శ్రీఉద్ధవ ఉవాచ
యస్త్వయాభిహితః పూర్వం ధర్మస్త్వద్భక్తిలక్షణః ।
వర్ణాశ్రమాచారవతాం సర్వేషాం ద్విపదామపి ॥ ౧ ॥
యస్త్వయాభిహితః పూర్వం ధర్మస్త్వద్భక్తిలక్షణః ।
వర్ణాశ్రమాచారవతాం సర్వేషాం ద్విపదామపి ॥ ౧ ॥
యథానుష్ఠీయమానేన త్వయి భక్తిర్నృణాం భవేత్ ।
స్వధర్మేణారవిన్దాక్ష తన్ మమాఖ్యాతుమర్హసి ॥ ౨ ॥
స్వధర్మేణారవిన్దాక్ష తన్ మమాఖ్యాతుమర్హసి ॥ ౨ ॥
పురా కిల మహాబాహో ధర్మం పరమకం ప్రభో ।
యత్తేన హంసరూపేణ బ్రహ్మణేఽభ్యాత్థ మాధవ ॥ ౩ ॥
యత్తేన హంసరూపేణ బ్రహ్మణేఽభ్యాత్థ మాధవ ॥ ౩ ॥
స ఇదానీం సుమహతా కాలేనామిత్రకర్శన ।
న ప్రాయో భవితా మర్త్యలోకే ప్రాగనుశాసితః ॥ ౪ ॥
న ప్రాయో భవితా మర్త్యలోకే ప్రాగనుశాసితః ॥ ౪ ॥
వక్తా కర్తావితా నాన్యో ధర్మస్యాచ్యుత తే భువి ।
సభాయామపి వైరిఞ్చ్యాం యత్ర మూర్తిధరాః కలాః ॥ ౫ ॥
సభాయామపి వైరిఞ్చ్యాం యత్ర మూర్తిధరాః కలాః ॥ ౫ ॥
కర్త్రావిత్రా ప్రవక్త్రా చ భవతా మధుసూదన ।
త్యక్తే మహీతలే దేవ వినష్టం కః ప్రవక్ష్యతి ॥ ౬ ॥
త్యక్తే మహీతలే దేవ వినష్టం కః ప్రవక్ష్యతి ॥ ౬ ॥
తత్త్వం నః సర్వధర్మజ్ఞ ధర్మస్త్వద్భక్తిలక్షణః ।
యథా యస్య విధీయేత తథా వర్ణయ మే ప్రభో ॥ ౭ ॥
యథా యస్య విధీయేత తథా వర్ణయ మే ప్రభో ॥ ౭ ॥
శ్రీశుక ఉవాచ
ఇత్థం స్వభృత్యముఖ్యేన పృష్టః స భగవాన్ హరిః ।
ప్రీతః క్షేమాయ మర్త్యానాం ధర్మానాహ సనాతనాన్ ॥ ౮ ॥
ఇత్థం స్వభృత్యముఖ్యేన పృష్టః స భగవాన్ హరిః ।
ప్రీతః క్షేమాయ మర్త్యానాం ధర్మానాహ సనాతనాన్ ॥ ౮ ॥
శ్రీభగవానువాచ
ధర్మ్య ఏష తవ ప్రశ్నో నైఃశ్రేయసకరో నృణామ్ ।
వర్ణాశ్రమాచారవతాం తముద్ధవ నిబోధ మే ॥ ౯ ॥
ధర్మ్య ఏష తవ ప్రశ్నో నైఃశ్రేయసకరో నృణామ్ ।
వర్ణాశ్రమాచారవతాం తముద్ధవ నిబోధ మే ॥ ౯ ॥
ఆదౌ కృతయుగే వర్ణో నృణాం హంస ఇతి స్మృతః ।
కృతకృత్యాః ప్రజా జాత్యా తస్మాత్ కృతయుగం విదుః ॥ ౧౦ ॥
కృతకృత్యాః ప్రజా జాత్యా తస్మాత్ కృతయుగం విదుః ॥ ౧౦ ॥
వేదః ప్రణవ ఏవాగ్రే ధర్మోఽహం వృషరూపధృక్ ।
ఉపాసతే తపోనిష్ఠా హంసం మాం ముక్తకిల్బిషాః ॥ ౧౧ ॥
ఉపాసతే తపోనిష్ఠా హంసం మాం ముక్తకిల్బిషాః ॥ ౧౧ ॥
త్రేతాముఖే మహాభాగ ప్రాణాన్మే హృదయాత్త్రయీ ।
విద్యా ప్రాదురభూత్తస్యా అహమాసం త్రివృన్మఖః ॥ ౧౨ ॥
విద్యా ప్రాదురభూత్తస్యా అహమాసం త్రివృన్మఖః ॥ ౧౨ ॥
విప్రక్షత్రియవిట్శూద్రా ముఖబాహూరుపాదజాః ।
వైరాజాత్ పురుషాజ్జాతా య ఆత్మాచారలక్షణాః ॥ ౧౩ ॥
వైరాజాత్ పురుషాజ్జాతా య ఆత్మాచారలక్షణాః ॥ ౧౩ ॥
గృహాశ్రమో జఘనతో బ్రహ్మచర్యం హృదో మమ ।
వక్షఃస్థలాద్వనేవాసః సంన్యాసః శిరసి స్థితః ॥ ౧౪ ॥
వక్షఃస్థలాద్వనేవాసః సంన్యాసః శిరసి స్థితః ॥ ౧౪ ॥
వర్ణానామాశ్రమాణాం చ జన్మభూమ్యనుసారిణీః ।
ఆసన్ ప్రకృతయో నృణాం నీచైర్నీచోత్తమోత్తమాః ॥ ౧౫ ॥
ఆసన్ ప్రకృతయో నృణాం నీచైర్నీచోత్తమోత్తమాః ॥ ౧౫ ॥
శమో దమస్తపః శౌచం సన్తోషః క్షాన్తిరార్జవమ్ ।
మద్భక్తిశ్చ దయా సత్యం బ్రహ్మప్రకృతయస్త్విమాః ॥ ౧౬ ॥
మద్భక్తిశ్చ దయా సత్యం బ్రహ్మప్రకృతయస్త్విమాః ॥ ౧౬ ॥
తేజో బలం ధృతిః శౌర్యం తితిక్షౌదార్యముద్యమః ।
స్థైర్యం బ్రహ్మణ్యమైశ్వర్యం క్షత్రప్రకృతయస్త్విమాః ॥ ౧౭ ॥
స్థైర్యం బ్రహ్మణ్యమైశ్వర్యం క్షత్రప్రకృతయస్త్విమాః ॥ ౧౭ ॥
ఆస్తిక్యం దాననిష్ఠా చ అదమ్భో బ్రహ్మసేవనమ్ ।
అతుష్టిరర్థోపచయైర్వైశ్యప్రకృతయస్త్విమాః ॥ ౧౮ ॥
అతుష్టిరర్థోపచయైర్వైశ్యప్రకృతయస్త్విమాః ॥ ౧౮ ॥
శుశ్రూషణం ద్విజగవాం దేవానాం చాప్యమాయయా ।
తత్ర లబ్ధేన సన్తోషః శూద్రప్రకృతయస్త్విమాః ॥ ౧౯ ॥
తత్ర లబ్ధేన సన్తోషః శూద్రప్రకృతయస్త్విమాః ॥ ౧౯ ॥
అశౌచమనృతం స్తేయం నాస్తిక్యం శుష్కవిగ్రహః ।
కామః క్రోధశ్చ తర్షశ్చ స భావోఽన్త్యావసాయినామ్ ॥ ౨౦ ॥
కామః క్రోధశ్చ తర్షశ్చ స భావోఽన్త్యావసాయినామ్ ॥ ౨౦ ॥
అహింసా సత్యమస్తేయమకామక్రోధలోభతా ।
భూతప్రియహితేహా చ ధర్మోఽయం సార్వవర్ణికః ॥ ౨౧ ॥
భూతప్రియహితేహా చ ధర్మోఽయం సార్వవర్ణికః ॥ ౨౧ ॥
ద్వితీయం ప్రాప్యానుపూర్వ్యాజ్జన్మోపనయనం ద్విజః ।
వసన్ గురుకులే దాన్తో బ్రహ్మాధీయీత చాహూతః ॥ ౨౨ ॥
వసన్ గురుకులే దాన్తో బ్రహ్మాధీయీత చాహూతః ॥ ౨౨ ॥
మేఖలాజినదణ్డాక్షబ్రహ్మసూత్రకమణ్డలూన్ ।
జటిలోఽధౌతదద్వాసోఽరక్తపీఠః కుశాన్ దధత్ ॥ ౨౩ ॥
జటిలోఽధౌతదద్వాసోఽరక్తపీఠః కుశాన్ దధత్ ॥ ౨౩ ॥
స్నానభోజనహోమేషు జపోచ్చారే చ వాగ్యతః ।
న చ్ఛిన్ద్యాన్నఖరోమాణి కక్షోపస్థగతాన్యపి ॥ ౨౪ ॥
న చ్ఛిన్ద్యాన్నఖరోమాణి కక్షోపస్థగతాన్యపి ॥ ౨౪ ॥
రేతో నావకిరేజ్జాతు బ్రహ్మవ్రతధరః స్వయమ్ ।
అవకీర్ణేఽవగాహ్యాప్సు యతాసుస్త్రిపదాం జపేత్ ॥ ౨౫ ॥
అవకీర్ణేఽవగాహ్యాప్సు యతాసుస్త్రిపదాం జపేత్ ॥ ౨౫ ॥
అగ్న్యర్కాచార్యగోవిప్రగురువృద్ధసురాఞ్శుచిః ।
సమాహిత ఉపాసీత సన్ధ్యే ద్వే యతవాగ్ జపన్ ॥ ౨౬ ॥
సమాహిత ఉపాసీత సన్ధ్యే ద్వే యతవాగ్ జపన్ ॥ ౨౬ ॥
ఆచార్యం మాం విజానీయాన్నావమన్యేత కర్హిచిత్ ।
న మర్త్యబుద్ధ్యాసూయేత సర్వదేవమయో గురుః ॥ ౨౭ ॥
న మర్త్యబుద్ధ్యాసూయేత సర్వదేవమయో గురుః ॥ ౨౭ ॥
సాయం ప్రాతరుపానీయ భైక్ష్యం తస్మై నివేదయేత్ ।
యచ్చాన్యదప్యనుజ్ఞాతముపయుఞ్జీత సంయతః ॥ ౨౮ ॥
యచ్చాన్యదప్యనుజ్ఞాతముపయుఞ్జీత సంయతః ॥ ౨౮ ॥
శుశ్రూషమాణ ఆచార్యం సదోపాసీత నీచవత్ ।
యానశయ్యాసనస్థానైర్నాతిదూరే కృతాఞ్జలిః ॥ ౨౯ ॥
యానశయ్యాసనస్థానైర్నాతిదూరే కృతాఞ్జలిః ॥ ౨౯ ॥
ఏవంవృత్తో గురుకులే వసేద్ భోగవివర్జితః ।
విద్యా సమాప్యతే యావద్ బిభ్రద్ వ్రతమఖణ్డితమ్ ॥ ౩౦ ॥
విద్యా సమాప్యతే యావద్ బిభ్రద్ వ్రతమఖణ్డితమ్ ॥ ౩౦ ॥
యద్యసౌ ఛన్దసాం లోకమారోక్ష్యన్ బ్రహ్మవిష్టపమ్ ।
గురవే విన్యసేద్ దేహం స్వాధ్యాయార్థం బృహద్వ్రతః ॥ ౩౧ ॥
గురవే విన్యసేద్ దేహం స్వాధ్యాయార్థం బృహద్వ్రతః ॥ ౩౧ ॥
అగ్నౌ గురావాత్మని చ సర్వభూతేషు మాం పరమ్ ।
అపృథగ్ధీరుపాసీత బ్రహ్మవర్చస్వ్యకల్మషః ॥ ౩౨ ॥
అపృథగ్ధీరుపాసీత బ్రహ్మవర్చస్వ్యకల్మషః ॥ ౩౨ ॥
స్త్రీణాం నిరీక్షణస్పర్శసంలాపక్ష్వేలనాదికమ్ ।
ప్రాణినో మిథునీభూతానగృహస్థోఽగ్రతస్త్యజేత్ ॥ ౩౩ ॥
ప్రాణినో మిథునీభూతానగృహస్థోఽగ్రతస్త్యజేత్ ॥ ౩౩ ॥
శౌచమాచమనం స్నానం సన్ధ్యోపాస్తిర్మమార్చనమ్ ।
తీర్థసేవా జపోఽస్పృశ్యాభక్ష్యాసమ్భాష్యవర్జనమ్ ॥ ౩౪ ॥
తీర్థసేవా జపోఽస్పృశ్యాభక్ష్యాసమ్భాష్యవర్జనమ్ ॥ ౩౪ ॥
సర్వాశ్రమప్రయుక్తోఽయం నియమః కులనన్దన ।
మద్భావః సర్వభూతేషు మనోవాక్కాయసంయమః ॥ ౩౫ ॥
మద్భావః సర్వభూతేషు మనోవాక్కాయసంయమః ॥ ౩౫ ॥
ఏవం బృహద్వ్రతధరో బ్రాహ్మణోఽగ్నిరివ జ్వలన్ ।
మద్భక్తస్తీవ్రతపసా దగ్ధకర్మాశయోఽమలః ॥ ౩౬ ॥
మద్భక్తస్తీవ్రతపసా దగ్ధకర్మాశయోఽమలః ॥ ౩౬ ॥
అథానన్తరమావేక్ష్యన్ యథా జిజ్ఞాసితాగమః ।
గురవే దక్షిణాం దత్త్వా స్నాయాద్ గుర్వనుమోదితః ॥ ౩౭ ॥
గురవే దక్షిణాం దత్త్వా స్నాయాద్ గుర్వనుమోదితః ॥ ౩౭ ॥
గృహం వనం వోపవిశేత్ ప్రవ్రజేద్ వా ద్విజోత్తమః ।
ఆశ్రమాదాశ్రమం గచ్ఛేన్నాన్యథామత్పరశ్చరేత్ ॥ ౩౮ ॥
ఆశ్రమాదాశ్రమం గచ్ఛేన్నాన్యథామత్పరశ్చరేత్ ॥ ౩౮ ॥
గృహార్థీ సదృశీం భార్యాముద్వహేదజుగుప్సితామ్ ।
యవీయసీం తు వయసా యాం సవర్ణామనుక్రమాత్ ॥ ౩౯ ॥
యవీయసీం తు వయసా యాం సవర్ణామనుక్రమాత్ ॥ ౩౯ ॥
ఇజ్యాధ్యయనదానాని సర్వేషాం చ ద్విజన్మనామ్ ।
ప్రతిగ్రహోఽధ్యాపనం చ బ్రాహ్మణస్యైవ యాజనమ్ ॥ ౪౦ ॥
ప్రతిగ్రహోఽధ్యాపనం చ బ్రాహ్మణస్యైవ యాజనమ్ ॥ ౪౦ ॥
ప్రతిగ్రహం మన్యమానస్తపస్తేజోయశోనుదమ్ ।
అన్యాభ్యామేవ జీవేత శిలైర్వా దోషదృక్ తయోః ॥ ౪౧ ॥
అన్యాభ్యామేవ జీవేత శిలైర్వా దోషదృక్ తయోః ॥ ౪౧ ॥
బ్రాహ్మణస్య హి దేహోఽయం క్షుద్రకామాయ నేష్యతే ।
కృచ్ఛ్రాయ తపసే చేహ ప్రేత్యానన్తసుఖాయ చ ॥ ౪౨ ॥
కృచ్ఛ్రాయ తపసే చేహ ప్రేత్యానన్తసుఖాయ చ ॥ ౪౨ ॥
శిలోఞ్ఛవృత్త్యా పరితుష్టచిత్తో
ధర్మం మహాన్తం విరజం జుషాణః ।
మయ్యర్పితాత్మా గృహ ఏవ తిష్ఠ-
న్నాతిప్రసక్తః సముపైతి శాన్తిమ్ ॥ ౪౩ ॥
ధర్మం మహాన్తం విరజం జుషాణః ।
మయ్యర్పితాత్మా గృహ ఏవ తిష్ఠ-
న్నాతిప్రసక్తః సముపైతి శాన్తిమ్ ॥ ౪౩ ॥
సముద్ధరన్తి యే విప్రం సీదన్తం మత్పరాయణమ్ ।
తానుద్ధరిష్యే నచిరాదాపద్భ్యో నౌరివార్ణవాత్ ॥ ౪౪ ॥
తానుద్ధరిష్యే నచిరాదాపద్భ్యో నౌరివార్ణవాత్ ॥ ౪౪ ॥
సర్వాః సముద్ధరేద్ రాజా పితేవ వ్యసనాత్ ప్రజాః ।
ఆత్మానమాత్మనా ధీరో యథా గజపతిర్గజాన్ ॥ ౪౫ ॥
ఆత్మానమాత్మనా ధీరో యథా గజపతిర్గజాన్ ॥ ౪౫ ॥
ఏవంవిధో నరపతిర్విమానేనార్కవర్చసా ।
విధూయేహాశుభం కృత్స్నమిన్ద్రేణ సహ మోదతే ॥ ౪౬ ॥
విధూయేహాశుభం కృత్స్నమిన్ద్రేణ సహ మోదతే ॥ ౪౬ ॥
సీదన్ విప్రో వణిగ్వృత్త్యా పణ్యైరేవాపదం తరేత్ ।
ఖడ్గేన వాపదాక్రాన్తో న శ్వవృత్త్యా కథఞ్చన ॥ ౪౭ ॥
ఖడ్గేన వాపదాక్రాన్తో న శ్వవృత్త్యా కథఞ్చన ॥ ౪౭ ॥
వైశ్యవృత్త్యా తు రాజన్యో జీవేన్మృగయయాపది ।
చరేద్ వా విప్రరూపేణ న శ్వవృత్త్యా కథఞ్చన ॥ ౪౮ ॥
చరేద్ వా విప్రరూపేణ న శ్వవృత్త్యా కథఞ్చన ॥ ౪౮ ॥
శూద్రవృత్తిం భజేద్ వైశ్యః శూద్రః కారుకటక్రియామ్ ।
కృచ్ఛ్రాన్ముక్తో న గర్హ్యేణ వృత్తిం లిప్సేత కర్మణా ॥ ౪౯ ॥
కృచ్ఛ్రాన్ముక్తో న గర్హ్యేణ వృత్తిం లిప్సేత కర్మణా ॥ ౪౯ ॥
వేదాధ్యాయస్వధాస్వాహాబల్యన్నాద్యైర్యథోదయమ్ ।
దేవర్షిపితృభూతాని మద్రూపాణ్యన్వహం యజేత్ ॥ ౫౦ ॥
దేవర్షిపితృభూతాని మద్రూపాణ్యన్వహం యజేత్ ॥ ౫౦ ॥
యదృచ్ఛయోపపన్నేన శుక్లేనోపార్జితేన వా ।
ధనేనాపీడయన్ భృత్యాన్ న్యాయేనైవాహరేత్ క్రతూన్ ॥ ౫౧ ॥
ధనేనాపీడయన్ భృత్యాన్ న్యాయేనైవాహరేత్ క్రతూన్ ॥ ౫౧ ॥
కుటుమ్బేషు న సజ్జేత న ప్రమాద్యేత్ కుటుమ్బ్యపి ।
విపశ్చిన్నశ్వరం పశ్యేదదృష్టమపి దృష్టవత్ ॥ ౫౨ ॥
విపశ్చిన్నశ్వరం పశ్యేదదృష్టమపి దృష్టవత్ ॥ ౫౨ ॥
పుత్రదారాప్తబన్ధూనాం సఙ్గమః పాన్థసఙ్గమః ।
అనుదేహం వియన్త్యేతే స్వప్నో నిద్రానుగో యథా ॥ ౫౩ ॥
అనుదేహం వియన్త్యేతే స్వప్నో నిద్రానుగో యథా ॥ ౫౩ ॥
ఇత్థం పరిమృశన్ముక్తో గృహేష్వతిథివద్ వసన్ ।
న గృహైరనుబధ్యేత నిర్మమో నిరహఙ్కృతః ॥ ౫౪ ॥
న గృహైరనుబధ్యేత నిర్మమో నిరహఙ్కృతః ॥ ౫౪ ॥
కర్మభిగృహమేధీయైరిష్ట్వా మామేవ భక్తిమాన్ ।
తిష్ఠేద్ వనం వోపవిశేత్ ప్రజావాన్ వా పరివ్రజేత్ ॥ ౫౫ ॥
తిష్ఠేద్ వనం వోపవిశేత్ ప్రజావాన్ వా పరివ్రజేత్ ॥ ౫౫ ॥
యస్త్వాసక్తమతిర్గేహే పుత్రవిత్తైషణాతురః ।
స్త్రైణః కృపణధీర్మూఢో మమాహమితి బధ్యతే ॥ ౫౬ ॥
స్త్రైణః కృపణధీర్మూఢో మమాహమితి బధ్యతే ॥ ౫౬ ॥
అహో మే పితరౌ వృద్ధౌ భార్యా బాలాత్మజాత్మజాః ।
అనాథా మామృతే దీనాః కథం జీవన్తి దుఃఖితాః ॥ ౫౭ ॥
అనాథా మామృతే దీనాః కథం జీవన్తి దుఃఖితాః ॥ ౫౭ ॥
ఏవం గృహాశయాక్షిప్తహృదయో మూఢధీరయమ్ ।
అతృప్తస్తాననుధ్యాయన్ మృతోఽన్ధం విశతే తమః ॥ ౫౮ ॥
అతృప్తస్తాననుధ్యాయన్ మృతోఽన్ధం విశతే తమః ॥ ౫౮ ॥