શ્રીમદ્ભાગવતમ્ ૧૧.૨૩

શ્રીબાદરાયણિરુવાચ
સ એવમાશંસિત ઉદ્ધવેન
ભાગવતમુખ્યેન દાશાર્હમુખ્યઃ ।
સભાજયન્ ભૃત્યવચો મુકુન્દ-
સ્તમાબભાષે શ્રવણીયવીર્યઃ ॥ ૧ ॥

શ્રીભગવાનુવાચ
બાર્હસ્પત્ય સ નાસ્ત્યત્ર સાધુર્વૈ દુર્જનેરિતૈઃ ।
દુરક્તૈર્ભિન્નમાત્માનં યઃ સમાધાતુમીશ્વરઃ ॥ ૨ ॥

ન તથા તપ્યતે વિદ્ધઃ પુમાન્ બાણૈસ્તુ મર્મગૈઃ ।
યથા તુદન્તિ મર્મસ્થા હ્યસતાં પરુષેષવઃ ॥ ૩ ॥

કથયન્તિ મહત્પુણ્યમિતિહાસમિહોદ્ધવ ।
તમહં વર્ણયિષ્યામિ નિબોધ સુસમાહિતઃ ॥ ૪ ॥

કેનચિદ્ ભિક્ષુણા ગીતં પરિભૂતેન દુર્જનૈઃ ।
સ્મરતા ધૃતિયુક્તેન વિપાકં નિજકર્મણામ્ ॥ ૫ ॥

અવન્તિષુ દ્વિજઃ કશ્ચિદાસીદાઢ્યતમઃ શ્રિયા ।
વાર્તાવૃત્તિઃ કદર્યસ્તુ કામી લુબ્ધોઽતિકોપનઃ ॥ ૬ ॥

જ્ઞાતયોઽતિથયસ્તસ્ય વાઙ્માત્રેણાપિ નાર્ચિતાઃ ।
શૂન્યાવસથ આત્માપિ કાલે કામૈરનર્ચિતઃ ॥ ૭ ॥

દુઃશીલસ્ય કદર્યસ્ય દ્રુહ્યન્તે પુત્રબાન્ધવાઃ ।
દારા દુહિતરો ભૃત્યા વિષણ્ણા નાચરન્ પ્રિયમ્ ॥ ૮ ॥

તસ્યૈવં યક્ષવિત્તસ્ય ચ્યુતસ્યોભયલોકતઃ ।
ધર્મકામવિહીનસ્ય ચુક્રુધુઃ પઞ્ચભાગિનઃ ॥ ૯ ॥

તદવધ્યાનવિસ્રસ્તપુણ્યસ્કન્ધસ્ય ભૂરિદ ।
અર્થોઽપ્યગચ્છન્નિધનં બહ્વાયાસપરિશ્રમઃ ॥ ૧૦ ॥

જ્ઞાતયો જગૃહુઃ કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ દસ્યવ ઉદ્ધવ ।
દૈવતઃ કાલતઃ કિઞ્ચિદ્ બ્રહ્મબન્ધોર્નૃપાર્થિવાત્ ॥ ૧૧ ॥

સ એવં દ્રવિણે નષ્ટે ધર્મકામવિવર્જિતઃ ।
ઉપેક્ષિતશ્ચ સ્વજનૈશ્ચિન્તામાપ દુરત્યયામ્ ॥ ૧૨ ॥

તસ્યૈવં ધ્યાયતો દીર્ઘં નષ્ટરાયસ્તપસ્વિનઃ ।
ખિદ્યતો બાષ્પકણ્ઠસ્ય નિર્વેદઃ સુમહાનભૂત્ ॥ ૧૩ ॥

સ ચાહેદમહો કષ્ટં વૃથાત્મા મેઽનુતાપિતઃ ।
ન ધર્માય ન કામાય યસ્યાર્થાયાસ ઈદૃશઃ ॥ ૧૪ ॥

પ્રાયેણાર્થાઃ કદર્યાણાં ન સુખાય કદાચન ।
ઇહ ચાત્મોપતાપાય મૃતસ્ય નરકાય ચ ॥ ૧૫ ॥

યશો યશસ્વિનાં શુદ્ધં શ્લાઘ્યા યે ગુણિનાં ગુણાઃ ।
લોભઃ સ્વલ્પોઽપિ તાન્ હન્તિ શ્વિત્રો રૂપમિવેપ્સિતમ્ ॥ ૧૬ ॥

અર્થસ્ય સાધને સિદ્ધે ઉત્કર્ષે રક્ષણે વ્યયે ।
નાશોપભોગ આયાસસ્ત્રાસશ્ચિન્તા ભ્રમો નૃણામ્ ॥ ૧૭ ॥

સ્તેયં હિંસાનૃતં દમ્ભઃ કામઃ ક્રોધઃ સ્મયો મદઃ ।
ભેદો વૈરમવિશ્વાસઃ સંસ્પર્ધા વ્યસનાનિ ચ ॥ ૧૮ ॥

એતે પઞ્ચદશાનર્થા હ્યર્થમૂલા મતા નૃણામ્ ।
તસ્માદનર્થમર્થાખ્યં શ્રેયોઽર્થી દૂરતસ્ત્યજેત્ ॥ ૧૯ ॥

ભિદ્યન્તે ભ્રાતરો દારાઃ પિતરઃ સુહૃદસ્તથા ।
એકાસ્નિગ્ધાઃ કાકિણિના સદ્યઃ સર્વેઽરયઃ કૃતાઃ ॥ ૨૦ ॥

અર્થેનાલ્પીયસા હ્યેતે સંરબ્ધા દીપ્તમન્યવઃ ।
ત્યજન્ત્યાશુ સ્પૃધો ઘ્નન્તિ સહસોત્સૃજ્ય સૌહૃદમ્ ॥ ૨૧ ॥

લબ્ધ્વા જન્મામરપ્રાર્થ્યં માનુષ્યં તદ્દ્વિજાગ્ર્યતામ્ ।
તદનાદૃત્ય યે સ્વાર્થં ઘ્નન્તિ યાન્ત્યશુભાં ગતિમ્ ॥ ૨૨ ॥

સ્વર્ગાપવર્ગયોર્દ્વારં પ્રાપ્ય લોકમિમં પુમાન્ ।
દ્રવિણે કોઽનુષજ્જેત મર્ત્યોઽનર્થસ્ય ધામનિ ॥ ૨૩ ॥

દેવર્ષિપિતૃભૂતાનિ જ્ઞાતીન્ બન્ધૂંશ્ચ ભાગિનઃ ।
અસંવિભજ્ય ચાત્માનં યક્ષવિત્તઃ પતત્યધઃ ॥ ૨૪ ॥

વ્યર્થયાર્થેહયા વિત્તં પ્રમત્તસ્ય વયો બલમ્ ।
કુશલા યેન સિધ્યન્તિ જરઠઃ કિં નુ સાધયે ॥ ૨૫ ॥

કસ્માત્ સઙ્ક્લિશ્યતે વિદ્વાન્ વ્યર્થયાર્થેહયાસકૃત્ ।
કસ્યચિન્માયયા નૂનં લોકોઽયં સુવિમોહિતઃ ॥ ૨૬ ॥

કિં ધનૈર્ધનદૈર્વા કિં કામૈર્વા કામદૈરુત ।
મૃત્યુના ગ્રસ્યમાનસ્ય કર્મભિર્વોત જન્મદૈઃ ॥ ૨૭ ॥

નૂનં મે ભગવાંસ્તુષ્ટઃ સર્વદેવમયો હરિઃ ।
યેન નીતો દશામેતાં નિર્વેદશ્ચાત્મનઃ પ્લવઃ ॥ ૨૮ ॥

સોઽહં કાલાવશેષેણ શોષયિષ્યેઽઙ્ગમાત્મનઃ ।
અપ્રમત્તોઽખિલસ્વાર્થે યદિ સ્યાત્ સિદ્ધ આત્મનિ ॥ ૨૯ ॥

તત્ર મામનુમોદેરન્ દેવાત્રિભુવનેશ્વરાઃ ।
મુહૂર્તેન બ્રહ્મલોકં ખટ્વાઙ્ગઃ સમસાધયત્ ॥ ૩૦ ॥

શ્રીભગવાનુવાચ
ઇત્યભિપ્રેત્ય મનસા હ્યાવન્ત્યો દ્વિજસત્તમઃ ।
ઉન્મુચ્ય હૃદયગ્રન્થીન્ શાન્તો ભિક્ષુરભૂન્મુનિઃ ॥ ૩૧ ॥

સ ચચાર મહીમેતાં સંયતાત્મેન્દ્રિયાનિલઃ ।
ભિક્ષાર્થં નગરગ્રામાનસઙ્ગોઽલક્ષિતોઽવિશત્ ॥ ૩૨ ॥

તં વૈ પ્રવયસં ભિક્ષુમવધૂતમસજ્જનાઃ ।
દૃષ્ટ્વા પર્યભવન્ ભદ્ર બહ્વીભિઃ પરિભૂતિભિઃ ॥ ૩૩ ॥

કેચિત્ત્રિવેણું જગૃહુરેકે પાત્રં કમણ્ડલુમ્ ।
પીઠં ચૈકેઽક્ષસૂત્રં ચ કન્થાં ચીરાણિ કેચન ।
પ્રદાય ચ પુનસ્તાનિ દર્શિતાન્યાદદુર્મુનેઃ ॥ ૩૪ ॥

અન્નં ચ ભૈક્ષ્યસમ્પન્નં ભુઞ્જાનસ્ય સરિત્તટે ।
મૂત્રયન્તિ ચ પાપિષ્ઠાઃ ષ્ઠીવન્ત્યસ્ય ચ મૂર્ધનિ ॥ ૩૫ ॥

યતવાચં વાચયન્તિ તાડયન્તિ ન વક્તિ ચેત્ ।
તર્જયન્ત્યપરે વાગ્ભિઃ સ્તેનોઽયમિતિ વાદિનઃ ।
બધ્નન્તિ રજ્જ્વા તં કેચિદ્ બધ્યતાં બધ્યતામિતિ ॥ ૩૬ ॥

ક્ષિપન્ત્યેકેઽવજાનન્ત એષ ધર્મધ્વજઃ શઠઃ ।
ક્ષીણવિત્ત ઇમાં વૃત્તિમગ્રહીત્ સ્વજનોજ્ઝિતઃ ॥ ૩૭ ॥

અહો એષ મહાસારો ધૃતિમાન્ગિરિરાડિવ ।
મૌનેન સાધયત્યર્થં બકવદ્દૃઢનિશ્ચયઃ ॥ ૩૮ ॥

ઇત્યેકે વિહસન્ત્યેનમેકે દુર્વાતયન્તિ ચ ।
તં બબન્ધુર્નિરુરુધુર્યથા ક્રીડનકં દ્વિજમ્ ॥ ૩૯ ॥

એવં સ ભૌતિકં દુઃખં દૈવિકં દૈહિકં ચ યત્ ।
ભોક્તવ્યમાત્મનો દિષ્ટં પ્રાપ્તં પ્રાપ્તમબુધ્યત ॥ ૪૦ ॥

પરિભૂત ઇમાં ગાથામગાયત નરાધમૈઃ ।
પાતયદ્ભિઃ સ્વ ધર્મસ્થો ધૃતિમાસ્થાય સાત્ત્વિકીમ્ ॥ ૪૧ ॥

દ્વિજ ઉવાચ
નાયં જનો મે સુખદુઃખહેતુ-
ર્ન દેવતાત્મા ગ્રહકર્મકાલાઃ ।
મનઃ પરં કારણમામનન્તિ
સંસારચક્રં પરિવર્તયેદ્ યત્ ॥ ૪૨ ॥

મનો ગુણાન્ વૈ સૃજતે બલીય-
સ્તતશ્ચ કર્માણિ વિલક્ષણાનિ ।
શુક્લાનિ કૃષ્ણાન્યથ લોહિતાનિ
તેભ્યઃ સવર્ણાઃ સૃતયો ભવન્તિ ॥ ૪૩ ॥

અનીહ આત્મા મનસા સમીહતા
હિરણ્મયો મત્સખ ઉદ્વિચષ્ટે ।
મનઃ સ્વલિઙ્ગં પરિગૃહ્ય કામાન્
જુષન્ નિબદ્ધો ગુણસઙ્ગતોઽસૌ ॥ ૪૪ ॥

દાનં સ્વધર્મો નિયમો યમશ્ચ
શ્રુતં ચ કર્માણિ ચ સદ્વ્રતાનિ ।
સર્વે મનોનિગ્રહલક્ષણાન્તાઃ
પરો હિ યોગો મનસઃ સમાધિઃ ॥ ૪૫ ॥

સમાહિતં યસ્ય મનઃ પ્રશાન્તં
દાનાદિભિઃ કિં વદ તસ્ય કૃત્યમ્ ।
અસંયતં યસ્ય મનો વિનશ્યદ્
દાનાદિભિશ્ચેદપરં કિમેભિઃ ॥ ૪૬ ॥

મનોવશેઽન્યે હ્યભવન્ સ્મ દેવા
મનશ્ચ નાન્યસ્ય વશં સમેતિ ।
ભીષ્મો હિ દેવઃ સહસઃ સહીયાન્
યુઞ્જ્યાદ વશે તં સ હિ દેવદેવઃ ॥ ૪૭ ॥

તં દુર્જયં શત્રુમસહ્યવેગ-
મરુન્તુદં તન્ન વિજિત્ય કેચિત્ ।
કુર્વન્ત્યસદ્વિગ્રહમત્ર મર્ત્યૈ-
ર્મિત્રાણ્યુદાસીનરિપૂન્ વિમૂઢાઃ ॥ ૪૮ ॥

દેહં મનોમાત્રમિમં ગૃહીત્વા
મમાહમિત્યન્ધધિયો મનુષ્યાઃ ।
એષોઽહમન્યોઽયમિતિ ભ્રમેણ
દુરન્તપારે તમસિ ભ્રમન્તિ ॥ ૪૯ ॥

જનસ્તુ હેતુઃ સુખદુઃખયોશ્ચેત્
કિમાત્મનશ્ચાત્ર હિ ભૌમયોસ્તત્ ।
જિહ્વાં ક્વચિત્ સન્દશતિ સ્વદદ્ભિ-
સ્તદ્વેદનાયાં કતમાય કુપ્યેત્ ॥ ૫૦ ॥

દુઃખસ્ય હેતુર્યદિ દેવતાસ્તુ
કિમાત્મનસ્તત્ર વિકારયોસ્તત્ ।
યદઙ્ગમઙ્ગેન નિહન્યતે ક્વચિત્
ક્રુધ્યેત કસ્મૈ પુરુષઃ સ્વદેહે ॥ ૫૧ ॥

આત્મા યદિ સ્યાત્ સુખદુઃખહેતુઃ
કિમન્યતસ્તત્ર નિજસ્વભાવઃ ।
ન હ્યાત્મનોઽન્યદ્ યદિ તન્મૃષા સ્યાત્
ક્રુધ્યેત કસ્માન્ન સુખં ન દુઃખમ્ ॥ ૫૨ ॥

ગ્રહાનિમિત્તં સુખદુઃખયોશ્ચેત્
કિમાત્મનોઽજસ્ય જનસ્ય તે વૈ ।
ગ્રહૈર્ગ્રહસ્યૈવવદન્તિપીડાં
ક્રુધ્યેત કસ્મૈપુરુષસ્તતોઽન્યઃ ॥ ૫૩ ॥

કર્માસ્તુહેતુઃ સુખદુઃખયોશ્ચેત્
કિમાત્મનસ્તદ્ધિજડાજડત્વે ।
દેહસ્ત્વચિત્ પુરુષોઽયં સુપર્ણઃ
ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન હિ કર્મમૂલમ્ ॥ ૫૪ ॥

કાલસ્તુહેતુઃ સુખદુઃખયોશ્ચેત્
કિમાત્મનસ્તત્રતદાત્મકોઽસૌ ।
નાગ્નેર્હિ તાપો ન હિમસ્ય તત્ સ્યાત્
ક્રુધ્યેત કસ્મૈ ન પરસ્ય દ્વન્દ્વમ્ ॥ ૫૫ ॥

ન કેનચિત્ ક્વાપિ કથઞ્ચનાસ્ય
દ્વન્દ્વોપરાગઃ પરતઃ પરસ્ય ।
યથાહમઃ સંસૃતિરૂપિણઃ સ્યા-
દેવં પ્રબુદ્ધો ન બિભેતિ ભૂતૈઃ ॥ ૫૬ ॥

એતાં સ આસ્થાય પરાત્મનિષ્ઠા-
મધ્યાસિતાં પૂર્વતમૈર્મહર્ષિભિઃ ।
અહં તરિષ્યામિ દુરન્તપારં
તમો મુકુન્દાઙ્ઘ્રિનિષેવયૈવ ॥ ૫૭ ॥

શ્રીભગવાનુવાચ
નિર્વિદ્ય નષ્ટદ્રવિણે ગતક્લમઃ
પ્રવ્રજ્ય ગાં પર્યટમાન ઇત્થમ્ ।
નિરાકૃતોઽસદ્ભિરપિ સ્વધર્મા-
દકમ્પિતોઽમૂં મુનિરાહ ગાથામ્ ॥ ૫૮ ॥

સુખદુઃખપ્રદો નાન્યઃ પુરુષસ્યાત્મવિભ્રમઃ ।
મિત્રોદાસીનરિપવઃ સંસારસ્તમસઃ કૃતઃ ॥ ૫૯ ॥

તસ્માત્ સર્વાત્મના તાત નિગૃહાણ મનો ધિયા ।
મય્યાવેશિતયા યુક્ત એતાવાન્ યોગસઙ્ગ્રહઃ ॥ ૬૦ ॥

ય એતાં ભિક્ષુણા ગીતાં બ્રહ્મનિષ્ઠાં સમાહિતઃ ।
ધારયઞ્છ્રાવયઞ્છૃણ્વન્દ્વન્દ્વૈર્નૈવાભિભૂયતે ॥ ૬૧ ॥