শ্ৰীমদ্ভাগৱতম্ ১১.২৩

শ্ৰীবাদৰাযণিৰুৱাচ
স এৱমাশংসিত উদ্ধৱেন
ভাগৱতমুখ্যেন দাশাৰ্হমুখ্যঃ ।
সভাজযন্ ভৃত্যৱচো মুকুন্দ-
স্তমাবভাষে শ্ৰৱণীযৱীৰ্যঃ ॥ ১ ॥

শ্ৰীভগৱানুৱাচ
বাৰ্হস্পত্য স নাস্ত্যত্ৰ সাধুৰ্ৱৈ দুৰ্জনেৰিতৈঃ ।
দুৰক্তৈৰ্ভিন্নমাত্মানং যঃ সমাধাতুমীশ্ৱৰঃ ॥ ২ ॥

ন তথা তপ্যতে ৱিদ্ধঃ পুমান্ বাণৈস্তু মৰ্মগৈঃ ।
যথা তুদন্তি মৰ্মস্থা হ্যসতাং পৰুষেষৱঃ ॥ ৩ ॥

কথযন্তি মহত্পুণ্যমিতিহাসমিহোদ্ধৱ ।
তমহং ৱৰ্ণযিষ্যামি নিবোধ সুসমাহিতঃ ॥ ৪ ॥

কেনচিদ্ ভিক্ষুণা গীতং পৰিভূতেন দুৰ্জনৈঃ ।
স্মৰতা ধৃতিযুক্তেন ৱিপাকং নিজকৰ্মণাম্ ॥ ৫ ॥

অৱন্তিষু দ্ৱিজঃ কশ্চিদাসীদাঢ্যতমঃ শ্ৰিযা ।
ৱাৰ্তাৱৃত্তিঃ কদৰ্যস্তু কামী লুব্ধোঽতিকোপনঃ ॥ ৬ ॥

জ্ঞাতযোঽতিথযস্তস্য ৱাঙ্মাত্ৰেণাপি নাৰ্চিতাঃ ।
শূন্যাৱসথ আত্মাপি কালে কামৈৰনৰ্চিতঃ ॥ ৭ ॥

দুঃশীলস্য কদৰ্যস্য দ্ৰুহ্যন্তে পুত্ৰবান্ধৱাঃ ।
দাৰা দুহিতৰো ভৃত্যা ৱিষণ্ণা নাচৰন্ প্ৰিযম্ ॥ ৮ ॥

তস্যৈৱং যক্ষৱিত্তস্য চ্যুতস্যোভযলোকতঃ ।
ধৰ্মকামৱিহীনস্য চুক্ৰুধুঃ পঞ্চভাগিনঃ ॥ ৯ ॥

তদৱধ্যানৱিস্ৰস্তপুণ্যস্কন্ধস্য ভূৰিদ ।
অৰ্থোঽপ্যগচ্ছন্নিধনং বহ্ৱাযাসপৰিশ্ৰমঃ ॥ ১০ ॥

জ্ঞাতযো জগৃহুঃ কিঞ্চিত্ কিঞ্চিদ্ দস্যৱ উদ্ধৱ ।
দৈৱতঃ কালতঃ কিঞ্চিদ্ ব্ৰহ্মবন্ধোৰ্নৃপাৰ্থিৱাত্ ॥ ১১ ॥

স এৱং দ্ৰৱিণে নষ্টে ধৰ্মকামৱিৱৰ্জিতঃ ।
উপেক্ষিতশ্চ স্ৱজনৈশ্চিন্তামাপ দুৰত্যযাম্ ॥ ১২ ॥

তস্যৈৱং ধ্যাযতো দীৰ্ঘং নষ্টৰাযস্তপস্ৱিনঃ ।
খিদ্যতো বাষ্পকণ্ঠস্য নিৰ্ৱেদঃ সুমহানভূত্ ॥ ১৩ ॥

স চাহেদমহো কষ্টং ৱৃথাত্মা মেঽনুতাপিতঃ ।
ন ধৰ্মায ন কামায যস্যাৰ্থাযাস ঈদৃশঃ ॥ ১৪ ॥

প্ৰাযেণাৰ্থাঃ কদৰ্যাণাং ন সুখায কদাচন ।
ইহ চাত্মোপতাপায মৃতস্য নৰকায চ ॥ ১৫ ॥

যশো যশস্ৱিনাং শুদ্ধং শ্লাঘ্যা যে গুণিনাং গুণাঃ ।
লোভঃ স্ৱল্পোঽপি তান্ হন্তি শ্ৱিত্ৰো ৰূপমিৱেপ্সিতম্ ॥ ১৬ ॥

অৰ্থস্য সাধনে সিদ্ধে উত্কৰ্ষে ৰক্ষণে ৱ্যযে ।
নাশোপভোগ আযাসস্ত্ৰাসশ্চিন্তা ভ্ৰমো নৃণাম্ ॥ ১৭ ॥

স্তেযং হিংসানৃতং দম্ভঃ কামঃ ক্ৰোধঃ স্মযো মদঃ ।
ভেদো ৱৈৰমৱিশ্ৱাসঃ সংস্পৰ্ধা ৱ্যসনানি চ ॥ ১৮ ॥

এতে পঞ্চদশানৰ্থা হ্যৰ্থমূলা মতা নৃণাম্ ।
তস্মাদনৰ্থমৰ্থাখ্যং শ্ৰেযোঽৰ্থী দূৰতস্ত্যজেত্ ॥ ১৯ ॥

ভিদ্যন্তে ভ্ৰাতৰো দাৰাঃ পিতৰঃ সুহৃদস্তথা ।
একাস্নিগ্ধাঃ কাকিণিনা সদ্যঃ সৰ্ৱেঽৰযঃ কৃতাঃ ॥ ২০ ॥

অৰ্থেনাল্পীযসা হ্যেতে সংৰব্ধা দীপ্তমন্যৱঃ ।
ত্যজন্ত্যাশু স্পৃধো ঘ্নন্তি সহসোত্সৃজ্য সৌহৃদম্ ॥ ২১ ॥

লব্ধ্ৱা জন্মামৰপ্ৰাৰ্থ্যং মানুষ্যং তদ্দ্ৱিজাগ্ৰ্যতাম্ ।
তদনাদৃত্য যে স্ৱাৰ্থং ঘ্নন্তি যান্ত্যশুভাং গতিম্ ॥ ২২ ॥

স্ৱৰ্গাপৱৰ্গযোৰ্দ্ৱাৰং প্ৰাপ্য লোকমিমং পুমান্ ।
দ্ৰৱিণে কোঽনুষজ্জেত মৰ্ত্যোঽনৰ্থস্য ধামনি ॥ ২৩ ॥

দেৱৰ্ষিপিতৃভূতানি জ্ঞাতীন্ বন্ধূংশ্চ ভাগিনঃ ।
অসংৱিভজ্য চাত্মানং যক্ষৱিত্তঃ পতত্যধঃ ॥ ২৪ ॥

ৱ্যৰ্থযাৰ্থেহযা ৱিত্তং প্ৰমত্তস্য ৱযো বলম্ ।
কুশলা যেন সিধ্যন্তি জৰঠঃ কিং নু সাধযে ॥ ২৫ ॥

কস্মাত্ সঙ্ক্লিশ্যতে ৱিদ্ৱান্ ৱ্যৰ্থযাৰ্থেহযাসকৃত্ ।
কস্যচিন্মাযযা নূনং লোকোঽযং সুৱিমোহিতঃ ॥ ২৬ ॥

কিং ধনৈৰ্ধনদৈৰ্ৱা কিং কামৈৰ্ৱা কামদৈৰুত ।
মৃত্যুনা গ্ৰস্যমানস্য কৰ্মভিৰ্ৱোত জন্মদৈঃ ॥ ২৭ ॥

নূনং মে ভগৱাংস্তুষ্টঃ সৰ্ৱদেৱমযো হৰিঃ ।
যেন নীতো দশামেতাং নিৰ্ৱেদশ্চাত্মনঃ প্লৱঃ ॥ ২৮ ॥

সোঽহং কালাৱশেষেণ শোষযিষ্যেঽঙ্গমাত্মনঃ ।
অপ্ৰমত্তোঽখিলস্ৱাৰ্থে যদি স্যাত্ সিদ্ধ আত্মনি ॥ ২৯ ॥

তত্ৰ মামনুমোদেৰন্ দেৱাত্ৰিভুৱনেশ্ৱৰাঃ ।
মুহূৰ্তেন ব্ৰহ্মলোকং খট্ৱাঙ্গঃ সমসাধযত্ ॥ ৩০ ॥

শ্ৰীভগৱানুৱাচ
ইত্যভিপ্ৰেত্য মনসা হ্যাৱন্ত্যো দ্ৱিজসত্তমঃ ।
উন্মুচ্য হৃদযগ্ৰন্থীন্ শান্তো ভিক্ষুৰভূন্মুনিঃ ॥ ৩১ ॥

স চচাৰ মহীমেতাং সংযতাত্মেন্দ্ৰিযানিলঃ ।
ভিক্ষাৰ্থং নগৰগ্ৰামানসঙ্গোঽলক্ষিতোঽৱিশত্ ॥ ৩২ ॥

তং ৱৈ প্ৰৱযসং ভিক্ষুমৱধূতমসজ্জনাঃ ।
দৃষ্ট্ৱা পৰ্যভৱন্ ভদ্ৰ বহ্ৱীভিঃ পৰিভূতিভিঃ ॥ ৩৩ ॥

কেচিত্ত্ৰিৱেণুং জগৃহুৰেকে পাত্ৰং কমণ্ডলুম্ ।
পীঠং চৈকেঽক্ষসূত্ৰং চ কন্থাং চীৰাণি কেচন ।
প্ৰদায চ পুনস্তানি দৰ্শিতান্যাদদুৰ্মুনেঃ ॥ ৩৪ ॥

অন্নং চ ভৈক্ষ্যসম্পন্নং ভুঞ্জানস্য সৰিত্তটে ।
মূত্ৰযন্তি চ পাপিষ্ঠাঃ ষ্ঠীৱন্ত্যস্য চ মূৰ্ধনি ॥ ৩৫ ॥

যতৱাচং ৱাচযন্তি তাডযন্তি ন ৱক্তি চেত্ ।
তৰ্জযন্ত্যপৰে ৱাগ্ভিঃ স্তেনোঽযমিতি ৱাদিনঃ ।
বধ্নন্তি ৰজ্জ্ৱা তং কেচিদ্ বধ্যতাং বধ্যতামিতি ॥ ৩৬ ॥

ক্ষিপন্ত্যেকেঽৱজানন্ত এষ ধৰ্মধ্ৱজঃ শঠঃ ।
ক্ষীণৱিত্ত ইমাং ৱৃত্তিমগ্ৰহীত্ স্ৱজনোজ্ঝিতঃ ॥ ৩৭ ॥

অহো এষ মহাসাৰো ধৃতিমান্গিৰিৰাডিৱ ।
মৌনেন সাধযত্যৰ্থং বকৱদ্দৃঢনিশ্চযঃ ॥ ৩৮ ॥

ইত্যেকে ৱিহসন্ত্যেনমেকে দুৰ্ৱাতযন্তি চ ।
তং ববন্ধুৰ্নিৰুৰুধুৰ্যথা ক্ৰীডনকং দ্ৱিজম্ ॥ ৩৯ ॥

এৱং স ভৌতিকং দুঃখং দৈৱিকং দৈহিকং চ যত্ ।
ভোক্তৱ্যমাত্মনো দিষ্টং প্ৰাপ্তং প্ৰাপ্তমবুধ্যত ॥ ৪০ ॥

পৰিভূত ইমাং গাথামগাযত নৰাধমৈঃ ।
পাতযদ্ভিঃ স্ৱ ধৰ্মস্থো ধৃতিমাস্থায সাত্ত্ৱিকীম্ ॥ ৪১ ॥

দ্ৱিজ উৱাচ
নাযং জনো মে সুখদুঃখহেতু-
ৰ্ন দেৱতাত্মা গ্ৰহকৰ্মকালাঃ ।
মনঃ পৰং কাৰণমামনন্তি
সংসাৰচক্ৰং পৰিৱৰ্তযেদ্ যত্ ॥ ৪২ ॥

মনো গুণান্ ৱৈ সৃজতে বলীয-
স্ততশ্চ কৰ্মাণি ৱিলক্ষণানি ।
শুক্লানি কৃষ্ণান্যথ লোহিতানি
তেভ্যঃ সৱৰ্ণাঃ সৃতযো ভৱন্তি ॥ ৪৩ ॥

অনীহ আত্মা মনসা সমীহতা
হিৰণ্মযো মত্সখ উদ্ৱিচষ্টে ।
মনঃ স্ৱলিঙ্গং পৰিগৃহ্য কামান্
জুষন্ নিবদ্ধো গুণসঙ্গতোঽসৌ ॥ ৪৪ ॥

দানং স্ৱধৰ্মো নিযমো যমশ্চ
শ্ৰুতং চ কৰ্মাণি চ সদ্ৱ্ৰতানি ।
সৰ্ৱে মনোনিগ্ৰহলক্ষণান্তাঃ
পৰো হি যোগো মনসঃ সমাধিঃ ॥ ৪৫ ॥

সমাহিতং যস্য মনঃ প্ৰশান্তং
দানাদিভিঃ কিং ৱদ তস্য কৃত্যম্ ।
অসংযতং যস্য মনো ৱিনশ্যদ্
দানাদিভিশ্চেদপৰং কিমেভিঃ ॥ ৪৬ ॥

মনোৱশেঽন্যে হ্যভৱন্ স্ম দেৱা
মনশ্চ নান্যস্য ৱশং সমেতি ।
ভীষ্মো হি দেৱঃ সহসঃ সহীযান্
যুঞ্জ্যাদ ৱশে তং স হি দেৱদেৱঃ ॥ ৪৭ ॥

তং দুৰ্জযং শত্ৰুমসহ্যৱেগ-
মৰুন্তুদং তন্ন ৱিজিত্য কেচিত্ ।
কুৰ্ৱন্ত্যসদ্ৱিগ্ৰহমত্ৰ মৰ্ত্যৈ-
ৰ্মিত্ৰাণ্যুদাসীনৰিপূন্ ৱিমূঢাঃ ॥ ৪৮ ॥

দেহং মনোমাত্ৰমিমং গৃহীত্ৱা
মমাহমিত্যন্ধধিযো মনুষ্যাঃ ।
এষোঽহমন্যোঽযমিতি ভ্ৰমেণ
দুৰন্তপাৰে তমসি ভ্ৰমন্তি ॥ ৪৯ ॥

জনস্তু হেতুঃ সুখদুঃখযোশ্চেত্
কিমাত্মনশ্চাত্ৰ হি ভৌমযোস্তত্ ।
জিহ্ৱাং ক্ৱচিত্ সন্দশতি স্ৱদদ্ভি-
স্তদ্ৱেদনাযাং কতমায কুপ্যেত্ ॥ ৫০ ॥

দুঃখস্য হেতুৰ্যদি দেৱতাস্তু
কিমাত্মনস্তত্ৰ ৱিকাৰযোস্তত্ ।
যদঙ্গমঙ্গেন নিহন্যতে ক্ৱচিত্
ক্ৰুধ্যেত কস্মৈ পুৰুষঃ স্ৱদেহে ॥ ৫১ ॥

আত্মা যদি স্যাত্ সুখদুঃখহেতুঃ
কিমন্যতস্তত্ৰ নিজস্ৱভাৱঃ ।
ন হ্যাত্মনোঽন্যদ্ যদি তন্মৃষা স্যাত্
ক্ৰুধ্যেত কস্মান্ন সুখং ন দুঃখম্ ॥ ৫২ ॥

গ্ৰহানিমিত্তং সুখদুঃখযোশ্চেত্
কিমাত্মনোঽজস্য জনস্য তে ৱৈ ।
গ্ৰহৈৰ্গ্ৰহস্যৈৱৱদন্তিপীডাং
ক্ৰুধ্যেত কস্মৈপুৰুষস্ততোঽন্যঃ ॥ ৫৩ ॥

কৰ্মাস্তুহেতুঃ সুখদুঃখযোশ্চেত্
কিমাত্মনস্তদ্ধিজডাজডত্ৱে ।
দেহস্ত্ৱচিত্ পুৰুষোঽযং সুপৰ্ণঃ
ক্ৰুধ্যেত কস্মৈ ন হি কৰ্মমূলম্ ॥ ৫৪ ॥

কালস্তুহেতুঃ সুখদুঃখযোশ্চেত্
কিমাত্মনস্তত্ৰতদাত্মকোঽসৌ ।
নাগ্নেৰ্হি তাপো ন হিমস্য তত্ স্যাত্
ক্ৰুধ্যেত কস্মৈ ন পৰস্য দ্ৱন্দ্ৱম্ ॥ ৫৫ ॥

ন কেনচিত্ ক্ৱাপি কথঞ্চনাস্য
দ্ৱন্দ্ৱোপৰাগঃ পৰতঃ পৰস্য ।
যথাহমঃ সংসৃতিৰূপিণঃ স্যা-
দেৱং প্ৰবুদ্ধো ন বিভেতি ভূতৈঃ ॥ ৫৬ ॥

এতাং স আস্থায পৰাত্মনিষ্ঠা-
মধ্যাসিতাং পূৰ্ৱতমৈৰ্মহৰ্ষিভিঃ ।
অহং তৰিষ্যামি দুৰন্তপাৰং
তমো মুকুন্দাঙ্ঘ্ৰিনিষেৱযৈৱ ॥ ৫৭ ॥

শ্ৰীভগৱানুৱাচ
নিৰ্ৱিদ্য নষ্টদ্ৰৱিণে গতক্লমঃ
প্ৰৱ্ৰজ্য গাং পৰ্যটমান ইত্থম্ ।
নিৰাকৃতোঽসদ্ভিৰপি স্ৱধৰ্মা-
দকম্পিতোঽমূং মুনিৰাহ গাথাম্ ॥ ৫৮ ॥

সুখদুঃখপ্ৰদো নান্যঃ পুৰুষস্যাত্মৱিভ্ৰমঃ ।
মিত্ৰোদাসীনৰিপৱঃ সংসাৰস্তমসঃ কৃতঃ ॥ ৫৯ ॥

তস্মাত্ সৰ্ৱাত্মনা তাত নিগৃহাণ মনো ধিযা ।
ময্যাৱেশিতযা যুক্ত এতাৱান্ যোগসঙ্গ্ৰহঃ ॥ ৬০ ॥

য এতাং ভিক্ষুণা গীতাং ব্ৰহ্মনিষ্ঠাং সমাহিতঃ ।
ধাৰযঞ্ছ্ৰাৱযঞ্ছৃণ্ৱন্দ্ৱন্দ্ৱৈৰ্নৈৱাভিভূযতে ॥ ৬১ ॥