ശ്രീമദ്ഭാഗവതമ് ൧൧.൨൩

ശ്രീബാദരായണിരുവാച
സ ഏവമാശംസിത ഉദ്ധവേന
ഭാഗവതമുഖ്യേന ദാശാര്ഹമുഖ്യഃ ।
സഭാജയന് ഭൃത്യവചോ മുകുന്ദ-
സ്തമാബഭാഷേ ശ്രവണീയവീര്യഃ ॥ ൧ ॥

ശ്രീഭഗവാനുവാച
ബാര്ഹസ്പത്യ സ നാസ്ത്യത്ര സാധുര്വൈ ദുര്ജനേരിതൈഃ ।
ദുരക്തൈര്ഭിന്നമാത്മാനം യഃ സമാധാതുമീശ്വരഃ ॥ ൨ ॥

ന തഥാ തപ്യതേ വിദ്ധഃ പുമാന് ബാണൈസ്തു മര്മഗൈഃ ।
യഥാ തുദന്തി മര്മസ്ഥാ ഹ്യസതാം പരുഷേഷവഃ ॥ ൩ ॥

കഥയന്തി മഹത്പുണ്യമിതിഹാസമിഹോദ്ധവ ।
തമഹം വര്ണയിഷ്യാമി നിബോധ സുസമാഹിതഃ ॥ ൪ ॥

കേനചിദ് ഭിക്ഷുണാ ഗീതം പരിഭൂതേന ദുര്ജനൈഃ ।
സ്മരതാ ധൃതിയുക്തേന വിപാകം നിജകര്മണാമ് ॥ ൫ ॥

അവന്തിഷു ദ്വിജഃ കശ്ചിദാസീദാഢ്യതമഃ ശ്രിയാ ।
വാര്താവൃത്തിഃ കദര്യസ്തു കാമീ ലുബ്ധോഽതികോപനഃ ॥ ൬ ॥

ജ്ഞാതയോഽതിഥയസ്തസ്യ വാങ്മാത്രേണാപി നാര്ചിതാഃ ।
ശൂന്യാവസഥ ആത്മാപി കാലേ കാമൈരനര്ചിതഃ ॥ ൭ ॥

ദുഃശീലസ്യ കദര്യസ്യ ദ്രുഹ്യന്തേ പുത്രബാന്ധവാഃ ।
ദാരാ ദുഹിതരോ ഭൃത്യാ വിഷണ്ണാ നാചരന് പ്രിയമ് ॥ ൮ ॥

തസ്യൈവം യക്ഷവിത്തസ്യ ച്യുതസ്യോഭയലോകതഃ ।
ധര്മകാമവിഹീനസ്യ ചുക്രുധുഃ പഞ്ചഭാഗിനഃ ॥ ൯ ॥

തദവധ്യാനവിസ്രസ്തപുണ്യസ്കന്ധസ്യ ഭൂരിദ ।
അര്ഥോഽപ്യഗച്ഛന്നിധനം ബഹ്വായാസപരിശ്രമഃ ॥ ൧൦ ॥

ജ്ഞാതയോ ജഗൃഹുഃ കിഞ്ചിത് കിഞ്ചിദ് ദസ്യവ ഉദ്ധവ ।
ദൈവതഃ കാലതഃ കിഞ്ചിദ് ബ്രഹ്മബന്ധോര്നൃപാര്ഥിവാത് ॥ ൧൧ ॥

സ ഏവം ദ്രവിണേ നഷ്ടേ ധര്മകാമവിവര്ജിതഃ ।
ഉപേക്ഷിതശ്ച സ്വജനൈശ്ചിന്താമാപ ദുരത്യയാമ് ॥ ൧൨ ॥

തസ്യൈവം ധ്യായതോ ദീര്ഘം നഷ്ടരായസ്തപസ്വിനഃ ।
ഖിദ്യതോ ബാഷ്പകണ്ഠസ്യ നിര്വേദഃ സുമഹാനഭൂത് ॥ ൧൩ ॥

സ ചാഹേദമഹോ കഷ്ടം വൃഥാത്മാ മേഽനുതാപിതഃ ।
ന ധര്മായ ന കാമായ യസ്യാര്ഥായാസ ഈദൃശഃ ॥ ൧൪ ॥

പ്രായേണാര്ഥാഃ കദര്യാണാം ന സുഖായ കദാചന ।
ഇഹ ചാത്മോപതാപായ മൃതസ്യ നരകായ ച ॥ ൧൫ ॥

യശോ യശസ്വിനാം ശുദ്ധം ശ്ലാഘ്യാ യേ ഗുണിനാം ഗുണാഃ ।
ലോഭഃ സ്വല്പോഽപി താന് ഹന്തി ശ്വിത്രോ രൂപമിവേപ്സിതമ് ॥ ൧൬ ॥

അര്ഥസ്യ സാധനേ സിദ്ധേ ഉത്കര്ഷേ രക്ഷണേ വ്യയേ ।
നാശോപഭോഗ ആയാസസ്ത്രാസശ്ചിന്താ ഭ്രമോ നൃണാമ് ॥ ൧൭ ॥

സ്തേയം ഹിംസാനൃതം ദമ്ഭഃ കാമഃ ക്രോധഃ സ്മയോ മദഃ ।
ഭേദോ വൈരമവിശ്വാസഃ സംസ്പര്ധാ വ്യസനാനി ച ॥ ൧൮ ॥

ഏതേ പഞ്ചദശാനര്ഥാ ഹ്യര്ഥമൂലാ മതാ നൃണാമ് ।
തസ്മാദനര്ഥമര്ഥാഖ്യം ശ്രേയോഽര്ഥീ ദൂരതസ്ത്യജേത് ॥ ൧൯ ॥

ഭിദ്യന്തേ ഭ്രാതരോ ദാരാഃ പിതരഃ സുഹൃദസ്തഥാ ।
ഏകാസ്നിഗ്ധാഃ കാകിണിനാ സദ്യഃ സര്വേഽരയഃ കൃതാഃ ॥ ൨൦ ॥

അര്ഥേനാല്പീയസാ ഹ്യേതേ സംരബ്ധാ ദീപ്തമന്യവഃ ।
ത്യജന്ത്യാശു സ്പൃധോ ഘ്നന്തി സഹസോത്സൃജ്യ സൌഹൃദമ് ॥ ൨൧ ॥

ലബ്ധ്വാ ജന്മാമരപ്രാര്ഥ്യം മാനുഷ്യം തദ്ദ്വിജാഗ്ര്യതാമ് ।
തദനാദൃത്യ യേ സ്വാര്ഥം ഘ്നന്തി യാന്ത്യശുഭാം ഗതിമ് ॥ ൨൨ ॥

സ്വര്ഗാപവര്ഗയോര്ദ്വാരം പ്രാപ്യ ലോകമിമം പുമാന് ।
ദ്രവിണേ കോഽനുഷജ്ജേത മര്ത്യോഽനര്ഥസ്യ ധാമനി ॥ ൨൩ ॥

ദേവര്ഷിപിതൃഭൂതാനി ജ്ഞാതീന് ബന്ധൂംശ്ച ഭാഗിനഃ ।
അസംവിഭജ്യ ചാത്മാനം യക്ഷവിത്തഃ പതത്യധഃ ॥ ൨൪ ॥

വ്യര്ഥയാര്ഥേഹയാ വിത്തം പ്രമത്തസ്യ വയോ ബലമ് ।
കുശലാ യേന സിധ്യന്തി ജരഠഃ കിം നു സാധയേ ॥ ൨൫ ॥

കസ്മാത് സങ്ക്ലിശ്യതേ വിദ്വാന് വ്യര്ഥയാര്ഥേഹയാസകൃത് ।
കസ്യചിന്മായയാ നൂനം ലോകോഽയം സുവിമോഹിതഃ ॥ ൨൬ ॥

കിം ധനൈര്ധനദൈര്വാ കിം കാമൈര്വാ കാമദൈരുത ।
മൃത്യുനാ ഗ്രസ്യമാനസ്യ കര്മഭിര്വോത ജന്മദൈഃ ॥ ൨൭ ॥

നൂനം മേ ഭഗവാംസ്തുഷ്ടഃ സര്വദേവമയോ ഹരിഃ ।
യേന നീതോ ദശാമേതാം നിര്വേദശ്ചാത്മനഃ പ്ലവഃ ॥ ൨൮ ॥

സോഽഹം കാലാവശേഷേണ ശോഷയിഷ്യേഽങ്ഗമാത്മനഃ ।
അപ്രമത്തോഽഖിലസ്വാര്ഥേ യദി സ്യാത് സിദ്ധ ആത്മനി ॥ ൨൯ ॥

തത്ര മാമനുമോദേരന് ദേവാത്രിഭുവനേശ്വരാഃ ।
മുഹൂര്തേന ബ്രഹ്മലോകം ഖട്വാങ്ഗഃ സമസാധയത് ॥ ൩൦ ॥

ശ്രീഭഗവാനുവാച
ഇത്യഭിപ്രേത്യ മനസാ ഹ്യാവന്ത്യോ ദ്വിജസത്തമഃ ।
ഉന്മുച്യ ഹൃദയഗ്രന്ഥീന് ശാന്തോ ഭിക്ഷുരഭൂന്മുനിഃ ॥ ൩൧ ॥

സ ചചാര മഹീമേതാം സംയതാത്മേന്ദ്രിയാനിലഃ ।
ഭിക്ഷാര്ഥം നഗരഗ്രാമാനസങ്ഗോഽലക്ഷിതോഽവിശത് ॥ ൩൨ ॥

തം വൈ പ്രവയസം ഭിക്ഷുമവധൂതമസജ്ജനാഃ ।
ദൃഷ്ട്വാ പര്യഭവന് ഭദ്ര ബഹ്വീഭിഃ പരിഭൂതിഭിഃ ॥ ൩൩ ॥

കേചിത്ത്രിവേണും ജഗൃഹുരേകേ പാത്രം കമണ്ഡലുമ് ।
പീഠം ചൈകേഽക്ഷസൂത്രം ച കന്ഥാം ചീരാണി കേചന ।
പ്രദായ ച പുനസ്താനി ദര്ശിതാന്യാദദുര്മുനേഃ ॥ ൩൪ ॥

അന്നം ച ഭൈക്ഷ്യസമ്പന്നം ഭുഞ്ജാനസ്യ സരിത്തടേ ।
മൂത്രയന്തി ച പാപിഷ്ഠാഃ ഷ്ഠീവന്ത്യസ്യ ച മൂര്ധനി ॥ ൩൫ ॥

യതവാചം വാചയന്തി താഡയന്തി ന വക്തി ചേത് ।
തര്ജയന്ത്യപരേ വാഗ്ഭിഃ സ്തേനോഽയമിതി വാദിനഃ ।
ബധ്നന്തി രജ്ജ്വാ തം കേചിദ് ബധ്യതാം ബധ്യതാമിതി ॥ ൩൬ ॥

ക്ഷിപന്ത്യേകേഽവജാനന്ത ഏഷ ധര്മധ്വജഃ ശഠഃ ।
ക്ഷീണവിത്ത ഇമാം വൃത്തിമഗ്രഹീത് സ്വജനോജ്ഝിതഃ ॥ ൩൭ ॥

അഹോ ഏഷ മഹാസാരോ ധൃതിമാന്ഗിരിരാഡിവ ।
മൌനേന സാധയത്യര്ഥം ബകവദ്ദൃഢനിശ്ചയഃ ॥ ൩൮ ॥

ഇത്യേകേ വിഹസന്ത്യേനമേകേ ദുര്വാതയന്തി ച ।
തം ബബന്ധുര്നിരുരുധുര്യഥാ ക്രീഡനകം ദ്വിജമ് ॥ ൩൯ ॥

ഏവം സ ഭൌതികം ദുഃഖം ദൈവികം ദൈഹികം ച യത് ।
ഭോക്തവ്യമാത്മനോ ദിഷ്ടം പ്രാപ്തം പ്രാപ്തമബുധ്യത ॥ ൪൦ ॥

പരിഭൂത ഇമാം ഗാഥാമഗായത നരാധമൈഃ ।
പാതയദ്ഭിഃ സ്വ ധര്മസ്ഥോ ധൃതിമാസ്ഥായ സാത്ത്വികീമ് ॥ ൪൧ ॥

ദ്വിജ ഉവാച
നായം ജനോ മേ സുഖദുഃഖഹേതു-
ര്ന ദേവതാത്മാ ഗ്രഹകര്മകാലാഃ ।
മനഃ പരം കാരണമാമനന്തി
സംസാരചക്രം പരിവര്തയേദ് യത് ॥ ൪൨ ॥

മനോ ഗുണാന് വൈ സൃജതേ ബലീയ-
സ്തതശ്ച കര്മാണി വിലക്ഷണാനി ।
ശുക്ലാനി കൃഷ്ണാന്യഥ ലോഹിതാനി
തേഭ്യഃ സവര്ണാഃ സൃതയോ ഭവന്തി ॥ ൪൩ ॥

അനീഹ ആത്മാ മനസാ സമീഹതാ
ഹിരണ്മയോ മത്സഖ ഉദ്വിചഷ്ടേ ।
മനഃ സ്വലിങ്ഗം പരിഗൃഹ്യ കാമാന്
ജുഷന് നിബദ്ധോ ഗുണസങ്ഗതോഽസൌ ॥ ൪൪ ॥

ദാനം സ്വധര്മോ നിയമോ യമശ്ച
ശ്രുതം ച കര്മാണി ച സദ്വ്രതാനി ।
സര്വേ മനോനിഗ്രഹലക്ഷണാന്താഃ
പരോ ഹി യോഗോ മനസഃ സമാധിഃ ॥ ൪൫ ॥

സമാഹിതം യസ്യ മനഃ പ്രശാന്തം
ദാനാദിഭിഃ കിം വദ തസ്യ കൃത്യമ് ।
അസംയതം യസ്യ മനോ വിനശ്യദ്
ദാനാദിഭിശ്ചേദപരം കിമേഭിഃ ॥ ൪൬ ॥

മനോവശേഽന്യേ ഹ്യഭവന് സ്മ ദേവാ
മനശ്ച നാന്യസ്യ വശം സമേതി ।
ഭീഷ്മോ ഹി ദേവഃ സഹസഃ സഹീയാന്
യുഞ്ജ്യാദ വശേ തം സ ഹി ദേവദേവഃ ॥ ൪൭ ॥

തം ദുര്ജയം ശത്രുമസഹ്യവേഗ-
മരുന്തുദം തന്ന വിജിത്യ കേചിത് ।
കുര്വന്ത്യസദ്വിഗ്രഹമത്ര മര്ത്യൈ-
ര്മിത്രാണ്യുദാസീനരിപൂന് വിമൂഢാഃ ॥ ൪൮ ॥

ദേഹം മനോമാത്രമിമം ഗൃഹീത്വാ
മമാഹമിത്യന്ധധിയോ മനുഷ്യാഃ ।
ഏഷോഽഹമന്യോഽയമിതി ഭ്രമേണ
ദുരന്തപാരേ തമസി ഭ്രമന്തി ॥ ൪൯ ॥

ജനസ്തു ഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോശ്ചേത്
കിമാത്മനശ്ചാത്ര ഹി ഭൌമയോസ്തത് ।
ജിഹ്വാം ക്വചിത് സന്ദശതി സ്വദദ്ഭി-
സ്തദ്വേദനായാം കതമായ കുപ്യേത് ॥ ൫൦ ॥

ദുഃഖസ്യ ഹേതുര്യദി ദേവതാസ്തു
കിമാത്മനസ്തത്ര വികാരയോസ്തത് ।
യദങ്ഗമങ്ഗേന നിഹന്യതേ ക്വചിത്
ക്രുധ്യേത കസ്മൈ പുരുഷഃ സ്വദേഹേ ॥ ൫൧ ॥

ആത്മാ യദി സ്യാത് സുഖദുഃഖഹേതുഃ
കിമന്യതസ്തത്ര നിജസ്വഭാവഃ ।
ന ഹ്യാത്മനോഽന്യദ് യദി തന്മൃഷാ സ്യാത്
ക്രുധ്യേത കസ്മാന്ന സുഖം ന ദുഃഖമ് ॥ ൫൨ ॥

ഗ്രഹാനിമിത്തം സുഖദുഃഖയോശ്ചേത്
കിമാത്മനോഽജസ്യ ജനസ്യ തേ വൈ ।
ഗ്രഹൈര്ഗ്രഹസ്യൈവവദന്തിപീഡാം
ക്രുധ്യേത കസ്മൈപുരുഷസ്തതോഽന്യഃ ॥ ൫൩ ॥

കര്മാസ്തുഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോശ്ചേത്
കിമാത്മനസ്തദ്ധിജഡാജഡത്വേ ।
ദേഹസ്ത്വചിത് പുരുഷോഽയം സുപര്ണഃ
ക്രുധ്യേത കസ്മൈ ന ഹി കര്മമൂലമ് ॥ ൫൪ ॥

കാലസ്തുഹേതുഃ സുഖദുഃഖയോശ്ചേത്
കിമാത്മനസ്തത്രതദാത്മകോഽസൌ ।
നാഗ്നേര്ഹി താപോ ന ഹിമസ്യ തത് സ്യാത്
ക്രുധ്യേത കസ്മൈ ന പരസ്യ ദ്വന്ദ്വമ് ॥ ൫൫ ॥

ന കേനചിത് ക്വാപി കഥഞ്ചനാസ്യ
ദ്വന്ദ്വോപരാഗഃ പരതഃ പരസ്യ ।
യഥാഹമഃ സംസൃതിരൂപിണഃ സ്യാ-
ദേവം പ്രബുദ്ധോ ന ബിഭേതി ഭൂതൈഃ ॥ ൫൬ ॥

ഏതാം സ ആസ്ഥായ പരാത്മനിഷ്ഠാ-
മധ്യാസിതാം പൂര്വതമൈര്മഹര്ഷിഭിഃ ।
അഹം തരിഷ്യാമി ദുരന്തപാരം
തമോ മുകുന്ദാങ്ഘ്രിനിഷേവയൈവ ॥ ൫൭ ॥

ശ്രീഭഗവാനുവാച
നിര്വിദ്യ നഷ്ടദ്രവിണേ ഗതക്ലമഃ
പ്രവ്രജ്യ ഗാം പര്യടമാന ഇത്ഥമ് ।
നിരാകൃതോഽസദ്ഭിരപി സ്വധര്മാ-
ദകമ്പിതോഽമൂം മുനിരാഹ ഗാഥാമ് ॥ ൫൮ ॥

സുഖദുഃഖപ്രദോ നാന്യഃ പുരുഷസ്യാത്മവിഭ്രമഃ ।
മിത്രോദാസീനരിപവഃ സംസാരസ്തമസഃ കൃതഃ ॥ ൫൯ ॥

തസ്മാത് സര്വാത്മനാ താത നിഗൃഹാണ മനോ ധിയാ ।
മയ്യാവേശിതയാ യുക്ത ഏതാവാന് യോഗസങ്ഗ്രഹഃ ॥ ൬൦ ॥

യ ഏതാം ഭിക്ഷുണാ ഗീതാം ബ്രഹ്മനിഷ്ഠാം സമാഹിതഃ ।
ധാരയഞ്ഛ്രാവയഞ്ഛൃണ്വന്ദ്വന്ദ്വൈര്നൈവാഭിഭൂയതേ ॥ ൬൧ ॥