శ్రీభగవానువాచ
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి గుణా బుద్ధేర్న చాత్మనః ।
సత్త్వేనాన్యతమౌ హన్యాత్ సత్త్వం సత్త్వేన చైవ హి ॥ ౧ ॥
సత్త్వం రజస్తమ ఇతి గుణా బుద్ధేర్న చాత్మనః ।
సత్త్వేనాన్యతమౌ హన్యాత్ సత్త్వం సత్త్వేన చైవ హి ॥ ౧ ॥
సత్త్వాద్ ధర్మో భవేద్ వృద్ధాత్ పుంసో మద్భక్తిలక్షణః ।
సాత్త్వికోపాసయా సత్త్వం తతో ధర్మః ప్రవర్తతే ॥ ౨ ॥
సాత్త్వికోపాసయా సత్త్వం తతో ధర్మః ప్రవర్తతే ॥ ౨ ॥
ధర్మో రజస్తమో హన్యాత్ సత్త్వవృద్ధిరనుత్తమః ।
ఆశు నశ్యతి తన్మూలో హ్యధర్మ ఉభయే హతే ॥ ౩ ॥
ఆశు నశ్యతి తన్మూలో హ్యధర్మ ఉభయే హతే ॥ ౩ ॥
ఆగమోఽపః ప్రజా దేశః కాలః కర్మ చ జన్మ చ ।
ధ్యానం మన్త్రోఽథ సంస్కారో దశైతే గుణహేతవః ॥ ౪ ॥
ధ్యానం మన్త్రోఽథ సంస్కారో దశైతే గుణహేతవః ॥ ౪ ॥
తత్తత్ సాత్త్వికమేవైషాం యద్ యద్ వృద్ధాః ప్రచక్షతే ।
నిన్దన్తి తామసం తత్తద్ రాజసం తదుపేక్షితమ్ ॥ ౫ ॥
నిన్దన్తి తామసం తత్తద్ రాజసం తదుపేక్షితమ్ ॥ ౫ ॥
సాత్త్వికాన్యేవ సేవేత పుమాన్ సత్త్వవివృద్ధయే ।
తతో ధర్మస్తతో జ్ఞానం యావత్ స్మృతిరపోహనమ్ ॥ ౬ ॥
తతో ధర్మస్తతో జ్ఞానం యావత్ స్మృతిరపోహనమ్ ॥ ౬ ॥
వేణుసఙ్ఘర్షజో వహ్నిర్దగ్ధ్వా శామ్యతి తద్వనమ్ ।
ఏవం గుణవ్యత్యయజో దేహః శామ్యతి తత్క్రియః ॥ ౭ ॥
ఏవం గుణవ్యత్యయజో దేహః శామ్యతి తత్క్రియః ॥ ౭ ॥
శ్రీఉద్ధవ ఉవాచ
విదన్తి మర్త్యాః ప్రాయేణ విషయాన్ పదమాపదామ్ ।
తథాపి భుఞ్జతే కృష్ణ తత్కథం శ్వఖరాజవత్ ॥ ౮ ॥
విదన్తి మర్త్యాః ప్రాయేణ విషయాన్ పదమాపదామ్ ।
తథాపి భుఞ్జతే కృష్ణ తత్కథం శ్వఖరాజవత్ ॥ ౮ ॥
శ్రీభగవానువాచ
అహమిత్యన్యథాబుద్ధిః ప్రమత్తస్య యథా హృది ।
ఉత్సర్పతి రజో ఘోరం తతో వైకారికం మనః ॥ ౯ ॥
అహమిత్యన్యథాబుద్ధిః ప్రమత్తస్య యథా హృది ।
ఉత్సర్పతి రజో ఘోరం తతో వైకారికం మనః ॥ ౯ ॥
రజోయుక్తస్య మనసః సఙ్కల్పః సవికల్పకః ।
తతః కామో గుణధ్యానాద్ దుఃసహః స్యాద్ధి దుర్మతేః ॥ ౧౦ ॥
తతః కామో గుణధ్యానాద్ దుఃసహః స్యాద్ధి దుర్మతేః ॥ ౧౦ ॥
కరోతి కామవశగః కర్మాణ్యవిజితేన్ద్రియః ।
దుఃఖోదర్కాణి సమ్పశ్యన్ రజోవేగవిమోహితః ॥ ౧౧ ॥
దుఃఖోదర్కాణి సమ్పశ్యన్ రజోవేగవిమోహితః ॥ ౧౧ ॥
రజస్తమోభ్యాం యదపి విద్వాన్ విక్షిప్తధీః పునః ।
అతన్ద్రితో మనో యుఞ్జన్ దోషదృష్టిర్న సజ్జతే ॥ ౧౨ ॥
అతన్ద్రితో మనో యుఞ్జన్ దోషదృష్టిర్న సజ్జతే ॥ ౧౨ ॥
అప్రమత్తోఽనుయుఞ్జీత మనో మయ్యర్పయఞ్ఛనైః ।
అనిర్విణ్ణో యథాకాలం జితశ్వాసో జితాసనః ॥ ౧౩ ॥
అనిర్విణ్ణో యథాకాలం జితశ్వాసో జితాసనః ॥ ౧౩ ॥
ఏతావాన్ యోగ ఆదిష్టో మచ్ఛిష్యైః సనకాదిభిః ।
సర్వతో మన ఆకృష్య మయ్యద్ధావేశ్యతే యథా ॥ ౧౪ ॥
సర్వతో మన ఆకృష్య మయ్యద్ధావేశ్యతే యథా ॥ ౧౪ ॥
శ్రీఉద్ధవ ఉవాచ
యదా త్వం సనకాదిభ్యో యేన రూపేణ కేశవ ।
యోగమాదిష్టవానేతద్ రూపమిచ్ఛామి వేదితుమ్ ॥ ౧౫ ॥
యదా త్వం సనకాదిభ్యో యేన రూపేణ కేశవ ।
యోగమాదిష్టవానేతద్ రూపమిచ్ఛామి వేదితుమ్ ॥ ౧౫ ॥
శ్రీభగవానువాచ
పుత్రా హిరణ్యగర్భస్య మానసాః సనకాదయః ।
పప్రచ్ఛుః పితరం సూక్ష్మాం యోగస్యైకాన్తికీం గతిమ్ ॥ ౧౬ ॥
పుత్రా హిరణ్యగర్భస్య మానసాః సనకాదయః ।
పప్రచ్ఛుః పితరం సూక్ష్మాం యోగస్యైకాన్తికీం గతిమ్ ॥ ౧౬ ॥
సనకాదయ ఊచుః
గుణేష్వావిశతే చేతో గుణాశ్చేతసి చ ప్రభో ।
కథమన్యోన్యసన్త్యాగో ముముక్షోరతితితీర్షోః ॥ ౧౭ ॥
గుణేష్వావిశతే చేతో గుణాశ్చేతసి చ ప్రభో ।
కథమన్యోన్యసన్త్యాగో ముముక్షోరతితితీర్షోః ॥ ౧౭ ॥
శ్రీభగవానువాచ
ఏవం పృష్టో మహాదేవః స్వయమ్భూర్భూతభావనః ।
ధ్యాయమానః ప్రశ్నబీజం నాభ్యపద్యత కర్మధీః ॥ ౧౮ ॥
ఏవం పృష్టో మహాదేవః స్వయమ్భూర్భూతభావనః ।
ధ్యాయమానః ప్రశ్నబీజం నాభ్యపద్యత కర్మధీః ॥ ౧౮ ॥
స మామచిన్తయద్ దేవః ప్రశ్నపారతితీర్షయా ।
తస్యాహం హంసరూపేణ సకాశమగమం తదా ॥ ౧౯ ॥
తస్యాహం హంసరూపేణ సకాశమగమం తదా ॥ ౧౯ ॥
దృష్ట్వా మాం త ఉపవ్రజ్య కృత్వా పాదాభివన్దనమ్ ।
బ్రహ్మాణమగ్రతః కృత్వా పప్రచ్ఛుః కో భవానితి ॥ ౨౦ ॥
బ్రహ్మాణమగ్రతః కృత్వా పప్రచ్ఛుః కో భవానితి ॥ ౨౦ ॥
ఇత్యహం మునిభిః పృష్టస్తత్త్వజిజ్ఞాసుభిస్తదా ।
యదవోచమహం తేభ్యస్తదుద్ధవ నిబోధ మే ॥ ౨౧ ॥
యదవోచమహం తేభ్యస్తదుద్ధవ నిబోధ మే ॥ ౨౧ ॥
వస్తునో యద్యనానాత్వ ఆత్మనః ప్రశ్న ఈదృశః ।
కథం ఘటేత వో విప్రా వక్తుర్వా మే క ఆశ్రయః ॥ ౨౨ ॥
కథం ఘటేత వో విప్రా వక్తుర్వా మే క ఆశ్రయః ॥ ౨౨ ॥
పఞ్చాత్మకేషు భూతేషు సమానేషు చ వస్తుతః ।
కో భవానితి వః ప్రశ్నో వాచారమ్భో హ్యనర్థకః ॥ ౨౩ ॥
కో భవానితి వః ప్రశ్నో వాచారమ్భో హ్యనర్థకః ॥ ౨౩ ॥
మనసా వచసా దృష్ట్యా గృహ్యతేఽన్యైరపీన్ద్రియైః ।
అహమేవ న మత్తోఽన్యదితి బుధ్యధ్వమఞ్జసా ॥ ౨౪ ॥
అహమేవ న మత్తోఽన్యదితి బుధ్యధ్వమఞ్జసా ॥ ౨౪ ॥
గుణేష్వావిశతే చేతో గుణాశ్చేతసి చ ప్రజాః ।
జీవస్య దేహ ఉభయం గుణాశ్చేతో మదాత్మనః ॥ ౨౫ ॥
జీవస్య దేహ ఉభయం గుణాశ్చేతో మదాత్మనః ॥ ౨౫ ॥
గుణేషు చావిశచ్చిత్తమభీక్ష్ణం గుణసేవయా ।
గుణాశ్చ చిత్తప్రభవా మద్రూప ఉభయం త్యజేత్ ॥ ౨౬ ॥
గుణాశ్చ చిత్తప్రభవా మద్రూప ఉభయం త్యజేత్ ॥ ౨౬ ॥
జాగ్రత్ స్వప్నః సుషుప్తం చ గుణతో బుద్ధివృత్తయః ।
తాసాం విలక్షణో జీవః సాక్షిత్వేన వినిశ్చితః ॥ ౨౭ ॥
తాసాం విలక్షణో జీవః సాక్షిత్వేన వినిశ్చితః ॥ ౨౭ ॥
యర్హి సంసృతిబన్ధోఽయమాత్మనో గుణవృత్తిదః ।
మయి తుర్యే స్థితో జహ్యాత్ త్యాగస్తద్ గుణచేతసామ్ ॥ ౨౮ ॥
మయి తుర్యే స్థితో జహ్యాత్ త్యాగస్తద్ గుణచేతసామ్ ॥ ౨౮ ॥
అహఙ్కారకృతం బన్ధమాత్మనోఽర్థవిపర్యయమ్ ।
విద్వాన్ నిర్విద్య సంసారచిన్తాం తుర్యే స్థితస్త్యజేత్ ॥ ౨౯ ॥
విద్వాన్ నిర్విద్య సంసారచిన్తాం తుర్యే స్థితస్త్యజేత్ ॥ ౨౯ ॥
యావన్నానార్థధీః పుంసో న నివర్తేత యుక్తిభిః ।
జాగర్త్యపి స్వపన్నజ్ఞః స్వప్నే జాగరణం యథా ॥ ౩౦ ॥
జాగర్త్యపి స్వపన్నజ్ఞః స్వప్నే జాగరణం యథా ॥ ౩౦ ॥
అసత్త్వాదాత్మనోఽన్యేషాం భావానాం తత్కృతా భిదా ।
గతయో హేతవశ్చాస్య మృషా స్వప్నదృశో యథా ॥ ౩౧ ॥
గతయో హేతవశ్చాస్య మృషా స్వప్నదృశో యథా ॥ ౩౧ ॥
యో జాగరే బహిరనుక్షణధర్మిణోఽర్థాన్
భుఙ్క్తే సమస్తకరణైర్హృది తత్సదృక్షాన్ ।
స్వప్నే సుషుప్త ఉపసంహరతే స ఏకః
స్మృత్యన్వయాత్త్రిగుణవృత్తిదృగిన్ద్రియేశః ॥ ౩౨ ॥
భుఙ్క్తే సమస్తకరణైర్హృది తత్సదృక్షాన్ ।
స్వప్నే సుషుప్త ఉపసంహరతే స ఏకః
స్మృత్యన్వయాత్త్రిగుణవృత్తిదృగిన్ద్రియేశః ॥ ౩౨ ॥
ఏవం విమృశ్య గుణతో మనసస్త్ర్యవస్థా
మన్మాయయా మయి కృతా ఇతి నిశ్చితార్థాః ।
సఞ్ఛిద్య హార్దమనుమానసదుక్తితీక్ష్ణ-
జ్ఞానాసినా భజత మాఖిలసంశయాధిమ్ ॥ ౩౩ ॥
మన్మాయయా మయి కృతా ఇతి నిశ్చితార్థాః ।
సఞ్ఛిద్య హార్దమనుమానసదుక్తితీక్ష్ణ-
జ్ఞానాసినా భజత మాఖిలసంశయాధిమ్ ॥ ౩౩ ॥
ఈక్షేత విభ్రమమిదం మనసో విలాసం
దృష్టం వినష్టమతిలోలమలాతచక్రమ్ ।
విజ్ఞానమేకమురుధేవ విభాతి మాయా
స్వప్నస్త్రిధా గుణవిసర్గకృతో వికల్పః ॥ ౩౪ ॥
దృష్టం వినష్టమతిలోలమలాతచక్రమ్ ।
విజ్ఞానమేకమురుధేవ విభాతి మాయా
స్వప్నస్త్రిధా గుణవిసర్గకృతో వికల్పః ॥ ౩౪ ॥
దృష్టిం తతః ప్రతినివర్త్య నివృత్తతృష్ణ-
స్తూష్ణీం భవేన్నిజసుఖానుభవో నిరీహః
సన్దృశ్యతే క్వ చ యదీదమవస్తుబుద్ధ్యా
త్యక్తం భ్రమాయ న భవేత్ స్మృతిరానిపాతాత్ ॥ ౩౫ ॥
స్తూష్ణీం భవేన్నిజసుఖానుభవో నిరీహః
సన్దృశ్యతే క్వ చ యదీదమవస్తుబుద్ధ్యా
త్యక్తం భ్రమాయ న భవేత్ స్మృతిరానిపాతాత్ ॥ ౩౫ ॥
దేహం చ నశ్వరమవస్థితముత్థితం వా
సిద్ధో న పశ్యతి యతోఽధ్యగమత్ స్వరూపమ్ ।
దైవాదపేతమథ దైవవశాదుపేతం
వాసో యథా పరికృతం మదిరామదాన్ధః ॥ ౩౬ ॥
సిద్ధో న పశ్యతి యతోఽధ్యగమత్ స్వరూపమ్ ।
దైవాదపేతమథ దైవవశాదుపేతం
వాసో యథా పరికృతం మదిరామదాన్ధః ॥ ౩౬ ॥
దేహోఽపి దైవవశగః ఖలు కర్మ యావత్
స్వారమ్భకం ప్రతిసమీక్షత ఏవ సాసుః ।
తం సప్రపఞ్చమధిరూఢసమాధియోగః
స్వాప్నం పునర్న భజతే ప్రతిబుద్ధవస్తుః ॥ ౩౭ ॥
స్వారమ్భకం ప్రతిసమీక్షత ఏవ సాసుః ।
తం సప్రపఞ్చమధిరూఢసమాధియోగః
స్వాప్నం పునర్న భజతే ప్రతిబుద్ధవస్తుః ॥ ౩౭ ॥
మయైతదుక్తం వో విప్రా గుహ్యం యత్ సాఙ్ఖ్యయోగయోః ।
జానీత మాగతం యజ్ఞం యుష్మద్ధర్మవివక్షయా ॥ ౩౮ ॥
జానీత మాగతం యజ్ఞం యుష్మద్ధర్మవివక్షయా ॥ ౩౮ ॥
అహం యోగస్య సాంఖ్యస్య సత్యస్యర్తస్య తేజసః ।
పరాయణం ద్విజశ్రేష్ఠాః శ్రియః కీర్తేర్దమస్య చ ॥ ౩౯ ॥
పరాయణం ద్విజశ్రేష్ఠాః శ్రియః కీర్తేర్దమస్య చ ॥ ౩౯ ॥
మాం భజన్తి గుణాః సర్వే నిర్గుణం నిరపేక్షకమ్ ।
సుహృదం ప్రియమాత్మానం సామ్యాసఙ్గాదయోఽగుణాః ॥ ౪౦ ॥
సుహృదం ప్రియమాత్మానం సామ్యాసఙ్గాదయోఽగుణాః ॥ ౪౦ ॥
ఇతి మే ఛిన్నసన్దేహా మునయః సనకాదయః ।
సభాజయిత్వా పరయా భక్త్యాగృణత సంస్తవైః ॥ ౪౧ ॥
సభాజయిత్వా పరయా భక్త్యాగృణత సంస్తవైః ॥ ౪౧ ॥
తైరహం పూజితః సమ్యక్ సంస్తుతః పరమర్షిభిః ।
ప్రత్యేయాయ స్వకం ధామ పశ్యతః పరమేష్ఠినః ॥ ౪౨ ॥
ప్రత్యేయాయ స్వకం ధామ పశ్యతః పరమేష్ఠినః ॥ ౪౨ ॥
తత్సర్వవ్యాపకం చిత్తమాకృష్యైకత్ర ధారయేత్ ।
నాన్యాని చిన్తయేద్భూయః సుస్మితం భావయేన్ముఖమ్
నాన్యాని చిన్తయేద్భూయః సుస్మితం భావయేన్ముఖమ్
తత్ర లబ్ధపదం చిత్తమాకృష్య వ్యోమ్ని ధారయేత్ ।
తచ్చ త్యక్త్వా మదారోహో న కిఞ్చిదపి చిన్తయేత్
తచ్చ త్యక్త్వా మదారోహో న కిఞ్చిదపి చిన్తయేత్
ఏవం సమాహితమతిర్మామేవాత్మానమాత్మని ।
విచష్టే మయి సర్వాత్మన్ జ్యోతిర్జ్యోతిషి సంయుతమ్
విచష్టే మయి సర్వాత్మన్ జ్యోతిర్జ్యోతిషి సంయుతమ్
ధ్యానేనేత్థం సుతీవ్రేణ యుఞ్జతో యోగినో మనః ।
సంయాస్యత్యాశు నిర్వాణం ద్రవ్యజ్ఞానక్రియాభ్రమః
సంయాస్యత్యాశు నిర్వాణం ద్రవ్యజ్ఞానక్రియాభ్రమః