શ્રીઉદ્ધવ ઉવાચ
યસ્ત્વયાભિહિતઃ પૂર્વં ધર્મસ્ત્વદ્ભક્તિલક્ષણઃ ।
વર્ણાશ્રમાચારવતાં સર્વેષાં દ્વિપદામપિ ॥ ૧ ॥
યસ્ત્વયાભિહિતઃ પૂર્વં ધર્મસ્ત્વદ્ભક્તિલક્ષણઃ ।
વર્ણાશ્રમાચારવતાં સર્વેષાં દ્વિપદામપિ ॥ ૧ ॥
યથાનુષ્ઠીયમાનેન ત્વયિ ભક્તિર્નૃણાં ભવેત્ ।
સ્વધર્મેણારવિન્દાક્ષ તન્ મમાખ્યાતુમર્હસિ ॥ ૨ ॥
સ્વધર્મેણારવિન્દાક્ષ તન્ મમાખ્યાતુમર્હસિ ॥ ૨ ॥
પુરા કિલ મહાબાહો ધર્મં પરમકં પ્રભો ।
યત્તેન હંસરૂપેણ બ્રહ્મણેઽભ્યાત્થ માધવ ॥ ૩ ॥
યત્તેન હંસરૂપેણ બ્રહ્મણેઽભ્યાત્થ માધવ ॥ ૩ ॥
સ ઇદાનીં સુમહતા કાલેનામિત્રકર્શન ।
ન પ્રાયો ભવિતા મર્ત્યલોકે પ્રાગનુશાસિતઃ ॥ ૪ ॥
ન પ્રાયો ભવિતા મર્ત્યલોકે પ્રાગનુશાસિતઃ ॥ ૪ ॥
વક્તા કર્તાવિતા નાન્યો ધર્મસ્યાચ્યુત તે ભુવિ ।
સભાયામપિ વૈરિઞ્ચ્યાં યત્ર મૂર્તિધરાઃ કલાઃ ॥ ૫ ॥
સભાયામપિ વૈરિઞ્ચ્યાં યત્ર મૂર્તિધરાઃ કલાઃ ॥ ૫ ॥
કર્ત્રાવિત્રા પ્રવક્ત્રા ચ ભવતા મધુસૂદન ।
ત્યક્તે મહીતલે દેવ વિનષ્ટં કઃ પ્રવક્ષ્યતિ ॥ ૬ ॥
ત્યક્તે મહીતલે દેવ વિનષ્ટં કઃ પ્રવક્ષ્યતિ ॥ ૬ ॥
તત્ત્વં નઃ સર્વધર્મજ્ઞ ધર્મસ્ત્વદ્ભક્તિલક્ષણઃ ।
યથા યસ્ય વિધીયેત તથા વર્ણય મે પ્રભો ॥ ૭ ॥
યથા યસ્ય વિધીયેત તથા વર્ણય મે પ્રભો ॥ ૭ ॥
શ્રીશુક ઉવાચ
ઇત્થં સ્વભૃત્યમુખ્યેન પૃષ્ટઃ સ ભગવાન્ હરિઃ ।
પ્રીતઃ ક્ષેમાય મર્ત્યાનાં ધર્માનાહ સનાતનાન્ ॥ ૮ ॥
ઇત્થં સ્વભૃત્યમુખ્યેન પૃષ્ટઃ સ ભગવાન્ હરિઃ ।
પ્રીતઃ ક્ષેમાય મર્ત્યાનાં ધર્માનાહ સનાતનાન્ ॥ ૮ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ
ધર્મ્ય એષ તવ પ્રશ્નો નૈઃશ્રેયસકરો નૃણામ્ ।
વર્ણાશ્રમાચારવતાં તમુદ્ધવ નિબોધ મે ॥ ૯ ॥
ધર્મ્ય એષ તવ પ્રશ્નો નૈઃશ્રેયસકરો નૃણામ્ ।
વર્ણાશ્રમાચારવતાં તમુદ્ધવ નિબોધ મે ॥ ૯ ॥
આદૌ કૃતયુગે વર્ણો નૃણાં હંસ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
કૃતકૃત્યાઃ પ્રજા જાત્યા તસ્માત્ કૃતયુગં વિદુઃ ॥ ૧૦ ॥
કૃતકૃત્યાઃ પ્રજા જાત્યા તસ્માત્ કૃતયુગં વિદુઃ ॥ ૧૦ ॥
વેદઃ પ્રણવ એવાગ્રે ધર્મોઽહં વૃષરૂપધૃક્ ।
ઉપાસતે તપોનિષ્ઠા હંસં માં મુક્તકિલ્બિષાઃ ॥ ૧૧ ॥
ઉપાસતે તપોનિષ્ઠા હંસં માં મુક્તકિલ્બિષાઃ ॥ ૧૧ ॥
ત્રેતામુખે મહાભાગ પ્રાણાન્મે હૃદયાત્ત્રયી ।
વિદ્યા પ્રાદુરભૂત્તસ્યા અહમાસં ત્રિવૃન્મખઃ ॥ ૧૨ ॥
વિદ્યા પ્રાદુરભૂત્તસ્યા અહમાસં ત્રિવૃન્મખઃ ॥ ૧૨ ॥
વિપ્રક્ષત્રિયવિટ્શૂદ્રા મુખબાહૂરુપાદજાઃ ।
વૈરાજાત્ પુરુષાજ્જાતા ય આત્માચારલક્ષણાઃ ॥ ૧૩ ॥
વૈરાજાત્ પુરુષાજ્જાતા ય આત્માચારલક્ષણાઃ ॥ ૧૩ ॥
ગૃહાશ્રમો જઘનતો બ્રહ્મચર્યં હૃદો મમ ।
વક્ષઃસ્થલાદ્વનેવાસઃ સંન્યાસઃ શિરસિ સ્થિતઃ ॥ ૧૪ ॥
વક્ષઃસ્થલાદ્વનેવાસઃ સંન્યાસઃ શિરસિ સ્થિતઃ ॥ ૧૪ ॥
વર્ણાનામાશ્રમાણાં ચ જન્મભૂમ્યનુસારિણીઃ ।
આસન્ પ્રકૃતયો નૃણાં નીચૈર્નીચોત્તમોત્તમાઃ ॥ ૧૫ ॥
આસન્ પ્રકૃતયો નૃણાં નીચૈર્નીચોત્તમોત્તમાઃ ॥ ૧૫ ॥
શમો દમસ્તપઃ શૌચં સન્તોષઃ ક્ષાન્તિરાર્જવમ્ ।
મદ્ભક્તિશ્ચ દયા સત્યં બ્રહ્મપ્રકૃતયસ્ત્વિમાઃ ॥ ૧૬ ॥
મદ્ભક્તિશ્ચ દયા સત્યં બ્રહ્મપ્રકૃતયસ્ત્વિમાઃ ॥ ૧૬ ॥
તેજો બલં ધૃતિઃ શૌર્યં તિતિક્ષૌદાર્યમુદ્યમઃ ।
સ્થૈર્યં બ્રહ્મણ્યમૈશ્વર્યં ક્ષત્રપ્રકૃતયસ્ત્વિમાઃ ॥ ૧૭ ॥
સ્થૈર્યં બ્રહ્મણ્યમૈશ્વર્યં ક્ષત્રપ્રકૃતયસ્ત્વિમાઃ ॥ ૧૭ ॥
આસ્તિક્યં દાનનિષ્ઠા ચ અદમ્ભો બ્રહ્મસેવનમ્ ।
અતુષ્ટિરર્થોપચયૈર્વૈશ્યપ્રકૃતયસ્ત્વિમાઃ ॥ ૧૮ ॥
અતુષ્ટિરર્થોપચયૈર્વૈશ્યપ્રકૃતયસ્ત્વિમાઃ ॥ ૧૮ ॥
શુશ્રૂષણં દ્વિજગવાં દેવાનાં ચાપ્યમાયયા ।
તત્ર લબ્ધેન સન્તોષઃ શૂદ્રપ્રકૃતયસ્ત્વિમાઃ ॥ ૧૯ ॥
તત્ર લબ્ધેન સન્તોષઃ શૂદ્રપ્રકૃતયસ્ત્વિમાઃ ॥ ૧૯ ॥
અશૌચમનૃતં સ્તેયં નાસ્તિક્યં શુષ્કવિગ્રહઃ ।
કામઃ ક્રોધશ્ચ તર્ષશ્ચ સ ભાવોઽન્ત્યાવસાયિનામ્ ॥ ૨૦ ॥
કામઃ ક્રોધશ્ચ તર્ષશ્ચ સ ભાવોઽન્ત્યાવસાયિનામ્ ॥ ૨૦ ॥
અહિંસા સત્યમસ્તેયમકામક્રોધલોભતા ।
ભૂતપ્રિયહિતેહા ચ ધર્મોઽયં સાર્વવર્ણિકઃ ॥ ૨૧ ॥
ભૂતપ્રિયહિતેહા ચ ધર્મોઽયં સાર્વવર્ણિકઃ ॥ ૨૧ ॥
દ્વિતીયં પ્રાપ્યાનુપૂર્વ્યાજ્જન્મોપનયનં દ્વિજઃ ।
વસન્ ગુરુકુલે દાન્તો બ્રહ્માધીયીત ચાહૂતઃ ॥ ૨૨ ॥
વસન્ ગુરુકુલે દાન્તો બ્રહ્માધીયીત ચાહૂતઃ ॥ ૨૨ ॥
મેખલાજિનદણ્ડાક્ષબ્રહ્મસૂત્રકમણ્ડલૂન્ ।
જટિલોઽધૌતદદ્વાસોઽરક્તપીઠઃ કુશાન્ દધત્ ॥ ૨૩ ॥
જટિલોઽધૌતદદ્વાસોઽરક્તપીઠઃ કુશાન્ દધત્ ॥ ૨૩ ॥
સ્નાનભોજનહોમેષુ જપોચ્ચારે ચ વાગ્યતઃ ।
ન ચ્છિન્દ્યાન્નખરોમાણિ કક્ષોપસ્થગતાન્યપિ ॥ ૨૪ ॥
ન ચ્છિન્દ્યાન્નખરોમાણિ કક્ષોપસ્થગતાન્યપિ ॥ ૨૪ ॥
રેતો નાવકિરેજ્જાતુ બ્રહ્મવ્રતધરઃ સ્વયમ્ ।
અવકીર્ણેઽવગાહ્યાપ્સુ યતાસુસ્ત્રિપદાં જપેત્ ॥ ૨૫ ॥
અવકીર્ણેઽવગાહ્યાપ્સુ યતાસુસ્ત્રિપદાં જપેત્ ॥ ૨૫ ॥
અગ્ન્યર્કાચાર્યગોવિપ્રગુરુવૃદ્ધસુરાઞ્શુચિઃ ।
સમાહિત ઉપાસીત સન્ધ્યે દ્વે યતવાગ્ જપન્ ॥ ૨૬ ॥
સમાહિત ઉપાસીત સન્ધ્યે દ્વે યતવાગ્ જપન્ ॥ ૨૬ ॥
આચાર્યં માં વિજાનીયાન્નાવમન્યેત કર્હિચિત્ ।
ન મર્ત્યબુદ્ધ્યાસૂયેત સર્વદેવમયો ગુરુઃ ॥ ૨૭ ॥
ન મર્ત્યબુદ્ધ્યાસૂયેત સર્વદેવમયો ગુરુઃ ॥ ૨૭ ॥
સાયં પ્રાતરુપાનીય ભૈક્ષ્યં તસ્મૈ નિવેદયેત્ ।
યચ્ચાન્યદપ્યનુજ્ઞાતમુપયુઞ્જીત સંયતઃ ॥ ૨૮ ॥
યચ્ચાન્યદપ્યનુજ્ઞાતમુપયુઞ્જીત સંયતઃ ॥ ૨૮ ॥
શુશ્રૂષમાણ આચાર્યં સદોપાસીત નીચવત્ ।
યાનશય્યાસનસ્થાનૈર્નાતિદૂરે કૃતાઞ્જલિઃ ॥ ૨૯ ॥
યાનશય્યાસનસ્થાનૈર્નાતિદૂરે કૃતાઞ્જલિઃ ॥ ૨૯ ॥
એવંવૃત્તો ગુરુકુલે વસેદ્ ભોગવિવર્જિતઃ ।
વિદ્યા સમાપ્યતે યાવદ્ બિભ્રદ્ વ્રતમખણ્ડિતમ્ ॥ ૩૦ ॥
વિદ્યા સમાપ્યતે યાવદ્ બિભ્રદ્ વ્રતમખણ્ડિતમ્ ॥ ૩૦ ॥
યદ્યસૌ છન્દસાં લોકમારોક્ષ્યન્ બ્રહ્મવિષ્ટપમ્ ।
ગુરવે વિન્યસેદ્ દેહં સ્વાધ્યાયાર્થં બૃહદ્વ્રતઃ ॥ ૩૧ ॥
ગુરવે વિન્યસેદ્ દેહં સ્વાધ્યાયાર્થં બૃહદ્વ્રતઃ ॥ ૩૧ ॥
અગ્નૌ ગુરાવાત્મનિ ચ સર્વભૂતેષુ માં પરમ્ ।
અપૃથગ્ધીરુપાસીત બ્રહ્મવર્ચસ્વ્યકલ્મષઃ ॥ ૩૨ ॥
અપૃથગ્ધીરુપાસીત બ્રહ્મવર્ચસ્વ્યકલ્મષઃ ॥ ૩૨ ॥
સ્ત્રીણાં નિરીક્ષણસ્પર્શસંલાપક્ષ્વેલનાદિકમ્ ।
પ્રાણિનો મિથુનીભૂતાનગૃહસ્થોઽગ્રતસ્ત્યજેત્ ॥ ૩૩ ॥
પ્રાણિનો મિથુનીભૂતાનગૃહસ્થોઽગ્રતસ્ત્યજેત્ ॥ ૩૩ ॥
શૌચમાચમનં સ્નાનં સન્ધ્યોપાસ્તિર્મમાર્ચનમ્ ।
તીર્થસેવા જપોઽસ્પૃશ્યાભક્ષ્યાસમ્ભાષ્યવર્જનમ્ ॥ ૩૪ ॥
તીર્થસેવા જપોઽસ્પૃશ્યાભક્ષ્યાસમ્ભાષ્યવર્જનમ્ ॥ ૩૪ ॥
સર્વાશ્રમપ્રયુક્તોઽયં નિયમઃ કુલનન્દન ।
મદ્ભાવઃ સર્વભૂતેષુ મનોવાક્કાયસંયમઃ ॥ ૩૫ ॥
મદ્ભાવઃ સર્વભૂતેષુ મનોવાક્કાયસંયમઃ ॥ ૩૫ ॥
એવં બૃહદ્વ્રતધરો બ્રાહ્મણોઽગ્નિરિવ જ્વલન્ ।
મદ્ભક્તસ્તીવ્રતપસા દગ્ધકર્માશયોઽમલઃ ॥ ૩૬ ॥
મદ્ભક્તસ્તીવ્રતપસા દગ્ધકર્માશયોઽમલઃ ॥ ૩૬ ॥
અથાનન્તરમાવેક્ષ્યન્ યથા જિજ્ઞાસિતાગમઃ ।
ગુરવે દક્ષિણાં દત્ત્વા સ્નાયાદ્ ગુર્વનુમોદિતઃ ॥ ૩૭ ॥
ગુરવે દક્ષિણાં દત્ત્વા સ્નાયાદ્ ગુર્વનુમોદિતઃ ॥ ૩૭ ॥
ગૃહં વનં વોપવિશેત્ પ્રવ્રજેદ્ વા દ્વિજોત્તમઃ ।
આશ્રમાદાશ્રમં ગચ્છેન્નાન્યથામત્પરશ્ચરેત્ ॥ ૩૮ ॥
આશ્રમાદાશ્રમં ગચ્છેન્નાન્યથામત્પરશ્ચરેત્ ॥ ૩૮ ॥
ગૃહાર્થી સદૃશીં ભાર્યામુદ્વહેદજુગુપ્સિતામ્ ।
યવીયસીં તુ વયસા યાં સવર્ણામનુક્રમાત્ ॥ ૩૯ ॥
યવીયસીં તુ વયસા યાં સવર્ણામનુક્રમાત્ ॥ ૩૯ ॥
ઇજ્યાધ્યયનદાનાનિ સર્વેષાં ચ દ્વિજન્મનામ્ ।
પ્રતિગ્રહોઽધ્યાપનં ચ બ્રાહ્મણસ્યૈવ યાજનમ્ ॥ ૪૦ ॥
પ્રતિગ્રહોઽધ્યાપનં ચ બ્રાહ્મણસ્યૈવ યાજનમ્ ॥ ૪૦ ॥
પ્રતિગ્રહં મન્યમાનસ્તપસ્તેજોયશોનુદમ્ ।
અન્યાભ્યામેવ જીવેત શિલૈર્વા દોષદૃક્ તયોઃ ॥ ૪૧ ॥
અન્યાભ્યામેવ જીવેત શિલૈર્વા દોષદૃક્ તયોઃ ॥ ૪૧ ॥
બ્રાહ્મણસ્ય હિ દેહોઽયં ક્ષુદ્રકામાય નેષ્યતે ।
કૃચ્છ્રાય તપસે ચેહ પ્રેત્યાનન્તસુખાય ચ ॥ ૪૨ ॥
કૃચ્છ્રાય તપસે ચેહ પ્રેત્યાનન્તસુખાય ચ ॥ ૪૨ ॥
શિલોઞ્છવૃત્ત્યા પરિતુષ્ટચિત્તો
ધર્મં મહાન્તં વિરજં જુષાણઃ ।
મય્યર્પિતાત્મા ગૃહ એવ તિષ્ઠ-
ન્નાતિપ્રસક્તઃ સમુપૈતિ શાન્તિમ્ ॥ ૪૩ ॥
ધર્મં મહાન્તં વિરજં જુષાણઃ ।
મય્યર્પિતાત્મા ગૃહ એવ તિષ્ઠ-
ન્નાતિપ્રસક્તઃ સમુપૈતિ શાન્તિમ્ ॥ ૪૩ ॥
સમુદ્ધરન્તિ યે વિપ્રં સીદન્તં મત્પરાયણમ્ ।
તાનુદ્ધરિષ્યે નચિરાદાપદ્ભ્યો નૌરિવાર્ણવાત્ ॥ ૪૪ ॥
તાનુદ્ધરિષ્યે નચિરાદાપદ્ભ્યો નૌરિવાર્ણવાત્ ॥ ૪૪ ॥
સર્વાઃ સમુદ્ધરેદ્ રાજા પિતેવ વ્યસનાત્ પ્રજાઃ ।
આત્માનમાત્મના ધીરો યથા ગજપતિર્ગજાન્ ॥ ૪૫ ॥
આત્માનમાત્મના ધીરો યથા ગજપતિર્ગજાન્ ॥ ૪૫ ॥
એવંવિધો નરપતિર્વિમાનેનાર્કવર્ચસા ।
વિધૂયેહાશુભં કૃત્સ્નમિન્દ્રેણ સહ મોદતે ॥ ૪૬ ॥
વિધૂયેહાશુભં કૃત્સ્નમિન્દ્રેણ સહ મોદતે ॥ ૪૬ ॥
સીદન્ વિપ્રો વણિગ્વૃત્ત્યા પણ્યૈરેવાપદં તરેત્ ।
ખડ્ગેન વાપદાક્રાન્તો ન શ્વવૃત્ત્યા કથઞ્ચન ॥ ૪૭ ॥
ખડ્ગેન વાપદાક્રાન્તો ન શ્વવૃત્ત્યા કથઞ્ચન ॥ ૪૭ ॥
વૈશ્યવૃત્ત્યા તુ રાજન્યો જીવેન્મૃગયયાપદિ ।
ચરેદ્ વા વિપ્રરૂપેણ ન શ્વવૃત્ત્યા કથઞ્ચન ॥ ૪૮ ॥
ચરેદ્ વા વિપ્રરૂપેણ ન શ્વવૃત્ત્યા કથઞ્ચન ॥ ૪૮ ॥
શૂદ્રવૃત્તિં ભજેદ્ વૈશ્યઃ શૂદ્રઃ કારુકટક્રિયામ્ ।
કૃચ્છ્રાન્મુક્તો ન ગર્હ્યેણ વૃત્તિં લિપ્સેત કર્મણા ॥ ૪૯ ॥
કૃચ્છ્રાન્મુક્તો ન ગર્હ્યેણ વૃત્તિં લિપ્સેત કર્મણા ॥ ૪૯ ॥
વેદાધ્યાયસ્વધાસ્વાહાબલ્યન્નાદ્યૈર્યથોદયમ્ ।
દેવર્ષિપિતૃભૂતાનિ મદ્રૂપાણ્યન્વહં યજેત્ ॥ ૫૦ ॥
દેવર્ષિપિતૃભૂતાનિ મદ્રૂપાણ્યન્વહં યજેત્ ॥ ૫૦ ॥
યદૃચ્છયોપપન્નેન શુક્લેનોપાર્જિતેન વા ।
ધનેનાપીડયન્ ભૃત્યાન્ ન્યાયેનૈવાહરેત્ ક્રતૂન્ ॥ ૫૧ ॥
ધનેનાપીડયન્ ભૃત્યાન્ ન્યાયેનૈવાહરેત્ ક્રતૂન્ ॥ ૫૧ ॥
કુટુમ્બેષુ ન સજ્જેત ન પ્રમાદ્યેત્ કુટુમ્બ્યપિ ।
વિપશ્ચિન્નશ્વરં પશ્યેદદૃષ્ટમપિ દૃષ્ટવત્ ॥ ૫૨ ॥
વિપશ્ચિન્નશ્વરં પશ્યેદદૃષ્ટમપિ દૃષ્ટવત્ ॥ ૫૨ ॥
પુત્રદારાપ્તબન્ધૂનાં સઙ્ગમઃ પાન્થસઙ્ગમઃ ।
અનુદેહં વિયન્ત્યેતે સ્વપ્નો નિદ્રાનુગો યથા ॥ ૫૩ ॥
અનુદેહં વિયન્ત્યેતે સ્વપ્નો નિદ્રાનુગો યથા ॥ ૫૩ ॥
ઇત્થં પરિમૃશન્મુક્તો ગૃહેષ્વતિથિવદ્ વસન્ ।
ન ગૃહૈરનુબધ્યેત નિર્મમો નિરહઙ્કૃતઃ ॥ ૫૪ ॥
ન ગૃહૈરનુબધ્યેત નિર્મમો નિરહઙ્કૃતઃ ॥ ૫૪ ॥
કર્મભિગૃહમેધીયૈરિષ્ટ્વા મામેવ ભક્તિમાન્ ।
તિષ્ઠેદ્ વનં વોપવિશેત્ પ્રજાવાન્ વા પરિવ્રજેત્ ॥ ૫૫ ॥
તિષ્ઠેદ્ વનં વોપવિશેત્ પ્રજાવાન્ વા પરિવ્રજેત્ ॥ ૫૫ ॥
યસ્ત્વાસક્તમતિર્ગેહે પુત્રવિત્તૈષણાતુરઃ ।
સ્ત્રૈણઃ કૃપણધીર્મૂઢો મમાહમિતિ બધ્યતે ॥ ૫૬ ॥
સ્ત્રૈણઃ કૃપણધીર્મૂઢો મમાહમિતિ બધ્યતે ॥ ૫૬ ॥
અહો મે પિતરૌ વૃદ્ધૌ ભાર્યા બાલાત્મજાત્મજાઃ ।
અનાથા મામૃતે દીનાઃ કથં જીવન્તિ દુઃખિતાઃ ॥ ૫૭ ॥
અનાથા મામૃતે દીનાઃ કથં જીવન્તિ દુઃખિતાઃ ॥ ૫૭ ॥
એવં ગૃહાશયાક્ષિપ્તહૃદયો મૂઢધીરયમ્ ।
અતૃપ્તસ્તાનનુધ્યાયન્ મૃતોઽન્ધં વિશતે તમઃ ॥ ૫૮ ॥
અતૃપ્તસ્તાનનુધ્યાયન્ મૃતોઽન્ધં વિશતે તમઃ ॥ ૫૮ ॥