ്വാസോ ജിതാസനഃ ॥ ൧൩ ॥
ഏതാവാന് യോഗ ആദിഷ്ടോ മച്ഛിഷ്യൈഃ സനകാദിഭിഃ ।
സര്വതോ മന ആകൃഷ്യ മയ്യദ്ധാവേശ്യതേ യഥാ ॥ ൧൪ ॥
സര്വതോ മന ആകൃഷ്യ മയ്യദ്ധാവേശ്യതേ യഥാ ॥ ൧൪ ॥
ശ്രീഉദ്ധവ ഉവാച
യദാ ത്വം സനകാദിഭ്യോ യേന രൂപേണ കേശവ ।
യോഗമാദിഷ്ടവാനേതദ് രൂപമിച്ഛാമി വേദിതുമ് ॥ ൧൫ ॥
യദാ ത്വം സനകാദിഭ്യോ യേന രൂപേണ കേശവ ।
യോഗമാദിഷ്ടവാനേതദ് രൂപമിച്ഛാമി വേദിതുമ് ॥ ൧൫ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
പുത്രാ ഹിരണ്യഗര്ഭസ്യ മാനസാഃ സനകാദയഃ ।
പപ്രച്ഛുഃ പിതരം സൂക്ഷ്മാം യോഗസ്യൈകാന്തികീം ഗതിമ് ॥ ൧൬ ॥
പുത്രാ ഹിരണ്യഗര്ഭസ്യ മാനസാഃ സനകാദയഃ ।
പപ്രച്ഛുഃ പിതരം സൂക്ഷ്മാം യോഗസ്യൈകാന്തികീം ഗതിമ് ॥ ൧൬ ॥
സനകാദയ ഊചുഃ
ഗുണേഷ്വാവിശതേ ചേതോ ഗുണാശ്ചേതസി ച പ്രഭോ ।
കഥമന്യോന്യസന്ത്യാഗോ മുമുക്ഷോരതിതിതീര്ഷോഃ ॥ ൧൭ ॥
ഗുണേഷ്വാവിശതേ ചേതോ ഗുണാശ്ചേതസി ച പ്രഭോ ।
കഥമന്യോന്യസന്ത്യാഗോ മുമുക്ഷോരതിതിതീര്ഷോഃ ॥ ൧൭ ॥
ശ്രീഭഗവാനുവാച
ഏവം പൃഷ്ടോ മഹാദേവഃ സ്വയമ്ഭൂര്ഭൂതഭാവനഃ ।
ധ്യായമാനഃ പ്രശ്നബീജം നാഭ്യപദ്യത കര്മധീഃ ॥ ൧൮ ॥
ഏവം പൃഷ്ടോ മഹാദേവഃ സ്വയമ്ഭൂര്ഭൂതഭാവനഃ ।
ധ്യായമാനഃ പ്രശ്നബീജം നാഭ്യപദ്യത കര്മധീഃ ॥ ൧൮ ॥
സ മാമചിന്തയദ് ദേവഃ പ്രശ്നപാരതിതീര്ഷയാ ।
തസ്യാഹം ഹംസരൂപേണ സകാശമഗമം തദാ ॥ ൧൯ ॥
തസ്യാഹം ഹംസരൂപേണ സകാശമഗമം തദാ ॥ ൧൯ ॥
ദൃഷ്ട്വാ മാം ത ഉപവ്രജ്യ കൃത്വാ പാദാഭിവന്ദനമ് ।
ബ്രഹ്മാണമഗ്രതഃ കൃത്വാ പപ്രച്ഛുഃ കോ ഭവാനിതി ॥ ൨൦ ॥
ബ്രഹ്മാണമഗ്രതഃ കൃത്വാ പപ്രച്ഛുഃ കോ ഭവാനിതി ॥ ൨൦ ॥
ഇത്യഹം മുനിഭിഃ പൃഷ്ടസ്തത്ത്വജിജ്ഞാസുഭിസ്തദാ ।
യദവോചമഹം തേഭ്യസ്തദുദ്ധവ നിബോധ മേ ॥ ൨൧ ॥
യദവോചമഹം തേഭ്യസ്തദുദ്ധവ നിബോധ മേ ॥ ൨൧ ॥
വസ്തുനോ യദ്യനാനാത്വ ആത്മനഃ പ്രശ്ന ഈദൃശഃ ।
കഥം ഘടേത വോ വിപ്രാ വക്തുര്വാ മേ ക ആശ്രയഃ ॥ ൨൨ ॥
കഥം ഘടേത വോ വിപ്രാ വക്തുര്വാ മേ ക ആശ്രയഃ ॥ ൨൨ ॥
പഞ്ചാത്മകേഷു ഭൂതേഷു സമാനേഷു ച വസ്തുതഃ ।
കോ ഭവാനിതി വഃ പ്രശ്നോ വാചാരമ്ഭോ ഹ്യനര്ഥകഃ ॥ ൨൩ ॥
കോ ഭവാനിതി വഃ പ്രശ്നോ വാചാരമ്ഭോ ഹ്യനര്ഥകഃ ॥ ൨൩ ॥
മനസാ വചസാ ദൃഷ്ട്യാ ഗൃഹ്യതേഽന്യൈരപീന്ദ്രിയൈഃ ।
അഹമേവ ന മത്തോഽന്യദിതി ബുധ്യധ്വമഞ്ജസാ ॥ ൨൪ ॥
അഹമേവ ന മത്തോഽന്യദിതി ബുധ്യധ്വമഞ്ജസാ ॥ ൨൪ ॥
ഗുണേഷ്വാവിശതേ ചേതോ ഗുണാശ്ചേതസി ച പ്രജാഃ ।
ജീവസ്യ ദേഹ ഉഭയം ഗുണാശ്ചേതോ മദാത്മനഃ ॥ ൨൫ ॥
ജീവസ്യ ദേഹ ഉഭയം ഗുണാശ്ചേതോ മദാത്മനഃ ॥ ൨൫ ॥
ഗുണേഷു ചാവിശച്ചിത്തമഭീക്ഷ്ണം ഗുണസേവയാ ।
ഗുണാശ്ച ചിത്തപ്രഭവാ മദ്രൂപ ഉഭയം ത്യജേത് ॥ ൨൬ ॥
ഗുണാശ്ച ചിത്തപ്രഭവാ മദ്രൂപ ഉഭയം ത്യജേത് ॥ ൨൬ ॥
ജാഗ്രത് സ്വപ്നഃ സുഷുപ്തം ച ഗുണതോ ബുദ്ധിവൃത്തയഃ ।
താസാം വിലക്ഷണോ ജീവഃ സാക്ഷിത്വേന വിനിശ്ചിതഃ ॥ ൨൭ ॥
താസാം വിലക്ഷണോ ജീവഃ സാക്ഷിത്വേന വിനിശ്ചിതഃ ॥ ൨൭ ॥
യര്ഹി സംസൃതിബന്ധോഽയമാത്മനോ ഗുണവൃത്തിദഃ ।
മയി തുര്യേ സ്ഥിതോ ജഹ്യാത് ത്യാഗസ്തദ് ഗുണചേതസാമ് ॥ ൨൮ ॥
മയി തുര്യേ സ്ഥിതോ ജഹ്യാത് ത്യാഗസ്തദ് ഗുണചേതസാമ് ॥ ൨൮ ॥
അഹങ്കാരകൃതം ബന്ധമാത്മനോഽര്ഥവിപര്യയമ് ।
വിദ്വാന് നിര്വിദ്യ സംസാരചിന്താം തുര്യേ സ്ഥിതസ്ത്യജേത് ॥ ൨൯ ॥
വിദ്വാന് നിര്വിദ്യ സംസാരചിന്താം തുര്യേ സ്ഥിതസ്ത്യജേത് ॥ ൨൯ ॥
യാവന്നാനാര്ഥധീഃ പുംസോ ന നിവര്തേത യുക്തിഭിഃ ।
ജാഗര്ത്യപി സ്വപന്നജ്ഞഃ സ്വപ്നേ ജാഗരണം യഥാ ॥ ൩൦ ॥
ജാഗര്ത്യപി സ്വപന്നജ്ഞഃ സ്വപ്നേ ജാഗരണം യഥാ ॥ ൩൦ ॥
അസത്ത്വാദാത്മനോഽന്യേഷാം ഭാവാനാം തത്കൃതാ ഭിദാ ।
ഗതയോ ഹേതവശ്ചാസ്യ മൃഷാ സ്വപ്നദൃശോ യഥാ ॥ ൩൧ ॥
ഗതയോ ഹേതവശ്ചാസ്യ മൃഷാ സ്വപ്നദൃശോ യഥാ ॥ ൩൧ ॥
യോ ജാഗരേ ബഹിരനുക്ഷണധര്മിണോഽര്ഥാന്
ഭുങ്ക്തേ സമസ്തകരണൈര്ഹൃദി തത്സദൃക്ഷാന് ।
സ്വപ്നേ സുഷുപ്ത ഉപസംഹരതേ സ ഏകഃ
സ്മൃത്യന്വയാത്ത്രിഗുണവൃത്തിദൃഗിന്ദ്രിയേശഃ ॥ ൩൨ ॥
ഭുങ്ക്തേ സമസ്തകരണൈര്ഹൃദി തത്സദൃക്ഷാന് ।
സ്വപ്നേ സുഷുപ്ത ഉപസംഹരതേ സ ഏകഃ
സ്മൃത്യന്വയാത്ത്രിഗുണവൃത്തിദൃഗിന്ദ്രിയേശഃ ॥ ൩൨ ॥
ഏവം വിമൃശ്യ ഗുണതോ മനസസ്ത്ര്യവസ്ഥാ
മന്മായയാ മയി കൃതാ ഇതി നിശ്ചിതാര്ഥാഃ ।
സഞ്ഛിദ്യ ഹാര്ദമനുമാനസദുക്തിതീക്ഷ്ണ-
ജ്ഞാനാസിനാ ഭജത മാഖിലസംശയാധിമ് ॥ ൩൩ ॥
മന്മായയാ മയി കൃതാ ഇതി നിശ്ചിതാര്ഥാഃ ।
സഞ്ഛിദ്യ ഹാര്ദമനുമാനസദുക്തിതീക്ഷ്ണ-
ജ്ഞാനാസിനാ ഭജത മാഖിലസംശയാധിമ് ॥ ൩൩ ॥
ഈക്ഷേത വിഭ്രമമിദം മനസോ വിലാസം
ദൃഷ്ടം വിനഷ്ടമതിലോലമലാതചക്രമ് ।
വിജ്ഞാനമേകമുരുധേവ വിഭാതി മായാ
സ്വപ്നസ്ത്രിധാ ഗുണവിസര്ഗകൃതോ വികല്പഃ ॥ ൩൪ ॥
ദൃഷ്ടം വിനഷ്ടമതിലോലമലാതചക്രമ് ।
വിജ്ഞാനമേകമുരുധേവ വിഭാതി മായാ
സ്വപ്നസ്ത്രിധാ ഗുണവിസര്ഗകൃതോ വികല്പഃ ॥ ൩൪ ॥
ദൃഷ്ടിം തതഃ പ്രതിനിവര്ത്യ നിവൃത്തതൃഷ്ണ-
സ്തൂഷ്ണീം ഭവേന്നിജസുഖാനുഭവോ നിരീഹഃ
സന്ദൃശ്യതേ ക്വ ച യദീദമവസ്തുബുദ്ധ്യാ
ത്യക്തം ഭ്രമായ ന ഭവേത് സ്മൃതിരാനിപാതാത് ॥ ൩൫ ॥
സ്തൂഷ്ണീം ഭവേന്നിജസുഖാനുഭവോ നിരീഹഃ
സന്ദൃശ്യതേ ക്വ ച യദീദമവസ്തുബുദ്ധ്യാ
ത്യക്തം ഭ്രമായ ന ഭവേത് സ്മൃതിരാനിപാതാത് ॥ ൩൫ ॥
ദേഹം ച നശ്വരമവസ്ഥിതമുത്ഥിതം വാ
സിദ്ധോ ന പശ്യതി യതോഽധ്യഗമത് സ്വരൂപമ് ।
ദൈവാദപേതമഥ ദൈവവശാദുപേതം
വാസോ യഥാ പരികൃതം മദിരാമദാന്ധഃ ॥ ൩൬ ॥
സിദ്ധോ ന പശ്യതി യതോഽധ്യഗമത് സ്വരൂപമ് ।
ദൈവാദപേതമഥ ദൈവവശാദുപേതം
വാസോ യഥാ പരികൃതം മദിരാമദാന്ധഃ ॥ ൩൬ ॥
ദേഹോഽപി ദൈവവശഗഃ ഖലു കര്മ യാവത്
സ്വാരമ്ഭകം പ്രതിസമീക്ഷത ഏവ സാസുഃ ।
തം സപ്രപഞ്ചമധിരൂഢസമാധിയോഗഃ
സ്വാപ്നം പുനര്ന ഭജതേ പ്രതിബുദ്ധവസ്തുഃ ॥ ൩൭ ॥
സ്വാരമ്ഭകം പ്രതിസമീക്ഷത ഏവ സാസുഃ ।
തം സപ്രപഞ്ചമധിരൂഢസമാധിയോഗഃ
സ്വാപ്നം പുനര്ന ഭജതേ പ്രതിബുദ്ധവസ്തുഃ ॥ ൩൭ ॥
മയൈതദുക്തം വോ വിപ്രാ ഗുഹ്യം യത് സാങ്ഖ്യയോഗയോഃ ।
ജാനീത മാഗതം യജ്ഞം യുഷ്മദ്ധര്മവിവക്ഷയാ ॥ ൩൮ ॥
ജാനീത മാഗതം യജ്ഞം യുഷ്മദ്ധര്മവിവക്ഷയാ ॥ ൩൮ ॥
അഹം യോഗസ്യ സാംഖ്യസ്യ സത്യസ്യര്തസ്യ തേജസഃ ।
പരായണം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാഃ ശ്രിയഃ കീര്തേര്ദമസ്യ ച ॥ ൩൯ ॥
പരായണം ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാഃ ശ്രിയഃ കീര്തേര്ദമസ്യ ച ॥ ൩൯ ॥
മാം ഭജന്തി ഗുണാഃ സര്വേ നിര്ഗുണം നിരപേക്ഷകമ് ।
സുഹൃദം പ്രിയമാത്മാനം സാമ്യാസങ്ഗാദയോഽഗുണാഃ ॥ ൪൦ ॥
സുഹൃദം പ്രിയമാത്മാനം സാമ്യാസങ്ഗാദയോഽഗുണാഃ ॥ ൪൦ ॥
ഇതി മേ ഛിന്നസന്ദേഹാ മുനയഃ സനകാദയഃ ।
സഭാജയിത്വാ പരയാ ഭക്ത്യാഗൃണത സംസ്തവൈഃ ॥ ൪൧ ॥
സഭാജയിത്വാ പരയാ ഭക്ത്യാഗൃണത സംസ്തവൈഃ ॥ ൪൧ ॥
തൈരഹം പൂജിതഃ സമ്യക് സംസ്തുതഃ പരമര്ഷിഭിഃ ।
പ്രത്യേയായ സ്വകം ധാമ പശ്യതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ ॥ ൪൨ ॥
പ്രത്യേയായ സ്വകം ധാമ പശ്യതഃ പരമേഷ്ഠിനഃ ॥ ൪൨ ॥
തത്സര്വവ്യാപകം ചിത്തമാകൃഷ്യൈകത്ര ധാരയേത് ।
നാന്യാനി ചിന്തയേദ്ഭൂയഃ സുസ്മിതം ഭാവയേന്മുഖമ്
നാന്യാനി ചിന്തയേദ്ഭൂയഃ സുസ്മിതം ഭാവയേന്മുഖമ്
തത്ര ലബ്ധപദം ചിത്തമാകൃഷ്യ വ്യോമ്നി ധാരയേത് ।
തച്ച ത്യക്ത്വാ മദാരോഹോ ന കിഞ്ചിദപി ചിന്തയേത്
തച്ച ത്യക്ത്വാ മദാരോഹോ ന കിഞ്ചിദപി ചിന്തയേത്
ഏവം സമാഹിതമതിര്മാമേവാത്മാനമാത്മനി ।
വിചഷ്ടേ മയി സര്വാത്മന് ജ്യോതിര്ജ്യോതിഷി സംയുതമ്
വിചഷ്ടേ മയി സര്വാത്മന് ജ്യോതിര്ജ്യോതിഷി സംയുതമ്
ധ്യാനേനേത്ഥം സുതീവ്രേണ യുഞ്ജതോ യോഗിനോ മനഃ ।
സംയാസ്യത്യാശു നിര്വാണം ദ്രവ്യജ്ഞാനക്രിയാഭ്രമഃ
സംയാസ്യത്യാശു നിര്വാണം ദ്രവ്യജ്ഞാനക്രിയാഭ്രമഃ