శ్రీమద్భాగవతమ్ ౧౧.౨౩

శ్రీబాదరాయణిరువాచ
స ఏవమాశంసిత ఉద్ధవేన
భాగవతముఖ్యేన దాశార్హముఖ్యః ।
సభాజయన్ భృత్యవచో ముకున్ద-
స్తమాబభాషే శ్రవణీయవీర్యః ॥ ౧ ॥

శ్రీభగవానువాచ
బార్హస్పత్య స నాస్త్యత్ర సాధుర్వై దుర్జనేరితైః ।
దురక్తైర్భిన్నమాత్మానం యః సమాధాతుమీశ్వరః ॥ ౨ ॥

న తథా తప్యతే విద్ధః పుమాన్ బాణైస్తు మర్మగైః ।
యథా తుదన్తి మర్మస్థా హ్యసతాం పరుషేషవః ॥ ౩ ॥

కథయన్తి మహత్పుణ్యమితిహాసమిహోద్ధవ ।
తమహం వర్ణయిష్యామి నిబోధ సుసమాహితః ॥ ౪ ॥

కేనచిద్ భిక్షుణా గీతం పరిభూతేన దుర్జనైః ।
స్మరతా ధృతియుక్తేన విపాకం నిజకర్మణామ్ ॥ ౫ ॥

అవన్తిషు ద్విజః కశ్చిదాసీదాఢ్యతమః శ్రియా ।
వార్తావృత్తిః కదర్యస్తు కామీ లుబ్ధోఽతికోపనః ॥ ౬ ॥

జ్ఞాతయోఽతిథయస్తస్య వాఙ్మాత్రేణాపి నార్చితాః ।
శూన్యావసథ ఆత్మాపి కాలే కామైరనర్చితః ॥ ౭ ॥

దుఃశీలస్య కదర్యస్య ద్రుహ్యన్తే పుత్రబాన్ధవాః ।
దారా దుహితరో భృత్యా విషణ్ణా నాచరన్ ప్రియమ్ ॥ ౮ ॥

తస్యైవం యక్షవిత్తస్య చ్యుతస్యోభయలోకతః ।
ధర్మకామవిహీనస్య చుక్రుధుః పఞ్చభాగినః ॥ ౯ ॥

తదవధ్యానవిస్రస్తపుణ్యస్కన్ధస్య భూరిద ।
అర్థోఽప్యగచ్ఛన్నిధనం బహ్వాయాసపరిశ్రమః ॥ ౧౦ ॥

జ్ఞాతయో జగృహుః కిఞ్చిత్ కిఞ్చిద్ దస్యవ ఉద్ధవ ।
దైవతః కాలతః కిఞ్చిద్ బ్రహ్మబన్ధోర్నృపార్థివాత్ ॥ ౧౧ ॥

స ఏవం ద్రవిణే నష్టే ధర్మకామవివర్జితః ।
ఉపేక్షితశ్చ స్వజనైశ్చిన్తామాప దురత్యయామ్ ॥ ౧౨ ॥

తస్యైవం ధ్యాయతో దీర్ఘం నష్టరాయస్తపస్వినః ।
ఖిద్యతో బాష్పకణ్ఠస్య నిర్వేదః సుమహానభూత్ ॥ ౧౩ ॥

స చాహేదమహో కష్టం వృథాత్మా మేఽనుతాపితః ।
న ధర్మాయ న కామాయ యస్యార్థాయాస ఈదృశః ॥ ౧౪ ॥

ప్రాయేణార్థాః కదర్యాణాం న సుఖాయ కదాచన ।
ఇహ చాత్మోపతాపాయ మృతస్య నరకాయ చ ॥ ౧౫ ॥

యశో యశస్వినాం శుద్ధం శ్లాఘ్యా యే గుణినాం గుణాః ।
లోభః స్వల్పోఽపి తాన్ హన్తి శ్విత్రో రూపమివేప్సితమ్ ॥ ౧౬ ॥

అర్థస్య సాధనే సిద్ధే ఉత్కర్షే రక్షణే వ్యయే ।
నాశోపభోగ ఆయాసస్త్రాసశ్చిన్తా భ్రమో నృణామ్ ॥ ౧౭ ॥

స్తేయం హింసానృతం దమ్భః కామః క్రోధః స్మయో మదః ।
భేదో వైరమవిశ్వాసః సంస్పర్ధా వ్యసనాని చ ॥ ౧౮ ॥

ఏతే పఞ్చదశానర్థా హ్యర్థమూలా మతా నృణామ్ ।
తస్మాదనర్థమర్థాఖ్యం శ్రేయోఽర్థీ దూరతస్త్యజేత్ ॥ ౧౯ ॥

భిద్యన్తే భ్రాతరో దారాః పితరః సుహృదస్తథా ।
ఏకాస్నిగ్ధాః కాకిణినా సద్యః సర్వేఽరయః కృతాః ॥ ౨౦ ॥

అర్థేనాల్పీయసా హ్యేతే సంరబ్ధా దీప్తమన్యవః ।
త్యజన్త్యాశు స్పృధో ఘ్నన్తి సహసోత్సృజ్య సౌహృదమ్ ॥ ౨౧ ॥

లబ్ధ్వా జన్మామరప్రార్థ్యం మానుష్యం తద్ద్విజాగ్ర్యతామ్ ।
తదనాదృత్య యే స్వార్థం ఘ్నన్తి యాన్త్యశుభాం గతిమ్ ॥ ౨౨ ॥

స్వర్గాపవర్గయోర్ద్వారం ప్రాప్య లోకమిమం పుమాన్ ।
ద్రవిణే కోఽనుషజ్జేత మర్త్యోఽనర్థస్య ధామని ॥ ౨౩ ॥

దేవర్షిపితృభూతాని జ్ఞాతీన్ బన్ధూంశ్చ భాగినః ।
అసంవిభజ్య చాత్మానం యక్షవిత్తః పతత్యధః ॥ ౨౪ ॥

వ్యర్థయార్థేహయా విత్తం ప్రమత్తస్య వయో బలమ్ ।
కుశలా యేన సిధ్యన్తి జరఠః కిం ను సాధయే ॥ ౨౫ ॥

కస్మాత్ సఙ్క్లిశ్యతే విద్వాన్ వ్యర్థయార్థేహయాసకృత్ ।
కస్యచిన్మాయయా నూనం లోకోఽయం సువిమోహితః ॥ ౨౬ ॥

కిం ధనైర్ధనదైర్వా కిం కామైర్వా కామదైరుత ।
మృత్యునా గ్రస్యమానస్య కర్మభిర్వోత జన్మదైః ॥ ౨౭ ॥

నూనం మే భగవాంస్తుష్టః సర్వదేవమయో హరిః ।
యేన నీతో దశామేతాం నిర్వేదశ్చాత్మనః ప్లవః ॥ ౨౮ ॥

సోఽహం కాలావశేషేణ శోషయిష్యేఽఙ్గమాత్మనః ।
అప్రమత్తోఽఖిలస్వార్థే యది స్యాత్ సిద్ధ ఆత్మని ॥ ౨౯ ॥

తత్ర మామనుమోదేరన్ దేవాత్రిభువనేశ్వరాః ।
ముహూర్తేన బ్రహ్మలోకం ఖట్వాఙ్గః సమసాధయత్ ॥ ౩౦ ॥

శ్రీభగవానువాచ
ఇత్యభిప్రేత్య మనసా హ్యావన్త్యో ద్విజసత్తమః ।
ఉన్ముచ్య హృదయగ్రన్థీన్ శాన్తో భిక్షురభూన్మునిః ॥ ౩౧ ॥

స చచార మహీమేతాం సంయతాత్మేన్ద్రియానిలః ।
భిక్షార్థం నగరగ్రామానసఙ్గోఽలక్షితోఽవిశత్ ॥ ౩౨ ॥

తం వై ప్రవయసం భిక్షుమవధూతమసజ్జనాః ।
దృష్ట్వా పర్యభవన్ భద్ర బహ్వీభిః పరిభూతిభిః ॥ ౩౩ ॥

కేచిత్త్రివేణుం జగృహురేకే పాత్రం కమణ్డలుమ్ ।
పీఠం చైకేఽక్షసూత్రం చ కన్థాం చీరాణి కేచన ।
ప్రదాయ చ పునస్తాని దర్శితాన్యాదదుర్మునేః ॥ ౩౪ ॥

అన్నం చ భైక్ష్యసమ్పన్నం భుఞ్జానస్య సరిత్తటే ।
మూత్రయన్తి చ పాపిష్ఠాః ష్ఠీవన్త్యస్య చ మూర్ధని ॥ ౩౫ ॥

యతవాచం వాచయన్తి తాడయన్తి న వక్తి చేత్ ।
తర్జయన్త్యపరే వాగ్భిః స్తేనోఽయమితి వాదినః ।
బధ్నన్తి రజ్జ్వా తం కేచిద్ బధ్యతాం బధ్యతామితి ॥ ౩౬ ॥

క్షిపన్త్యేకేఽవజానన్త ఏష ధర్మధ్వజః శఠః ।
క్షీణవిత్త ఇమాం వృత్తిమగ్రహీత్ స్వజనోజ్ఝితః ॥ ౩౭ ॥

అహో ఏష మహాసారో ధృతిమాన్గిరిరాడివ ।
మౌనేన సాధయత్యర్థం బకవద్దృఢనిశ్చయః ॥ ౩౮ ॥

ఇత్యేకే విహసన్త్యేనమేకే దుర్వాతయన్తి చ ।
తం బబన్ధుర్నిరురుధుర్యథా క్రీడనకం ద్విజమ్ ॥ ౩౯ ॥

ఏవం స భౌతికం దుఃఖం దైవికం దైహికం చ యత్ ।
భోక్తవ్యమాత్మనో దిష్టం ప్రాప్తం ప్రాప్తమబుధ్యత ॥ ౪౦ ॥

పరిభూత ఇమాం గాథామగాయత నరాధమైః ।
పాతయద్భిః స్వ ధర్మస్థో ధృతిమాస్థాయ సాత్త్వికీమ్ ॥ ౪౧ ॥

ద్విజ ఉవాచ
నాయం జనో మే సుఖదుఃఖహేతు-
ర్న దేవతాత్మా గ్రహకర్మకాలాః ।
మనః పరం కారణమామనన్తి
సంసారచక్రం పరివర్తయేద్ యత్ ॥ ౪౨ ॥

మనో గుణాన్ వై సృజతే బలీయ-
స్తతశ్చ కర్మాణి విలక్షణాని ।
శుక్లాని కృష్ణాన్యథ లోహితాని
తేభ్యః సవర్ణాః సృతయో భవన్తి ॥ ౪౩ ॥

అనీహ ఆత్మా మనసా సమీహతా
హిరణ్మయో మత్సఖ ఉద్విచష్టే ।
మనః స్వలిఙ్గం పరిగృహ్య కామాన్
జుషన్ నిబద్ధో గుణసఙ్గతోఽసౌ ॥ ౪౪ ॥

దానం స్వధర్మో నియమో యమశ్చ
శ్రుతం చ కర్మాణి చ సద్వ్రతాని ।
సర్వే మనోనిగ్రహలక్షణాన్తాః
పరో హి యోగో మనసః సమాధిః ॥ ౪౫ ॥

సమాహితం యస్య మనః ప్రశాన్తం
దానాదిభిః కిం వద తస్య కృత్యమ్ ।
అసంయతం యస్య మనో వినశ్యద్
దానాదిభిశ్చేదపరం కిమేభిః ॥ ౪౬ ॥

మనోవశేఽన్యే హ్యభవన్ స్మ దేవా
మనశ్చ నాన్యస్య వశం సమేతి ।
భీష్మో హి దేవః సహసః సహీయాన్
యుఞ్జ్యాద వశే తం స హి దేవదేవః ॥ ౪౭ ॥

తం దుర్జయం శత్రుమసహ్యవేగ-
మరున్తుదం తన్న విజిత్య కేచిత్ ।
కుర్వన్త్యసద్విగ్రహమత్ర మర్త్యై-
ర్మిత్రాణ్యుదాసీనరిపూన్ విమూఢాః ॥ ౪౮ ॥

దేహం మనోమాత్రమిమం గృహీత్వా
మమాహమిత్యన్ధధియో మనుష్యాః ।
ఏషోఽహమన్యోఽయమితి భ్రమేణ
దురన్తపారే తమసి భ్రమన్తి ॥ ౪౯ ॥

జనస్తు హేతుః సుఖదుఃఖయోశ్చేత్
కిమాత్మనశ్చాత్ర హి భౌమయోస్తత్ ।
జిహ్వాం క్వచిత్ సన్దశతి స్వదద్భి-
స్తద్వేదనాయాం కతమాయ కుప్యేత్ ॥ ౫౦ ॥

దుఃఖస్య హేతుర్యది దేవతాస్తు
కిమాత్మనస్తత్ర వికారయోస్తత్ ।
యదఙ్గమఙ్గేన నిహన్యతే క్వచిత్
క్రుధ్యేత కస్మై పురుషః స్వదేహే ॥ ౫౧ ॥

ఆత్మా యది స్యాత్ సుఖదుఃఖహేతుః
కిమన్యతస్తత్ర నిజస్వభావః ।
న హ్యాత్మనోఽన్యద్ యది తన్మృషా స్యాత్
క్రుధ్యేత కస్మాన్న సుఖం న దుఃఖమ్ ॥ ౫౨ ॥

గ్రహానిమిత్తం సుఖదుఃఖయోశ్చేత్
కిమాత్మనోఽజస్య జనస్య తే వై ।
గ్రహైర్గ్రహస్యైవవదన్తిపీడాం
క్రుధ్యేత కస్మైపురుషస్తతోఽన్యః ॥ ౫౩ ॥

కర్మాస్తుహేతుః సుఖదుఃఖయోశ్చేత్
కిమాత్మనస్తద్ధిజడాజడత్వే ।
దేహస్త్వచిత్ పురుషోఽయం సుపర్ణః
క్రుధ్యేత కస్మై న హి కర్మమూలమ్ ॥ ౫౪ ॥

కాలస్తుహేతుః సుఖదుఃఖయోశ్చేత్
కిమాత్మనస్తత్రతదాత్మకోఽసౌ ।
నాగ్నేర్హి తాపో న హిమస్య తత్ స్యాత్
క్రుధ్యేత కస్మై న పరస్య ద్వన్ద్వమ్ ॥ ౫౫ ॥

న కేనచిత్ క్వాపి కథఞ్చనాస్య
ద్వన్ద్వోపరాగః పరతః పరస్య ।
యథాహమః సంసృతిరూపిణః స్యా-
దేవం ప్రబుద్ధో న బిభేతి భూతైః ॥ ౫౬ ॥

ఏతాం స ఆస్థాయ పరాత్మనిష్ఠా-
మధ్యాసితాం పూర్వతమైర్మహర్షిభిః ।
అహం తరిష్యామి దురన్తపారం
తమో ముకున్దాఙ్ఘ్రినిషేవయైవ ॥ ౫౭ ॥

శ్రీభగవానువాచ
నిర్విద్య నష్టద్రవిణే గతక్లమః
ప్రవ్రజ్య గాం పర్యటమాన ఇత్థమ్ ।
నిరాకృతోఽసద్భిరపి స్వధర్మా-
దకమ్పితోఽమూం మునిరాహ గాథామ్ ॥ ౫౮ ॥

సుఖదుఃఖప్రదో నాన్యః పురుషస్యాత్మవిభ్రమః ।
మిత్రోదాసీనరిపవః సంసారస్తమసః కృతః ॥ ౫౯ ॥

తస్మాత్ సర్వాత్మనా తాత నిగృహాణ మనో ధియా ।
మయ్యావేశితయా యుక్త ఏతావాన్ యోగసఙ్గ్రహః ॥ ౬౦ ॥

య ఏతాం భిక్షుణా గీతాం బ్రహ్మనిష్ఠాం సమాహితః ।
ధారయఞ్ఛ్రావయఞ్ఛృణ్వన్ద్వన్ద్వైర్నైవాభిభూయతే ॥ ౬౧ ॥