ଶ୍ରୀବାଦରାଯଣିରୁଵାଚ
ସ ଏଵମାଶଂସିତ ଉଦ୍ଧଵେନ
ଭାଗଵତମୁଖ୍ଯେନ ଦାଶାର୍ହମୁଖ୍ଯଃ ।
ସଭାଜଯନ୍ ଭୃତ୍ଯଵଚୋ ମୁକୁନ୍ଦ-
ସ୍ତମାବଭାଷେ ଶ୍ରଵଣୀଯଵୀର୍ଯଃ ॥ ୧ ॥
ସ ଏଵମାଶଂସିତ ଉଦ୍ଧଵେନ
ଭାଗଵତମୁଖ୍ଯେନ ଦାଶାର୍ହମୁଖ୍ଯଃ ।
ସଭାଜଯନ୍ ଭୃତ୍ଯଵଚୋ ମୁକୁନ୍ଦ-
ସ୍ତମାବଭାଷେ ଶ୍ରଵଣୀଯଵୀର୍ଯଃ ॥ ୧ ॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ବାର୍ହସ୍ପତ୍ଯ ସ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସାଧୁର୍ଵୈ ଦୁର୍ଜନେରିତୈଃ ।
ଦୁରକ୍ତୈର୍ଭିନ୍ନମାତ୍ମାନଂ ଯଃ ସମାଧାତୁମୀଶ୍ଵରଃ ॥ ୨ ॥
ବାର୍ହସ୍ପତ୍ଯ ସ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସାଧୁର୍ଵୈ ଦୁର୍ଜନେରିତୈଃ ।
ଦୁରକ୍ତୈର୍ଭିନ୍ନମାତ୍ମାନଂ ଯଃ ସମାଧାତୁମୀଶ୍ଵରଃ ॥ ୨ ॥
ନ ତଥା ତପ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଧଃ ପୁମାନ୍ ବାଣୈସ୍ତୁ ମର୍ମଗୈଃ ।
ଯଥା ତୁଦନ୍ତି ମର୍ମସ୍ଥା ହ୍ଯସତାଂ ପରୁଷେଷଵଃ ॥ ୩ ॥
ଯଥା ତୁଦନ୍ତି ମର୍ମସ୍ଥା ହ୍ଯସତାଂ ପରୁଷେଷଵଃ ॥ ୩ ॥
କଥଯନ୍ତି ମହତ୍ପୁଣ୍ଯମିତିହାସମିହୋଦ୍ଧଵ ।
ତମହଂ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ନିବୋଧ ସୁସମାହିତଃ ॥ ୪ ॥
ତମହଂ ଵର୍ଣଯିଷ୍ଯାମି ନିବୋଧ ସୁସମାହିତଃ ॥ ୪ ॥
କେନଚିଦ୍ ଭିକ୍ଷୁଣା ଗୀତଂ ପରିଭୂତେନ ଦୁର୍ଜନୈଃ ।
ସ୍ମରତା ଧୃତିଯୁକ୍ତେନ ଵିପାକଂ ନିଜକର୍ମଣାମ୍ ॥ ୫ ॥
ସ୍ମରତା ଧୃତିଯୁକ୍ତେନ ଵିପାକଂ ନିଜକର୍ମଣାମ୍ ॥ ୫ ॥
ଅଵନ୍ତିଷୁ ଦ୍ଵିଜଃ କଶ୍ଚିଦାସୀଦାଢ୍ଯତମଃ ଶ୍ରିଯା ।
ଵାର୍ତାଵୃତ୍ତିଃ କଦର୍ଯସ୍ତୁ କାମୀ ଲୁବ୍ଧୋଽତିକୋପନଃ ॥ ୬ ॥
ଵାର୍ତାଵୃତ୍ତିଃ କଦର୍ଯସ୍ତୁ କାମୀ ଲୁବ୍ଧୋଽତିକୋପନଃ ॥ ୬ ॥
ଜ୍ଞାତଯୋଽତିଥଯସ୍ତସ୍ଯ ଵାଙ୍ମାତ୍ରେଣାପି ନାର୍ଚିତାଃ ।
ଶୂନ୍ଯାଵସଥ ଆତ୍ମାପି କାଲେ କାମୈରନର୍ଚିତଃ ॥ ୭ ॥
ଶୂନ୍ଯାଵସଥ ଆତ୍ମାପି କାଲେ କାମୈରନର୍ଚିତଃ ॥ ୭ ॥
ଦୁଃଶୀଲସ୍ଯ କଦର୍ଯସ୍ଯ ଦ୍ରୁହ୍ଯନ୍ତେ ପୁତ୍ରବାନ୍ଧଵାଃ ।
ଦାରା ଦୁହିତରୋ ଭୃତ୍ଯା ଵିଷଣ୍ଣା ନାଚରନ୍ ପ୍ରିଯମ୍ ॥ ୮ ॥
ଦାରା ଦୁହିତରୋ ଭୃତ୍ଯା ଵିଷଣ୍ଣା ନାଚରନ୍ ପ୍ରିଯମ୍ ॥ ୮ ॥
ତସ୍ଯୈଵଂ ଯକ୍ଷଵିତ୍ତସ୍ଯ ଚ୍ଯୁତସ୍ଯୋଭଯଲୋକତଃ ।
ଧର୍ମକାମଵିହୀନସ୍ଯ ଚୁକ୍ରୁଧୁଃ ପଞ୍ଚଭାଗିନଃ ॥ ୯ ॥
ଧର୍ମକାମଵିହୀନସ୍ଯ ଚୁକ୍ରୁଧୁଃ ପଞ୍ଚଭାଗିନଃ ॥ ୯ ॥
ତଦଵଧ୍ଯାନଵିସ୍ରସ୍ତପୁଣ୍ଯସ୍କନ୍ଧସ୍ଯ ଭୂରିଦ ।
ଅର୍ଥୋଽପ୍ଯଗଚ୍ଛନ୍ନିଧନଂ ବହ୍ଵାଯାସପରିଶ୍ରମଃ ॥ ୧୦ ॥
ଅର୍ଥୋଽପ୍ଯଗଚ୍ଛନ୍ନିଧନଂ ବହ୍ଵାଯାସପରିଶ୍ରମଃ ॥ ୧୦ ॥
ଜ୍ଞାତଯୋ ଜଗୃହୁଃ କିଞ୍ଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଦସ୍ଯଵ ଉଦ୍ଧଵ ।
ଦୈଵତଃ କାଲତଃ କିଞ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୋର୍ନୃପାର୍ଥିଵାତ୍ ॥ ୧୧ ॥
ଦୈଵତଃ କାଲତଃ କିଞ୍ଚିଦ୍ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୋର୍ନୃପାର୍ଥିଵାତ୍ ॥ ୧୧ ॥
ସ ଏଵଂ ଦ୍ରଵିଣେ ନଷ୍ଟେ ଧର୍ମକାମଵିଵର୍ଜିତଃ ।
ଉପେକ୍ଷିତଶ୍ଚ ସ୍ଵଜନୈଶ୍ଚିନ୍ତାମାପ ଦୁରତ୍ଯଯାମ୍ ॥ ୧୨ ॥
ଉପେକ୍ଷିତଶ୍ଚ ସ୍ଵଜନୈଶ୍ଚିନ୍ତାମାପ ଦୁରତ୍ଯଯାମ୍ ॥ ୧୨ ॥
ତସ୍ଯୈଵଂ ଧ୍ଯାଯତୋ ଦୀର୍ଘଂ ନଷ୍ଟରାଯସ୍ତପସ୍ଵିନଃ ।
ଖିଦ୍ଯତୋ ବାଷ୍ପକଣ୍ଠସ୍ଯ ନିର୍ଵେଦଃ ସୁମହାନଭୂତ୍ ॥ ୧୩ ॥
ଖିଦ୍ଯତୋ ବାଷ୍ପକଣ୍ଠସ୍ଯ ନିର୍ଵେଦଃ ସୁମହାନଭୂତ୍ ॥ ୧୩ ॥
ସ ଚାହେଦମହୋ କଷ୍ଟଂ ଵୃଥାତ୍ମା ମେଽନୁତାପିତଃ ।
ନ ଧର୍ମାଯ ନ କାମାଯ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଯାସ ଈଦୃଶଃ ॥ ୧୪ ॥
ନ ଧର୍ମାଯ ନ କାମାଯ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଯାସ ଈଦୃଶଃ ॥ ୧୪ ॥
ପ୍ରାଯେଣାର୍ଥାଃ କଦର୍ଯାଣାଂ ନ ସୁଖାଯ କଦାଚନ ।
ଇହ ଚାତ୍ମୋପତାପାଯ ମୃତସ୍ଯ ନରକାଯ ଚ ॥ ୧୫ ॥
ଇହ ଚାତ୍ମୋପତାପାଯ ମୃତସ୍ଯ ନରକାଯ ଚ ॥ ୧୫ ॥
ଯଶୋ ଯଶସ୍ଵିନାଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ଶ୍ଲାଘ୍ଯା ଯେ ଗୁଣିନାଂ ଗୁଣାଃ ।
ଲୋଭଃ ସ୍ଵଲ୍ପୋଽପି ତାନ୍ ହନ୍ତି ଶ୍ଵିତ୍ରୋ ରୂପମିଵେପ୍ସିତମ୍ ॥ ୧୬ ॥
ଲୋଭଃ ସ୍ଵଲ୍ପୋଽପି ତାନ୍ ହନ୍ତି ଶ୍ଵିତ୍ରୋ ରୂପମିଵେପ୍ସିତମ୍ ॥ ୧୬ ॥
ଅର୍ଥସ୍ଯ ସାଧନେ ସିଦ୍ଧେ ଉତ୍କର୍ଷେ ରକ୍ଷଣେ ଵ୍ଯଯେ ।
ନାଶୋପଭୋଗ ଆଯାସସ୍ତ୍ରାସଶ୍ଚିନ୍ତା ଭ୍ରମୋ ନୃଣାମ୍ ॥ ୧୭ ॥
ନାଶୋପଭୋଗ ଆଯାସସ୍ତ୍ରାସଶ୍ଚିନ୍ତା ଭ୍ରମୋ ନୃଣାମ୍ ॥ ୧୭ ॥
ସ୍ତେଯଂ ହିଂସାନୃତଂ ଦମ୍ଭଃ କାମଃ କ୍ରୋଧଃ ସ୍ମଯୋ ମଦଃ ।
ଭେଦୋ ଵୈରମଵିଶ୍ଵାସଃ ସଂସ୍ପର୍ଧା ଵ୍ଯସନାନି ଚ ॥ ୧୮ ॥
ଭେଦୋ ଵୈରମଵିଶ୍ଵାସଃ ସଂସ୍ପର୍ଧା ଵ୍ଯସନାନି ଚ ॥ ୧୮ ॥
ଏତେ ପଞ୍ଚଦଶାନର୍ଥା ହ୍ଯର୍ଥମୂଲା ମତା ନୃଣାମ୍ ।
ତସ୍ମାଦନର୍ଥମର୍ଥାଖ୍ଯଂ ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥୀ ଦୂରତସ୍ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ ୧୯ ॥
ତସ୍ମାଦନର୍ଥମର୍ଥାଖ୍ଯଂ ଶ୍ରେଯୋଽର୍ଥୀ ଦୂରତସ୍ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ ୧୯ ॥
ଭିଦ୍ଯନ୍ତେ ଭ୍ରାତରୋ ଦାରାଃ ପିତରଃ ସୁହୃଦସ୍ତଥା ।
ଏକାସ୍ନିଗ୍ଧାଃ କାକିଣିନା ସଦ୍ଯଃ ସର୍ଵେଽରଯଃ କୃତାଃ ॥ ୨୦ ॥
ଏକାସ୍ନିଗ୍ଧାଃ କାକିଣିନା ସଦ୍ଯଃ ସର୍ଵେଽରଯଃ କୃତାଃ ॥ ୨୦ ॥
ଅର୍ଥେନାଲ୍ପୀଯସା ହ୍ଯେତେ ସଂରବ୍ଧା ଦୀପ୍ତମନ୍ଯଵଃ ।
ତ୍ଯଜନ୍ତ୍ଯାଶୁ ସ୍ପୃଧୋ ଘ୍ନନ୍ତି ସହସୋତ୍ସୃଜ୍ଯ ସୌହୃଦମ୍ ॥ ୨୧ ॥
ତ୍ଯଜନ୍ତ୍ଯାଶୁ ସ୍ପୃଧୋ ଘ୍ନନ୍ତି ସହସୋତ୍ସୃଜ୍ଯ ସୌହୃଦମ୍ ॥ ୨୧ ॥
ଲବ୍ଧ୍ଵା ଜନ୍ମାମରପ୍ରାର୍ଥ୍ଯଂ ମାନୁଷ୍ଯଂ ତଦ୍ଦ୍ଵିଜାଗ୍ର୍ଯତାମ୍ ।
ତଦନାଦୃତ୍ଯ ଯେ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ଘ୍ନନ୍ତି ଯାନ୍ତ୍ଯଶୁଭାଂ ଗତିମ୍ ॥ ୨୨ ॥
ତଦନାଦୃତ୍ଯ ଯେ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ଘ୍ନନ୍ତି ଯାନ୍ତ୍ଯଶୁଭାଂ ଗତିମ୍ ॥ ୨୨ ॥
ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗଯୋର୍ଦ୍ଵାରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଲୋକମିମଂ ପୁମାନ୍ ।
ଦ୍ରଵିଣେ କୋଽନୁଷଜ୍ଜେତ ମର୍ତ୍ଯୋଽନର୍ଥସ୍ଯ ଧାମନି ॥ ୨୩ ॥
ଦ୍ରଵିଣେ କୋଽନୁଷଜ୍ଜେତ ମର୍ତ୍ଯୋଽନର୍ଥସ୍ଯ ଧାମନି ॥ ୨୩ ॥
ଦେଵର୍ଷିପିତୃଭୂତାନି ଜ୍ଞାତୀନ୍ ବନ୍ଧୂଂଶ୍ଚ ଭାଗିନଃ ।
ଅସଂଵିଭଜ୍ଯ ଚାତ୍ମାନଂ ଯକ୍ଷଵିତ୍ତଃ ପତତ୍ଯଧଃ ॥ ୨୪ ॥
ଅସଂଵିଭଜ୍ଯ ଚାତ୍ମାନଂ ଯକ୍ଷଵିତ୍ତଃ ପତତ୍ଯଧଃ ॥ ୨୪ ॥
ଵ୍ଯର୍ଥଯାର୍ଥେହଯା ଵିତ୍ତଂ ପ୍ରମତ୍ତସ୍ଯ ଵଯୋ ବଲମ୍ ।
କୁଶଲା ଯେନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ଜରଠଃ କିଂ ନୁ ସାଧଯେ ॥ ୨୫ ॥
କୁଶଲା ଯେନ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ଜରଠଃ କିଂ ନୁ ସାଧଯେ ॥ ୨୫ ॥
କସ୍ମାତ୍ ସଙ୍କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଵ୍ଯର୍ଥଯାର୍ଥେହଯାସକୃତ୍ ।
କସ୍ଯଚିନ୍ମାଯଯା ନୂନଂ ଲୋକୋଽଯଂ ସୁଵିମୋହିତଃ ॥ ୨୬ ॥
କସ୍ଯଚିନ୍ମାଯଯା ନୂନଂ ଲୋକୋଽଯଂ ସୁଵିମୋହିତଃ ॥ ୨୬ ॥
କିଂ ଧନୈର୍ଧନଦୈର୍ଵା କିଂ କାମୈର୍ଵା କାମଦୈରୁତ ।
ମୃତ୍ଯୁନା ଗ୍ରସ୍ଯମାନସ୍ଯ କର୍ମଭିର୍ଵୋତ ଜନ୍ମଦୈଃ ॥ ୨୭ ॥
ମୃତ୍ଯୁନା ଗ୍ରସ୍ଯମାନସ୍ଯ କର୍ମଭିର୍ଵୋତ ଜନ୍ମଦୈଃ ॥ ୨୭ ॥
ନୂନଂ ମେ ଭଗଵାଂସ୍ତୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵଦେଵମଯୋ ହରିଃ ।
ଯେନ ନୀତୋ ଦଶାମେତାଂ ନିର୍ଵେଦଶ୍ଚାତ୍ମନଃ ପ୍ଲଵଃ ॥ ୨୮ ॥
ଯେନ ନୀତୋ ଦଶାମେତାଂ ନିର୍ଵେଦଶ୍ଚାତ୍ମନଃ ପ୍ଲଵଃ ॥ ୨୮ ॥
ସୋଽହଂ କାଲାଵଶେଷେଣ ଶୋଷଯିଷ୍ଯେଽଙ୍ଗମାତ୍ମନଃ ।
ଅପ୍ରମତ୍ତୋଽଖିଲସ୍ଵାର୍ଥେ ଯଦି ସ୍ଯାତ୍ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମନି ॥ ୨୯ ॥
ଅପ୍ରମତ୍ତୋଽଖିଲସ୍ଵାର୍ଥେ ଯଦି ସ୍ଯାତ୍ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମନି ॥ ୨୯ ॥
ତତ୍ର ମାମନୁମୋଦେରନ୍ ଦେଵାତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରାଃ ।
ମୁହୂର୍ତେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଖଟ୍ଵାଙ୍ଗଃ ସମସାଧଯତ୍ ॥ ୩୦ ॥
ମୁହୂର୍ତେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଖଟ୍ଵାଙ୍ଗଃ ସମସାଧଯତ୍ ॥ ୩୦ ॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ଇତ୍ଯଭିପ୍ରେତ୍ଯ ମନସା ହ୍ଯାଵନ୍ତ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ ।
ଉନ୍ମୁଚ୍ଯ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥୀନ୍ ଶାନ୍ତୋ ଭିକ୍ଷୁରଭୂନ୍ମୁନିଃ ॥ ୩୧ ॥
ଇତ୍ଯଭିପ୍ରେତ୍ଯ ମନସା ହ୍ଯାଵନ୍ତ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ ।
ଉନ୍ମୁଚ୍ଯ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥୀନ୍ ଶାନ୍ତୋ ଭିକ୍ଷୁରଭୂନ୍ମୁନିଃ ॥ ୩୧ ॥
ସ ଚଚାର ମହୀମେତାଂ ସଂଯତାତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାନିଲଃ ।
ଭିକ୍ଷାର୍ଥଂ ନଗରଗ୍ରାମାନସଙ୍ଗୋଽଲକ୍ଷିତୋଽଵିଶତ୍ ॥ ୩୨ ॥
ଭିକ୍ଷାର୍ଥଂ ନଗରଗ୍ରାମାନସଙ୍ଗୋଽଲକ୍ଷିତୋଽଵିଶତ୍ ॥ ୩୨ ॥
ତଂ ଵୈ ପ୍ରଵଯସଂ ଭିକ୍ଷୁମଵଧୂତମସଜ୍ଜନାଃ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପର୍ଯଭଵନ୍ ଭଦ୍ର ବହ୍ଵୀଭିଃ ପରିଭୂତିଭିଃ ॥ ୩୩ ॥
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପର୍ଯଭଵନ୍ ଭଦ୍ର ବହ୍ଵୀଭିଃ ପରିଭୂତିଭିଃ ॥ ୩୩ ॥
କେଚିତ୍ତ୍ରିଵେଣୁଂ ଜଗୃହୁରେକେ ପାତ୍ରଂ କମଣ୍ଡଲୁମ୍ ।
ପୀଠଂ ଚୈକେଽକ୍ଷସୂତ୍ରଂ ଚ କନ୍ଥାଂ ଚୀରାଣି କେଚନ ।
ପ୍ରଦାଯ ଚ ପୁନସ୍ତାନି ଦର୍ଶିତାନ୍ଯାଦଦୁର୍ମୁନେଃ ॥ ୩୪ ॥
ପୀଠଂ ଚୈକେଽକ୍ଷସୂତ୍ରଂ ଚ କନ୍ଥାଂ ଚୀରାଣି କେଚନ ।
ପ୍ରଦାଯ ଚ ପୁନସ୍ତାନି ଦର୍ଶିତାନ୍ଯାଦଦୁର୍ମୁନେଃ ॥ ୩୪ ॥
ଅନ୍ନଂ ଚ ଭୈକ୍ଷ୍ଯସମ୍ପନ୍ନଂ ଭୁଞ୍ଜାନସ୍ଯ ସରିତ୍ତଟେ ।
ମୂତ୍ରଯନ୍ତି ଚ ପାପିଷ୍ଠାଃ ଷ୍ଠୀଵନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଚ ମୂର୍ଧନି ॥ ୩୫ ॥
ମୂତ୍ରଯନ୍ତି ଚ ପାପିଷ୍ଠାଃ ଷ୍ଠୀଵନ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଚ ମୂର୍ଧନି ॥ ୩୫ ॥
ଯତଵାଚଂ ଵାଚଯନ୍ତି ତାଡଯନ୍ତି ନ ଵକ୍ତି ଚେତ୍ ।
ତର୍ଜଯନ୍ତ୍ଯପରେ ଵାଗ୍ଭିଃ ସ୍ତେନୋଽଯମିତି ଵାଦିନଃ ।
ବଧ୍ନନ୍ତି ରଜ୍ଜ୍ଵା ତଂ କେଚିଦ୍ ବଧ୍ଯତାଂ ବଧ୍ଯତାମିତି ॥ ୩୬ ॥
ତର୍ଜଯନ୍ତ୍ଯପରେ ଵାଗ୍ଭିଃ ସ୍ତେନୋଽଯମିତି ଵାଦିନଃ ।
ବଧ୍ନନ୍ତି ରଜ୍ଜ୍ଵା ତଂ କେଚିଦ୍ ବଧ୍ଯତାଂ ବଧ୍ଯତାମିତି ॥ ୩୬ ॥
କ୍ଷିପନ୍ତ୍ଯେକେଽଵଜାନନ୍ତ ଏଷ ଧର୍ମଧ୍ଵଜଃ ଶଠଃ ।
କ୍ଷୀଣଵିତ୍ତ ଇମାଂ ଵୃତ୍ତିମଗ୍ରହୀତ୍ ସ୍ଵଜନୋଜ୍ଝିତଃ ॥ ୩୭ ॥
କ୍ଷୀଣଵିତ୍ତ ଇମାଂ ଵୃତ୍ତିମଗ୍ରହୀତ୍ ସ୍ଵଜନୋଜ୍ଝିତଃ ॥ ୩୭ ॥
ଅହୋ ଏଷ ମହାସାରୋ ଧୃତିମାନ୍ଗିରିରାଡିଵ ।
ମୌନେନ ସାଧଯତ୍ଯର୍ଥଂ ବକଵଦ୍ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଃ ॥ ୩୮ ॥
ମୌନେନ ସାଧଯତ୍ଯର୍ଥଂ ବକଵଦ୍ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଃ ॥ ୩୮ ॥
ଇତ୍ଯେକେ ଵିହସନ୍ତ୍ଯେନମେକେ ଦୁର୍ଵାତଯନ୍ତି ଚ ।
ତଂ ବବନ୍ଧୁର୍ନିରୁରୁଧୁର୍ଯଥା କ୍ରୀଡନକଂ ଦ୍ଵିଜମ୍ ॥ ୩୯ ॥
ତଂ ବବନ୍ଧୁର୍ନିରୁରୁଧୁର୍ଯଥା କ୍ରୀଡନକଂ ଦ୍ଵିଜମ୍ ॥ ୩୯ ॥
ଏଵଂ ସ ଭୌତିକଂ ଦୁଃଖଂ ଦୈଵିକଂ ଦୈହିକଂ ଚ ଯତ୍ ।
ଭୋକ୍ତଵ୍ଯମାତ୍ମନୋ ଦିଷ୍ଟଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତମବୁଧ୍ଯତ ॥ ୪୦ ॥
ଭୋକ୍ତଵ୍ଯମାତ୍ମନୋ ଦିଷ୍ଟଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରାପ୍ତମବୁଧ୍ଯତ ॥ ୪୦ ॥
ପରିଭୂତ ଇମାଂ ଗାଥାମଗାଯତ ନରାଧମୈଃ ।
ପାତଯଦ୍ଭିଃ ସ୍ଵ ଧର୍ମସ୍ଥୋ ଧୃତିମାସ୍ଥାଯ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀମ୍ ॥ ୪୧ ॥
ପାତଯଦ୍ଭିଃ ସ୍ଵ ଧର୍ମସ୍ଥୋ ଧୃତିମାସ୍ଥାଯ ସାତ୍ତ୍ଵିକୀମ୍ ॥ ୪୧ ॥
ଦ୍ଵିଜ ଉଵାଚ
ନାଯଂ ଜନୋ ମେ ସୁଖଦୁଃଖହେତୁ-
ର୍ନ ଦେଵତାତ୍ମା ଗ୍ରହକର୍ମକାଲାଃ ।
ମନଃ ପରଂ କାରଣମାମନନ୍ତି
ସଂସାରଚକ୍ରଂ ପରିଵର୍ତଯେଦ୍ ଯତ୍ ॥ ୪୨ ॥
ନାଯଂ ଜନୋ ମେ ସୁଖଦୁଃଖହେତୁ-
ର୍ନ ଦେଵତାତ୍ମା ଗ୍ରହକର୍ମକାଲାଃ ।
ମନଃ ପରଂ କାରଣମାମନନ୍ତି
ସଂସାରଚକ୍ରଂ ପରିଵର୍ତଯେଦ୍ ଯତ୍ ॥ ୪୨ ॥
ମନୋ ଗୁଣାନ୍ ଵୈ ସୃଜତେ ବଲୀଯ-
ସ୍ତତଶ୍ଚ କର୍ମାଣି ଵିଲକ୍ଷଣାନି ।
ଶୁକ୍ଲାନି କୃଷ୍ଣାନ୍ଯଥ ଲୋହିତାନି
ତେଭ୍ଯଃ ସଵର୍ଣାଃ ସୃତଯୋ ଭଵନ୍ତି ॥ ୪୩ ॥
ସ୍ତତଶ୍ଚ କର୍ମାଣି ଵିଲକ୍ଷଣାନି ।
ଶୁକ୍ଲାନି କୃଷ୍ଣାନ୍ଯଥ ଲୋହିତାନି
ତେଭ୍ଯଃ ସଵର୍ଣାଃ ସୃତଯୋ ଭଵନ୍ତି ॥ ୪୩ ॥
ଅନୀହ ଆତ୍ମା ମନସା ସମୀହତା
ହିରଣ୍ମଯୋ ମତ୍ସଖ ଉଦ୍ଵିଚଷ୍ଟେ ।
ମନଃ ସ୍ଵଲିଙ୍ଗଂ ପରିଗୃହ୍ଯ କାମାନ୍
ଜୁଷନ୍ ନିବଦ୍ଧୋ ଗୁଣସଙ୍ଗତୋଽସୌ ॥ ୪୪ ॥
ହିରଣ୍ମଯୋ ମତ୍ସଖ ଉଦ୍ଵିଚଷ୍ଟେ ।
ମନଃ ସ୍ଵଲିଙ୍ଗଂ ପରିଗୃହ୍ଯ କାମାନ୍
ଜୁଷନ୍ ନିବଦ୍ଧୋ ଗୁଣସଙ୍ଗତୋଽସୌ ॥ ୪୪ ॥
ଦାନଂ ସ୍ଵଧର୍ମୋ ନିଯମୋ ଯମଶ୍ଚ
ଶ୍ରୁତଂ ଚ କର୍ମାଣି ଚ ସଦ୍ଵ୍ରତାନି ।
ସର୍ଵେ ମନୋନିଗ୍ରହଲକ୍ଷଣାନ୍ତାଃ
ପରୋ ହି ଯୋଗୋ ମନସଃ ସମାଧିଃ ॥ ୪୫ ॥
ଶ୍ରୁତଂ ଚ କର୍ମାଣି ଚ ସଦ୍ଵ୍ରତାନି ।
ସର୍ଵେ ମନୋନିଗ୍ରହଲକ୍ଷଣାନ୍ତାଃ
ପରୋ ହି ଯୋଗୋ ମନସଃ ସମାଧିଃ ॥ ୪୫ ॥
ସମାହିତଂ ଯସ୍ଯ ମନଃ ପ୍ରଶାନ୍ତଂ
ଦାନାଦିଭିଃ କିଂ ଵଦ ତସ୍ଯ କୃତ୍ଯମ୍ ।
ଅସଂଯତଂ ଯସ୍ଯ ମନୋ ଵିନଶ୍ଯଦ୍
ଦାନାଦିଭିଶ୍ଚେଦପରଂ କିମେଭିଃ ॥ ୪୬ ॥
ଦାନାଦିଭିଃ କିଂ ଵଦ ତସ୍ଯ କୃତ୍ଯମ୍ ।
ଅସଂଯତଂ ଯସ୍ଯ ମନୋ ଵିନଶ୍ଯଦ୍
ଦାନାଦିଭିଶ୍ଚେଦପରଂ କିମେଭିଃ ॥ ୪୬ ॥
ମନୋଵଶେଽନ୍ଯେ ହ୍ଯଭଵନ୍ ସ୍ମ ଦେଵା
ମନଶ୍ଚ ନାନ୍ଯସ୍ଯ ଵଶଂ ସମେତି ।
ଭୀଷ୍ମୋ ହି ଦେଵଃ ସହସଃ ସହୀଯାନ୍
ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଦ ଵଶେ ତଂ ସ ହି ଦେଵଦେଵଃ ॥ ୪୭ ॥
ମନଶ୍ଚ ନାନ୍ଯସ୍ଯ ଵଶଂ ସମେତି ।
ଭୀଷ୍ମୋ ହି ଦେଵଃ ସହସଃ ସହୀଯାନ୍
ଯୁଞ୍ଜ୍ଯାଦ ଵଶେ ତଂ ସ ହି ଦେଵଦେଵଃ ॥ ୪୭ ॥
ତଂ ଦୁର୍ଜଯଂ ଶତ୍ରୁମସହ୍ଯଵେଗ-
ମରୁନ୍ତୁଦଂ ତନ୍ନ ଵିଜିତ୍ଯ କେଚିତ୍ ।
କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯସଦ୍ଵିଗ୍ରହମତ୍ର ମର୍ତ୍ଯୈ-
ର୍ମିତ୍ରାଣ୍ଯୁଦାସୀନରିପୂନ୍ ଵିମୂଢାଃ ॥ ୪୮ ॥
ମରୁନ୍ତୁଦଂ ତନ୍ନ ଵିଜିତ୍ଯ କେଚିତ୍ ।
କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯସଦ୍ଵିଗ୍ରହମତ୍ର ମର୍ତ୍ଯୈ-
ର୍ମିତ୍ରାଣ୍ଯୁଦାସୀନରିପୂନ୍ ଵିମୂଢାଃ ॥ ୪୮ ॥
ଦେହଂ ମନୋମାତ୍ରମିମଂ ଗୃହୀତ୍ଵା
ମମାହମିତ୍ଯନ୍ଧଧିଯୋ ମନୁଷ୍ଯାଃ ।
ଏଷୋଽହମନ୍ଯୋଽଯମିତି ଭ୍ରମେଣ
ଦୁରନ୍ତପାରେ ତମସି ଭ୍ରମନ୍ତି ॥ ୪୯ ॥
ମମାହମିତ୍ଯନ୍ଧଧିଯୋ ମନୁଷ୍ଯାଃ ।
ଏଷୋଽହମନ୍ଯୋଽଯମିତି ଭ୍ରମେଣ
ଦୁରନ୍ତପାରେ ତମସି ଭ୍ରମନ୍ତି ॥ ୪୯ ॥
ଜନସ୍ତୁ ହେତୁଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଶ୍ଚେତ୍
କିମାତ୍ମନଶ୍ଚାତ୍ର ହି ଭୌମଯୋସ୍ତତ୍ ।
ଜିହ୍ଵାଂ କ୍ଵଚିତ୍ ସନ୍ଦଶତି ସ୍ଵଦଦ୍ଭି-
ସ୍ତଦ୍ଵେଦନାଯାଂ କତମାଯ କୁପ୍ଯେତ୍ ॥ ୫୦ ॥
କିମାତ୍ମନଶ୍ଚାତ୍ର ହି ଭୌମଯୋସ୍ତତ୍ ।
ଜିହ୍ଵାଂ କ୍ଵଚିତ୍ ସନ୍ଦଶତି ସ୍ଵଦଦ୍ଭି-
ସ୍ତଦ୍ଵେଦନାଯାଂ କତମାଯ କୁପ୍ଯେତ୍ ॥ ୫୦ ॥
ଦୁଃଖସ୍ଯ ହେତୁର୍ଯଦି ଦେଵତାସ୍ତୁ
କିମାତ୍ମନସ୍ତତ୍ର ଵିକାରଯୋସ୍ତତ୍ ।
ଯଦଙ୍ଗମଙ୍ଗେନ ନିହନ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଦେହେ ॥ ୫୧ ॥
କିମାତ୍ମନସ୍ତତ୍ର ଵିକାରଯୋସ୍ତତ୍ ।
ଯଦଙ୍ଗମଙ୍ଗେନ ନିହନ୍ଯତେ କ୍ଵଚିତ୍
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଦେହେ ॥ ୫୧ ॥
ଆତ୍ମା ଯଦି ସ୍ଯାତ୍ ସୁଖଦୁଃଖହେତୁଃ
କିମନ୍ଯତସ୍ତତ୍ର ନିଜସ୍ଵଭାଵଃ ।
ନ ହ୍ଯାତ୍ମନୋଽନ୍ଯଦ୍ ଯଦି ତନ୍ମୃଷା ସ୍ଯାତ୍
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମାନ୍ନ ସୁଖଂ ନ ଦୁଃଖମ୍ ॥ ୫୨ ॥
କିମନ୍ଯତସ୍ତତ୍ର ନିଜସ୍ଵଭାଵଃ ।
ନ ହ୍ଯାତ୍ମନୋଽନ୍ଯଦ୍ ଯଦି ତନ୍ମୃଷା ସ୍ଯାତ୍
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମାନ୍ନ ସୁଖଂ ନ ଦୁଃଖମ୍ ॥ ୫୨ ॥
ଗ୍ରହାନିମିତ୍ତଂ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଶ୍ଚେତ୍
କିମାତ୍ମନୋଽଜସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ତେ ଵୈ ।
ଗ୍ରହୈର୍ଗ୍ରହସ୍ଯୈଵଵଦନ୍ତିପୀଡାଂ
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈପୁରୁଷସ୍ତତୋଽନ୍ଯଃ ॥ ୫୩ ॥
କିମାତ୍ମନୋଽଜସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ତେ ଵୈ ।
ଗ୍ରହୈର୍ଗ୍ରହସ୍ଯୈଵଵଦନ୍ତିପୀଡାଂ
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈପୁରୁଷସ୍ତତୋଽନ୍ଯଃ ॥ ୫୩ ॥
କର୍ମାସ୍ତୁହେତୁଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଶ୍ଚେତ୍
କିମାତ୍ମନସ୍ତଦ୍ଧିଜଡାଜଡତ୍ଵେ ।
ଦେହସ୍ତ୍ଵଚିତ୍ ପୁରୁଷୋଽଯଂ ସୁପର୍ଣଃ
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ନ ହି କର୍ମମୂଲମ୍ ॥ ୫୪ ॥
କିମାତ୍ମନସ୍ତଦ୍ଧିଜଡାଜଡତ୍ଵେ ।
ଦେହସ୍ତ୍ଵଚିତ୍ ପୁରୁଷୋଽଯଂ ସୁପର୍ଣଃ
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ନ ହି କର୍ମମୂଲମ୍ ॥ ୫୪ ॥
କାଲସ୍ତୁହେତୁଃ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଶ୍ଚେତ୍
କିମାତ୍ମନସ୍ତତ୍ରତଦାତ୍ମକୋଽସୌ ।
ନାଗ୍ନେର୍ହି ତାପୋ ନ ହିମସ୍ଯ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ନ ପରସ୍ଯ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମ୍ ॥ ୫୫ ॥
କିମାତ୍ମନସ୍ତତ୍ରତଦାତ୍ମକୋଽସୌ ।
ନାଗ୍ନେର୍ହି ତାପୋ ନ ହିମସ୍ଯ ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍
କ୍ରୁଧ୍ଯେତ କସ୍ମୈ ନ ପରସ୍ଯ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମ୍ ॥ ୫୫ ॥
ନ କେନଚିତ୍ କ୍ଵାପି କଥଞ୍ଚନାସ୍ଯ
ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପରାଗଃ ପରତଃ ପରସ୍ଯ ।
ଯଥାହମଃ ସଂସୃତିରୂପିଣଃ ସ୍ଯା-
ଦେଵଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ନ ବିଭେତି ଭୂତୈଃ ॥ ୫୬ ॥
ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋପରାଗଃ ପରତଃ ପରସ୍ଯ ।
ଯଥାହମଃ ସଂସୃତିରୂପିଣଃ ସ୍ଯା-
ଦେଵଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ନ ବିଭେତି ଭୂତୈଃ ॥ ୫୬ ॥
ଏତାଂ ସ ଆସ୍ଥାଯ ପରାତ୍ମନିଷ୍ଠା-
ମଧ୍ଯାସିତାଂ ପୂର୍ଵତମୈର୍ମହର୍ଷିଭିଃ ।
ଅହଂ ତରିଷ୍ଯାମି ଦୁରନ୍ତପାରଂ
ତମୋ ମୁକୁନ୍ଦାଙ୍ଘ୍ରିନିଷେଵଯୈଵ ॥ ୫୭ ॥
ମଧ୍ଯାସିତାଂ ପୂର୍ଵତମୈର୍ମହର୍ଷିଭିଃ ।
ଅହଂ ତରିଷ୍ଯାମି ଦୁରନ୍ତପାରଂ
ତମୋ ମୁକୁନ୍ଦାଙ୍ଘ୍ରିନିଷେଵଯୈଵ ॥ ୫୭ ॥
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ
ନିର୍ଵିଦ୍ଯ ନଷ୍ଟଦ୍ରଵିଣେ ଗତକ୍ଲମଃ
ପ୍ରଵ୍ରଜ୍ଯ ଗାଂ ପର୍ଯଟମାନ ଇତ୍ଥମ୍ ।
ନିରାକୃତୋଽସଦ୍ଭିରପି ସ୍ଵଧର୍ମା-
ଦକମ୍ପିତୋଽମୂଂ ମୁନିରାହ ଗାଥାମ୍ ॥ ୫୮ ॥
ନିର୍ଵିଦ୍ଯ ନଷ୍ଟଦ୍ରଵିଣେ ଗତକ୍ଲମଃ
ପ୍ରଵ୍ରଜ୍ଯ ଗାଂ ପର୍ଯଟମାନ ଇତ୍ଥମ୍ ।
ନିରାକୃତୋଽସଦ୍ଭିରପି ସ୍ଵଧର୍ମା-
ଦକମ୍ପିତୋଽମୂଂ ମୁନିରାହ ଗାଥାମ୍ ॥ ୫୮ ॥
ସୁଖଦୁଃଖପ୍ରଦୋ ନାନ୍ଯଃ ପୁରୁଷସ୍ଯାତ୍ମଵିଭ୍ରମଃ ।
ମିତ୍ରୋଦାସୀନରିପଵଃ ସଂସାରସ୍ତମସଃ କୃତଃ ॥ ୫୯ ॥
ମିତ୍ରୋଦାସୀନରିପଵଃ ସଂସାରସ୍ତମସଃ କୃତଃ ॥ ୫୯ ॥
ତସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵାତ୍ମନା ତାତ ନିଗୃହାଣ ମନୋ ଧିଯା ।
ମଯ୍ଯାଵେଶିତଯା ଯୁକ୍ତ ଏତାଵାନ୍ ଯୋଗସଙ୍ଗ୍ରହଃ ॥ ୬୦ ॥
ମଯ୍ଯାଵେଶିତଯା ଯୁକ୍ତ ଏତାଵାନ୍ ଯୋଗସଙ୍ଗ୍ରହଃ ॥ ୬୦ ॥
ଯ ଏତାଂ ଭିକ୍ଷୁଣା ଗୀତାଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠାଂ ସମାହିତଃ ।
ଧାରଯଞ୍ଛ୍ରାଵଯଞ୍ଛୃଣ୍ଵନ୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈର୍ନୈଵାଭିଭୂଯତେ ॥ ୬୧ ॥
ଧାରଯଞ୍ଛ୍ରାଵଯଞ୍ଛୃଣ୍ଵନ୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈର୍ନୈଵାଭିଭୂଯତେ ॥ ୬୧ ॥
